توسعه خطي چيست؟ لطفا در مورد اين مسئله توضيح کافي مبذول داريد.
توسعه خطي چيست؟ لطفا در مورد اين مسئله توضيح کافي مبذول داريد.
پرسش
پاسخ
توسعه خطي:
توسعه يکي از مهم ترين دغدغه هاي بشر امروز مي باشد، که از سالهاي بعد از آغاز رنسانس به صورت عملي در دستور کار بانيان تمدن جديد قرار گرفت و بعدها در حيطه نظريه پردازي هاي نظريه پردازان و انديشمندان نيز قرار گرفت.
عمده ترين نظريات مربوط به توسعه و مدرنيزاسيون به سبک غربي، اساسا پس از جنگ جهاني دوم، بويژه در آمريکا طرح و ارائه گرديد. جايگاه آمريکا پس از جنگ جهاني دوم، به عنوان يک ابرقدرت در رقابت با بلوک شرق، سبب شد تا در کنار برنامه مارشال ـ در سال 1949 ـ (مبني بر ارائه کمک به کشورهاي علاقمند به توسعه و مدرنيزاسيون) براي مقابله با نفوذ کمونيسم، زمينه طرح نظريه ها، که عمدتا تحت تأثير مکتب کارکردگرايي بودند، ايجاد شود. از جمله تلاشهاي مذکور مي توان به تأليف کتاب مراحل «رشد اقتصادي» اثر «والت روستو» اشاره کرد، که به عنوان يک بيانيه شبه کمونيستي منتشر گرديد. در کتاب روستو از پنج مرحله تحول، رشد و توسعه کشورهاي جهان سوم و همچنين غايات اين توسعه، سخن به ميان آمده بود. اغلب نظريه هاي توسعه خطي، در راستاي نظريات قديمي مربوط به توسعه مطرح شدند که از آغاز دوره سرمايه داري؛ يعني اواخر قرن 16، تا اواخر قرن 19، در غرب مطرح بودند، و معمولاً بر گزاره هاي دوگانه که متأثر از ذهنيت مدرنيته علمي بود، تأکيد داشتند. تحت تأثير همين ذهنيت بود که انديشه دوگانه مبتني بر تقابل مدرنيته و سنت، جايگاه بالايي دراين دسته از نظريات به خود اختصاص داد. از اين بستر انديشه اي است که گذار از مرحله ديني ـ فلسفي، به مرحله علم اثباتي و به عبارتي؛ گذار از جامعه مهر پيوند به جامعه سود پيوند، گذار از فئوداليته به سرمايه داري، عبور از همبستگي ابزارگونه به همبستگي اندام وار و غيره اجتناب ناپذير تلقي شدند. ذهنيت توسعه و نوسازي در بستر چنين تفکيکي، بعدها تبديل به يک فرآيند تک خطي توسعه شد و به مثابه يک فراروايت در تاريخ مدرنيته غربي چهره نمود. نظريات مربوط به توسعه و مدرنيزاسيون که در قرن هيجدهم و نوزدهم ارائه گرديد، عمدتا نظرياتي تکامل گرايانه و ارگانيکي بودند. براي نمونه در عقايد کساني چون مارکس، وبر و دورکهيم، اين واقعيت بخوبي ديده مي شود. نظريه هاي توسعه مکانيکي و تک خطي که بر اجتناب ناپذير بودن جريان توسعه و ترقي اعتقاد داشت؛
در قرن بيستم، بخصوص در نيمه دوم اين قرن در قالب نظريات علمي مطرح گرديد. آگوست کنت، مورگان اسپنسر، مارکس وبر را مي توان از بنيانگذاران اوليه انديشه غربي فرآيند تک خطي توسعه ونوسازي بشمار آورد. نظريات توسعه و مدرنيزاسيونِ مطرح شده پس از جنگ جهاني دوم در دهه هاي 1950 و 1960، تحت تأثير علايق تاريخي، تکنولوژيکي، سياسي، نظامي و بين المللي جديد شکل گرفتند. و براساس تصورات اجتناب ناپذير و جبري از تاريخ استوار بودند اما اين اجتناب ناپذيري و مراحل آن، از يک نويسنده به ديگري متفاوت بود؛ به عنوان مثال در حاليکه «هوزليتز» به دو مرحله سنتي و مدرن اشاره مي کرد، لرنر به مرحله سوم انتقالي نيز معتقد بود، پارسونز اين مراحل را به پنج مرحله کشاند. در دهه هاي شصت و اوايل دهه هفتاد بگونه اي افراطي رويکرد تحولِ اجتماعي ـ اقتصادي به سبک مدرن رواج يافت و از اين جهت نظريه ها و نظريه پردازان با تحقير به فرهنگ و سنتهاي قديمي مي نگريستند و در يک کلام، مي توان اساس همه اين نظريات را ارائه تصويري از جامعه سنتي و نيز جامعه مدرن، و همچنين بررسي نقاط تقابل آنها دانست. البته در اين راستا، در دهه 1950 موجي از تحقيقات در دانشگاه هاي معتبر آمريکا از سوي افرادي چون اپتر، کلمن، پاي و ديگران مطرح گرديد، که اين تحقيقات اغلب تحت تأثير گرايش هاي توسعه کمي قرار داشته، و بهره برداري از داده هاي آماري براي مطالعه ابعاد مدرنيزاسيون؛ از جمله: صنعتي شدن، شهري شدن، تعليم و تربيت و گسترش ارتباطات جمعي، در آنها اصلي اساسي بشمار مي رفت. در دهه هاي 1950 و 1960، اقتصاددانان توجه خاصي به مسائل جهان سوم نشان دادند.
از سويي نظريات وابسته به مکتب نوسازي و توسعه خطي از همان بدو پيدايش خود در جستجوي يک تئوري کلان بود.
اين نظريات براي توضيح نوسازي و توسعه کشورهاي جهان سوم، نه تنها از نظريه تکامل گرايي استفاده مي کرد، بلکه از نظريه کارکردگرايانه غربي نيز بهره مي برد. از آنجا که نظريه تکامل گرايي و توسعه خطي توانسته بود روند گذار اروپاي غربي از جامعه سنتي به جامعه مدرن را در قرن نوزدهم تبيين نمايد، بسياري از پژوهشگران نوسازي به اين فکر افتادند که اين نظريه مي تواند توسعه و نوسازي کشورهاي جهان سوم را نيز توضيح و تبيين نمايد. از سوي ديگر، بسياري از اعضاي برجسته مکتب نوسازي؛ از جمله لرنر، لوي، اسملسر، آيزنشتات و آلموند که در چارچوب نظريه کارکردگرايي مي انديشيدند، بر اين اعتقاد بودند که براساس نظريه توسعه خطي، حرکت انسان به شکل قهري و جبري بسوي رشد و تکامل به سبک غربي، پيش مي رود. اين انديشمندان کمتر تکيه بر عامل اختيار انساني را مجاز دانسته و اتکاي زيادي بر جبريت و ضرورت در تحولات تاريخي داشتند.
منتقدين توسعه خطي:
تاکنون الگوي توسعه و نوسازي غربي از سه ناحيه مورد نقد و تجديدنظر قرار گرفته است که عبارتند از: گروه اول، تجديدنظر طلبانِ نظريه مدرنيزاسيون، که در سال هاي 70 ـ 1960 انديشه هاي خود را مطرح کردند. از جمله اين تجديدنظرطلبان مي توان به هانيتنگتون، ايزنشتات، هيرشمن، رودلف و گاسفيلد اشاره کرد که اين افراد در ديدگاههاي خود به تجديدنظر در مباني و چارچوبهاي کلان نظريه نوسازي و توسعه خطي پرداختند. دومين گروه از انتقادات به ذهنيت توسعه تک خطي، از سوي اعضاي مکتب وابستگي بين دهه هاي شصت و هفتاد مطرح شد. در اين خصوص مي توان به انديشه ها و انتقادات باران، فرانک، سلسلو، فورتادو، امين و کاردوسو اشاره کرد. اما گروه سوم که بيشتر به تخريب ذهنيت توسعه تک خطي پرداخت، تا تجديدنظر در آن؛ انتقادات ساختارشکنانه فرامدرنيست ها بود که ديدگاه هايي نظير ديدگاه ميشل فوکو، ادوارد سعيد و طاها نبوري از آن جمله اند.
