مباني فقهي مجلس خبرگان چيست؟
مباني فقهي مجلس خبرگان چيست؟
پرسش
پاسخ
مبناي فقهي مجلس خبرگان و اساس كار آن بر گرفته از اصل و روش عقلايي است كه مردم در اموري كه نياز به تخصّص و آگاهي خاص است به متخصّص و اهل خبره مراجعه ميكنند اين اصل (رجوع غير متخصص به متخصص) از اموري است كه عقل هر انساني آن را تأييد ميكند و خلاف آن را خروج از معيارهاي عقلايي ميداند در حقيقت «اين «ذوق عقلايي» مبناي همه شئون زندگي اجتماعي مردم است چون هيچ كس در تمام شئون زندگي خود صاحبنظر نيست و بناچار در بخشي از شئون زندگي از ديگران تقليد ميكند مثلاً همه به هنگام بيماري به پزشك مراجعه ميكنند و به نظر او اهميت ميدهند حتي پزشكها نيز ممكن است در مواردي به پزشكان متخصص ديگري مراجعه كنند و نظر آنها را معتبر بدانند پس اساس زندگي اجتماعي و عقلايي مردم بر اين اصل استوار است و اگر اين اصل نباشد اصلاً نظام اجتماعي مختل ميشود پس مردم با همين ذوق عقلايي خود وقتي بدانند كه از طرف شارع مقدس فقيه اصلح تعيين شده است اما از آن رو كه آنان نه فقاهت ميدانند و نه ساير شرايط فقيه را ميتوانند احراز كنند با ذوق عقلايي خود به خبره رجوع ميكنند»[1] بنابراين مراجعه به خبرگان رهبري با توجه به ماهيت موضوع «تعيين و تشخيص فقيه جامع الشرايط براي تصدّي رهبري) كه امري است تخصصّي و اهميت و حساسيت جايگاه موضوع با توجه به گستردگي و شمول نفوذ رهبري در جامعه اسلامي و شناخت معيارها و ضوابط كه بر اساس آن بتوان مصداق اصلي را شناسايي كرد، امري عقلي و روش عقلايي است. البته براي اين سيره و روش عقلاء در رجوع به متخصص و اهل خبره مؤيداتي از آيات و روايات وجود دارد كه در واقع اين ادله شرعيه ارشاد به همان حكم عقلي هستند.
الف: آيه شريفه ذكر «فأسأَلوا اَهلَ الذِّكرِ اِن كُنتُم لاتعلَمُون[2]َ» «اگر نميدانيد از آگاهان بپرسيد» اين آيه به صراحت ميگويد در اموري كه تخصّص و آگاهي نداريد به اهل اطلاع و آگاهي و يا به تعبير ديگر اهل خبره رجوع كنيد مرحوم علامه طباطبايي ذيل اين آيه شريفه مينويسد:«به هر حال آية مذكور به يك اصل عمومي عقلايي رهنمون ميكند و آن اصل رجوع جاهل به اهل خبره است اين حكم تعبّدي نيست و فرمان يافتن جاهل به پرسش از عالم به خصوص پرسش از اهل ذكر هم امري مولوي و تشريعي نيست و اين مطلب آشكاري است».[3]
ب: آيه شريفه نفر: «... فَلولا نَفَرَ مِن كلِّ فِرقَةٍ منهم طايفةُ ليتفقَّهوا في الدّين وَ ليُنذروا قَومَهم اِذا رَجَعوا اَليهم لَعلَّهُم يَحذَرون[4]». چرا از هر گروهي از آنان (مؤمنان) طايفهاي كوچ نميكنند تا در دين آگاهي يابند و به هنگام بازگشت به سوي قوم خود آنها را بيم دهند شايد از مخالفت فرمان پروردگار بترسند و خودداري كنند»
اين آيه به دلالت التزامي نشان ميدهد كه قول خبره حجت، پيروي از آن واجب و رجوع به او لازم است چرا كه اگر بايد عدهاي براي تحصيل معارف دين كوچ كنند و آن گاه براي تبليغ دين برگردند و به انذار مردم بپردازند لابُد قول آنها در حق مردم حجت است، از سوي ديگر مردم نيز براي تحصيل معارف دين بايد به كساني رجوع كنند كه در امر دين صاحب نظريه و متخصصاند علاوه آن كه انذار زماني تحقق پيدا ميكند كه پيام از سوي كسي كه آگاه به دين است بيان شود چه اين كه اگر ارايه دين از سوي كساني باشد كه تفقه در دين ندارند و داراي تخصص در فهم دين نيستند به هيچ روي موجب انذار نخواهد شد اين مسأله رجوع به اهل خبره را به خوبي نشان ميدهد.