انقلاب اسلامي و توسعه خطي به سبک غرب:
از ديدگاه برخي انديشمندان، انقلاب اسلامي ايران فرآيندي مغاير با توسعه خطي و برهم زننده الگوهاي توسعه خطي به شمار مي رود. از جمله اين انديشمندان فوکو مي باشد که در نوشته هايش درباره انقلاب اسلامي، در پي بازنمايي شکست تجربه توسعه به سبک غرب مدرن در ايران و جريان انقلاب اسلامي است . از خلال نوشته هاي فوکو چنين استنباط مي شود که جنبش مردم ايران در واقع نشان از شکست پروژه توسعه نوسازي خطي به سبک مدرنيته در ايران داشته است. فوکو با آگاهي خوبي که از ساختارهاي اجتماعي و اقتصادي جامعه ايران دارد، سابقه مدرنيته در ايران و تحولات اقتصادي معطوف به تجدد و مدرنيسم در اين کشور را به عصر رضاشاه مرتبط مي داند و مي نويسد: «وقتي که در سال 1299، رضاخان در رأس لژيون قزاق به دست انگليسي ها به قدرت رسيد، خود را همتاي آتاتورک نشان داد. او که غاصب تاج و تخت بود، کار خود را با سه هدف آغاز کرد؛ ملي گرايي، لائيتسه و نوسازي». به نظر فوکو فرآيند نوسازي و الگوي توسعه در ايران، با شکست مواجه شده و نظام پهلوي نتوانست به اهداف خود طي فرآيند نوسازي برسد. وي مي نويسد: «پهلوي ها هيچگاه نتوانستند به اهداف خود برسند. آنها در کار ملي گرايي، نه خواستند و نه توانستند خود را از قيد و بندهاي موقعيت ژئوپولتيک و ذخاير نفتي نجات دهند، رضاشاه نيز براي گريز از خطر روسها زيرسلطه انگليس رفت... کار لائيتسه هم دشوار بود؛ زيرا در واقع مذهب شيعه بود که بنيادهاي اساسي آگاهي ملي را مي ساخت. رضاشاه براي آنکه اين دو را از هم جدا کند، کوشيد نوعي آريايي گري را زنده کند که تنها پايگاه آن افسانه خلوص آريايي بود که در همان زمان در جايي ديگر داشت بيداد مي کرد. براي مردم ايران چه معني داشت که روزي چشم باز کنند و خود را آريايي بيابند». فوکو با ذکر سه هدف توسعه در ايران، يعني نوسازي، لائيتسه و ناسيوناليسم، در واقع به وجود برخي مؤلفه ها و عناصر توسعه مدرنيستي در جامعه ايران اشاره مي کند و در پي تحليل نحوه شکست اين فرآيند است وي از ميان سه ويژگي فرآيند مدرنيسم در ايران، نقطه تحليل خود را بر عنصر نوسازي متمرکز مي کند و مي نويسد: «سياست جهاني و نيروهاي داخلي، از تمام برنامه هاي آتاتورک براي پهلوي ها، استخواني باقي گذاشته است که به آن دندان بزنند. استخوان نوسازي را، و اکنون همين نوسازي از بنياد نفي مي شود؛ آن هم نه به دليل انحرافهايش؛ بلکه به سبب اصل و بنيادش. او ادامه مي دهد: «در احتضار رژيم کنوني ايران، ما شاهد آخرين لحظه هاي دوراني هستيم که کمابيش شصت سال پيش در ايران آغاز شده است. دوران کوشش براي نوسازي کشورهاي اسلامي به سبک اروپايي».
اطلاعات مطلب
- تاریخ انتشار
- 28 امرداد 01
- بازدید
- ۹۸
توسعه خطي چيست؟ لطفا در مورد اين مسئله توضيح کافي مبذول داريد.
- نشان کردن
پرسش
توسعه خطي چيست؟ لطفا در مورد اين مسئله توضيح کافي مبذول داريد.
پاسخ
توسعه خطي:
توسعه يکي از مهم ترين دغدغه هاي بشر امروز مي باشد، که از سالهاي بعد از آغاز رنسانس به صورت عملي در دستور کار بانيان تمدن جديد قرار گرفت و بعدها در حيطه نظريه پردازي هاي نظريه پردازان و انديشمندان نيز قرار گرفت.
عمده ترين نظريات مربوط به توسعه و مدرنيزاسيون به سبک غربي، اساسا پس از جنگ جهاني دوم، بويژه در آمريکا طرح و ارائه گرديد. جايگاه آمريکا پس از جنگ جهاني دوم، به عنوان يک ابرقدرت در رقابت با بلوک شرق، سبب شد تا در کنار برنامه مارشال ـ در سال 1949 ـ (مبني بر ارائه کمک به کشورهاي علاقمند به توسعه و مدرنيزاسيون) براي مقابله با نفوذ کمونيسم، زمينه طرح نظريه ها، که عمدتا تحت تأثير مکتب کارکردگرايي بودند، ايجاد شود. از جمله تلاشهاي مذکور مي توان به تأليف کتاب مراحل «رشد اقتصادي» اثر «والت روستو» اشاره کرد، که به عنوان يک بيانيه شبه کمونيستي منتشر گرديد. در کتاب روستو از پنج مرحله تحول، رشد و توسعه کشورهاي جهان سوم و همچنين غايات اين توسعه، سخن به ميان آمده بود. اغلب نظريه هاي توسعه خطي، در راستاي نظريات قديمي مربوط به توسعه مطرح شدند که از آغاز دوره سرمايه داري؛ يعني اواخر قرن 16، تا اواخر قرن 19، در غرب مطرح بودند، و معمولاً بر گزاره هاي دوگانه که متأثر از ذهنيت مدرنيته علمي بود، تأکيد داشتند. تحت تأثير همين ذهنيت بود که انديشه دوگانه مبتني بر تقابل مدرنيته و سنت، جايگاه بالايي دراين دسته از نظريات به خود اختصاص داد. از اين بستر انديشه اي است که گذار از مرحله ديني ـ فلسفي، به مرحله علم اثباتي و به عبارتي؛ گذار از جامعه مهر پيوند به جامعه سود پيوند، گذار از فئوداليته به سرمايه داري، عبور از همبستگي ابزارگونه به همبستگي اندام وار و غيره اجتناب ناپذير تلقي شدند. ذهنيت توسعه و نوسازي در بستر چنين تفکيکي، بعدها تبديل به يک فرآيند تک خطي توسعه شد و به مثابه يک فراروايت در تاريخ مدرنيته غربي چهره نمود. نظريات مربوط به توسعه و مدرنيزاسيون که در قرن هيجدهم و نوزدهم ارائه گرديد، عمدتا نظرياتي تکامل گرايانه و ارگانيکي بودند. براي نمونه در عقايد کساني چون مارکس، وبر و دورکهيم، اين واقعيت بخوبي ديده مي شود. نظريه هاي توسعه مکانيکي و تک خطي که بر اجتناب ناپذير بودن جريان توسعه و ترقي اعتقاد داشت؛