«آيه نفر و انذار خود دليل مستقلي است كه اعتبار و حجيت خبرگان را براي مردم در شناخت رهبر و صفات رهبري ثابت مينمايد و با توجه به آيه ذكر، «فأسأَلوا اَهلَ الذّكر» وظيفه بصورت دو طرفه هم در مورد لزوم رجوع مردم به خبرگان و هم لزوم پاسخگويي از طرف خبرگان و همچنين لزوم پرورش خبره در جامعه اسلامي به وضوح معلوم ميگردد.»[5]
ج: از مهمترين رواياتي كه در باب رجوع به خبره در شناسايي رهبر مورد استفاده قرار ميگيرد و به تعبيري، اساس خبرگان در نظام اسلامي مبتني بر آن است،[6] روايت يعقوب بن شعيب است در اين روايت آمده است كه يعقوب بن شعيب از امام صادق ـ عليه السّلام ـ پرسيد آن گاه كه امام دچار حادثهاي ميشود و از دنيا رحلت ميكند مردم چه وظيفهاي دارند امام در پاسخ وي به استناد آيه نفر فرمودند، كجاست فرمودة خداي عزوجل چه از هر گروهي از آنان (مؤمنان) طايفهاي كوچ نميكنند تا در دين آگاهي يابند و به هنگام بازگشت به سوي قوم خود آنها را بيم دهند شايد بترسند و خودداري كنند، اينان تا هنگامي كه در جست و جوي شناخت اماماند معذور هستند و مردمي كه در انتظار كسب معرفت از آنان ميباشند نيز تا برگشت آنان در عذر هستند»[7]
با توجه به تفسير آيه نفر توسط امام ـ عليه السّلام ـ به خوبي در مي يابيم براي شناسايي پيشواي جامعه بايد به سراغ كساني رفت كه در اين امر كارشناس و به اصطلاح خبره هستند.
با بررسي اين ادله روشن شد كه، مبناي فقهي تعيين رهبر (توسط مجلس خبرگان) همان سيره عقلاء است كه معمولاً مردم براي رجوع به متخصص اصلح و اعلم از خبرگان و كارشناسان سؤال ميكنند و براي اين سيره مؤيدات فراواني از ادله شرعي و سيره متشرعين وجود دارد»[8] البته لازم بذكر است كه نقش خبرگان در واقع نقش شهادت دادن و معرفي كردن رهبر است يعني فرض اين است كه در هر زماني ولي فقيه اصلح براي اداره جامعه اسلامي از طرف امام زمان (عج) منصوب شده است ولي مردم او را نميشناسند براي شناسايي ولي فقيه بناچار ـ بنابر ادله شرعي و نيز به اقتضاي ذوق عقلايي ـ بايد از خبرگان بهره جست»[9] و اصل مراجعه به خبرگان مورد اتفاق و پذيرش تمامي عقلاء است و برخاسته از اصل رجوع مردم به متخصص و اهل خبره است كه توسط ادله شرعي تأييد شده است. و «فقيه شناسان (خبرگان رهبري) كه مورد وثوق مردم ميباشند به تبادل نظر ميپردازند و پيرامون مبادي و مباني فقهي و حقوقي رهبري نظام ميانديشند و به عنوان بيّنه شهادت ميدهند و يا به عنوان اهل خبره رأي كارشناسي صادر ميكنند و با شهادت آنان كه از حسّ سرچشمه ميگيرد و رأي كارشناسيشان كه از حدس مايه ميگيرد فوائد فراوان فقهي و حقوقي حاصل ميشود»[10]
[1] . مصباح يزدي، محمد تقي، پرسشها و پاسخها، قم: مؤسسه آموزشي و پژوهشي امام خميني (ره)، ج 2، ص 52.
[2] . سوره نحل، آيه 43 و سوره انبياء آيه 7.
[3] . علامه طباطبايي، سید محمدحسين (ره)، تفسير الميزان، قم: مؤسسه مطبوعاتي اسماعيليان، 1394 ه . ق، ج 12، ص 259.
[4] . سوره توبه، آيه 122.
[5] . عميد زنجاني، عباسعلي، فقه سياسي، تهران: انتشارات امير كبير، 1377، ج 1، ص 450 و 451.
[6] . عميد زنجاني، عباسعلي، فقه سياسي، پيشين، ج 1،ص 435.
[7] . مرحوم كليني، اصول كافي، قم، دفتر نشر فرهنگ اهل بيت ـ عليهم السّلام ـ، ج 2، ص 211، ح 1.
[8] . مصباح يزدي، محمد تقي، پرسشها و پاسخها، قم: مؤسسه آموزشي و پژوهشي امام خميني (ره)، ج 2، ص 53.
[9] . مصباح يزدي، محمد تقي، پرسشها و پاسخها، قم: مؤسسه آموزشي و پژوهشي امام خميني (ره)، ج 2، ص 49 ـ 51.
[10] . جوادي آملي، ولايت فقيه و فقاهت و عدالت، قم: مركز نشر اسراء، 1378، ص 444 و 445.
اطلاعات مطلب
- تاریخ انتشار
- 27 امرداد 01
- بازدید
- ۹۷
مباني فقهي مجلس خبرگان چيست؟
- نشان کردن
پرسش
مباني فقهي مجلس خبرگان چيست؟
پاسخ
مبناي فقهي مجلس خبرگان و اساس كار آن بر گرفته از اصل و روش عقلايي است كه مردم در اموري كه نياز به تخصّص و آگاهي خاص است به متخصّص و اهل خبره مراجعه ميكنند اين اصل (رجوع غير متخصص به متخصص) از اموري است كه عقل هر انساني آن را تأييد ميكند و خلاف آن را خروج از معيارهاي عقلايي ميداند در حقيقت «اين «ذوق عقلايي» مبناي همه شئون زندگي اجتماعي مردم است چون هيچ كس در تمام شئون زندگي خود صاحبنظر نيست و بناچار در بخشي از شئون زندگي از ديگران تقليد ميكند مثلاً همه به هنگام بيماري به پزشك مراجعه ميكنند و به نظر او اهميت ميدهند حتي پزشكها نيز ممكن است در مواردي به پزشكان متخصص ديگري مراجعه كنند و نظر آنها را معتبر بدانند پس اساس زندگي اجتماعي و عقلايي مردم بر اين اصل استوار است و اگر اين اصل نباشد اصلاً نظام اجتماعي مختل ميشود پس مردم با همين ذوق عقلايي خود وقتي بدانند كه از طرف شارع مقدس فقيه اصلح تعيين شده است اما از آن رو كه آنان نه فقاهت ميدانند و نه ساير شرايط فقيه را ميتوانند احراز كنند با ذوق عقلايي خود به خبره رجوع ميكنند»[1] بنابراين مراجعه به خبرگان رهبري با توجه به ماهيت موضوع «تعيين و تشخيص فقيه جامع الشرايط براي تصدّي رهبري) كه امري است تخصصّي و اهميت و حساسيت جايگاه موضوع با توجه به گستردگي و شمول نفوذ رهبري در جامعه اسلامي و شناخت معيارها و ضوابط كه بر اساس آن بتوان مصداق اصلي را شناسايي كرد، امري عقلي و روش عقلايي است. البته براي اين سيره و روش عقلاء در رجوع به متخصص و اهل خبره مؤيداتي از آيات و روايات وجود دارد كه در واقع اين ادله شرعيه ارشاد به همان حكم عقلي هستند.
الف: آيه شريفه ذكر «فأسأَلوا اَهلَ الذِّكرِ اِن كُنتُم لاتعلَمُون[2]َ» «اگر نميدانيد از آگاهان بپرسيد» اين آيه به صراحت ميگويد در اموري كه تخصّص و آگاهي نداريد به اهل اطلاع و آگاهي و يا به تعبير ديگر اهل خبره رجوع كنيد مرحوم علامه طباطبايي ذيل اين آيه شريفه مينويسد:«به هر حال آية مذكور به يك اصل عمومي عقلايي رهنمون ميكند و آن اصل رجوع جاهل به اهل خبره است اين حكم تعبّدي نيست و فرمان يافتن جاهل به پرسش از عالم به خصوص پرسش از اهل ذكر هم امري مولوي و تشريعي نيست و اين مطلب آشكاري است».[3]
ب: آيه شريفه نفر: «... فَلولا نَفَرَ مِن كلِّ فِرقَةٍ منهم طايفةُ ليتفقَّهوا في الدّين وَ ليُنذروا قَومَهم اِذا رَجَعوا اَليهم لَعلَّهُم يَحذَرون[4]». چرا از هر گروهي از آنان (مؤمنان) طايفهاي كوچ نميكنند تا در دين آگاهي يابند و به هنگام بازگشت به سوي قوم خود آنها را بيم دهند شايد از مخالفت فرمان پروردگار بترسند و خودداري كنند»
اين آيه به دلالت التزامي نشان ميدهد كه قول خبره حجت، پيروي از آن واجب و رجوع به او لازم است چرا كه اگر بايد عدهاي براي تحصيل معارف دين كوچ كنند و آن گاه براي تبليغ دين برگردند و به انذار مردم بپردازند لابُد قول آنها در حق مردم حجت است، از سوي ديگر مردم نيز براي تحصيل معارف دين بايد به كساني رجوع كنند كه در امر دين صاحب نظريه و متخصصاند علاوه آن كه انذار زماني تحقق پيدا ميكند كه پيام از سوي كسي كه آگاه به دين است بيان شود چه اين كه اگر ارايه دين از سوي كساني باشد كه تفقه در دين ندارند و داراي تخصص در فهم دين نيستند به هيچ روي موجب انذار نخواهد شد اين مسأله رجوع به اهل خبره را به خوبي نشان ميدهد.
«آيه نفر و انذار خود دليل مستقلي است كه اعتبار و حجيت خبرگان را براي مردم در شناخت رهبر و صفات رهبري ثابت مينمايد و با توجه به آيه ذكر، «فأسأَلوا اَهلَ الذّكر» وظيفه بصورت دو طرفه هم در مورد لزوم رجوع مردم به خبرگان و هم لزوم پاسخگويي از طرف خبرگان و همچنين لزوم پرورش خبره در جامعه اسلامي به وضوح معلوم ميگردد.»[5]
ج: از مهمترين رواياتي كه در باب رجوع به خبره در شناسايي رهبر مورد استفاده قرار ميگيرد و به تعبيري، اساس خبرگان در نظام اسلامي مبتني بر آن است،[6] روايت يعقوب بن شعيب است در اين روايت آمده است كه يعقوب بن شعيب از امام صادق ـ عليه السّلام ـ پرسيد آن گاه كه امام دچار حادثهاي ميشود و از دنيا رحلت ميكند مردم چه وظيفهاي دارند امام در پاسخ وي به استناد آيه نفر فرمودند، كجاست فرمودة خداي عزوجل چه از هر گروهي از آنان (مؤمنان) طايفهاي كوچ نميكنند تا در دين آگاهي يابند و به هنگام بازگشت به سوي قوم خود آنها را بيم دهند شايد بترسند و خودداري كنند، اينان تا هنگامي كه در جست و جوي شناخت اماماند معذور هستند و مردمي كه در انتظار كسب معرفت از آنان ميباشند نيز تا برگشت آنان در عذر هستند»[7]
با توجه به تفسير آيه نفر توسط امام ـ عليه السّلام ـ به خوبي در مي يابيم براي شناسايي پيشواي جامعه بايد به سراغ كساني رفت كه در اين امر كارشناس و به اصطلاح خبره هستند.
با بررسي اين ادله روشن شد كه، مبناي فقهي تعيين رهبر (توسط مجلس خبرگان) همان سيره عقلاء است كه معمولاً مردم براي رجوع به متخصص اصلح و اعلم از خبرگان و كارشناسان سؤال ميكنند و براي اين سيره مؤيدات فراواني از ادله شرعي و سيره متشرعين وجود دارد»[8] البته لازم بذكر است كه نقش خبرگان در واقع نقش شهادت دادن و معرفي كردن رهبر است يعني فرض اين است كه در هر زماني ولي فقيه اصلح براي اداره جامعه اسلامي از طرف امام زمان (عج) منصوب شده است ولي مردم او را نميشناسند براي شناسايي ولي فقيه بناچار ـ بنابر ادله شرعي و نيز به اقتضاي ذوق عقلايي ـ بايد از خبرگان بهره جست»[9] و اصل مراجعه به خبرگان مورد اتفاق و پذيرش تمامي عقلاء است و برخاسته از اصل رجوع مردم به متخصص و اهل خبره است كه توسط ادله شرعي تأييد شده است. و «فقيه شناسان (خبرگان رهبري) كه مورد وثوق مردم ميباشند به تبادل نظر ميپردازند و پيرامون مبادي و مباني فقهي و حقوقي رهبري نظام ميانديشند و به عنوان بيّنه شهادت ميدهند و يا به عنوان اهل خبره رأي كارشناسي صادر ميكنند و با شهادت آنان كه از حسّ سرچشمه ميگيرد و رأي كارشناسيشان كه از حدس مايه ميگيرد فوائد فراوان فقهي و حقوقي حاصل ميشود»[10]
[1] . مصباح يزدي، محمد تقي، پرسشها و پاسخها، قم: مؤسسه آموزشي و پژوهشي امام خميني (ره)، ج 2، ص 52.
[2] . سوره نحل، آيه 43 و سوره انبياء آيه 7.
[3] . علامه طباطبايي، سید محمدحسين (ره)، تفسير الميزان، قم: مؤسسه مطبوعاتي اسماعيليان، 1394 ه . ق، ج 12، ص 259.
[4] . سوره توبه، آيه 122.
[5] . عميد زنجاني، عباسعلي، فقه سياسي، تهران: انتشارات امير كبير، 1377، ج 1، ص 450 و 451.
[6] . عميد زنجاني، عباسعلي، فقه سياسي، پيشين، ج 1،ص 435.
[7] . مرحوم كليني، اصول كافي، قم، دفتر نشر فرهنگ اهل بيت ـ عليهم السّلام ـ، ج 2، ص 211، ح 1.
[8] . مصباح يزدي، محمد تقي، پرسشها و پاسخها، قم: مؤسسه آموزشي و پژوهشي امام خميني (ره)، ج 2، ص 53.
[9] . مصباح يزدي، محمد تقي، پرسشها و پاسخها، قم: مؤسسه آموزشي و پژوهشي امام خميني (ره)، ج 2، ص 49 ـ 51.
[10] . جوادي آملي، ولايت فقيه و فقاهت و عدالت، قم: مركز نشر اسراء، 1378، ص 444 و 445.
اطلاعات مطلب
- تاریخ انتشار
- 27 امرداد 01
- بازدید
- ۹۷
دیدگاه کاربران
هنوز دیدگاهی برای این مطلب ثبت نشده است.