در قرن بيستم، بخصوص در نيمه دوم اين قرن در قالب نظريات علمي مطرح گرديد. آگوست کنت، مورگان اسپنسر، مارکس وبر را مي توان از بنيانگذاران اوليه انديشه غربي فرآيند تک خطي توسعه ونوسازي بشمار آورد. نظريات توسعه و مدرنيزاسيونِ مطرح شده پس از جنگ جهاني دوم در دهه هاي 1950 و 1960، تحت تأثير علايق تاريخي، تکنولوژيکي، سياسي، نظامي و بين المللي جديد شکل گرفتند. و براساس تصورات اجتناب ناپذير و جبري از تاريخ استوار بودند اما اين اجتناب ناپذيري و مراحل آن، از يک نويسنده به ديگري متفاوت بود؛ به عنوان مثال در حاليکه «هوزليتز» به دو مرحله سنتي و مدرن اشاره مي کرد، لرنر به مرحله سوم انتقالي نيز معتقد بود، پارسونز اين مراحل را به پنج مرحله کشاند. در دهه هاي شصت و اوايل دهه هفتاد بگونه اي افراطي رويکرد تحولِ اجتماعي ـ اقتصادي به سبک مدرن رواج يافت و از اين جهت نظريه ها و نظريه پردازان با تحقير به فرهنگ و سنتهاي قديمي مي نگريستند و در يک کلام، مي توان اساس همه اين نظريات را ارائه تصويري از جامعه سنتي و نيز جامعه مدرن، و همچنين بررسي نقاط تقابل آنها دانست. البته در اين راستا، در دهه 1950 موجي از تحقيقات در دانشگاه هاي معتبر آمريکا از سوي افرادي چون اپتر، کلمن، پاي و ديگران مطرح گرديد، که اين تحقيقات اغلب تحت تأثير گرايش هاي توسعه کمي قرار داشته، و بهره برداري از داده هاي آماري براي مطالعه ابعاد مدرنيزاسيون؛ از جمله: صنعتي شدن، شهري شدن، تعليم و تربيت و گسترش ارتباطات جمعي، در آنها اصلي اساسي بشمار مي رفت. در دهه هاي 1950 و 1960، اقتصاددانان توجه خاصي به مسائل جهان سوم نشان دادند.
از سويي نظريات وابسته به مکتب نوسازي و توسعه خطي از همان بدو پيدايش خود در جستجوي يک تئوري کلان بود.
اين نظريات براي توضيح نوسازي و توسعه کشورهاي جهان سوم، نه تنها از نظريه تکامل گرايي استفاده مي کرد، بلکه از نظريه کارکردگرايانه غربي نيز بهره مي برد. از آنجا که نظريه تکامل گرايي و توسعه خطي توانسته بود روند گذار اروپاي غربي از جامعه سنتي به جامعه مدرن را در قرن نوزدهم تبيين نمايد، بسياري از پژوهشگران نوسازي به اين فکر افتادند که اين نظريه مي تواند توسعه و نوسازي کشورهاي جهان سوم را نيز توضيح و تبيين نمايد. از سوي ديگر، بسياري از اعضاي برجسته مکتب نوسازي؛ از جمله لرنر، لوي، اسملسر، آيزنشتات و آلموند که در چارچوب نظريه کارکردگرايي مي انديشيدند، بر اين اعتقاد بودند که براساس نظريه توسعه خطي، حرکت انسان به شکل قهري و جبري بسوي رشد و تکامل به سبک غربي، پيش مي رود. اين انديشمندان کمتر تکيه بر عامل اختيار انساني را مجاز دانسته و اتکاي زيادي بر جبريت و ضرورت در تحولات تاريخي داشتند.
منتقدين توسعه خطي:
تاکنون الگوي توسعه و نوسازي غربي از سه ناحيه مورد نقد و تجديدنظر قرار گرفته است که عبارتند از: گروه اول، تجديدنظر طلبانِ نظريه مدرنيزاسيون، که در سال هاي 70 ـ 1960 انديشه هاي خود را مطرح کردند. از جمله اين تجديدنظرطلبان مي توان به هانيتنگتون، ايزنشتات، هيرشمن، رودلف و گاسفيلد اشاره کرد که اين افراد در ديدگاههاي خود به تجديدنظر در مباني و چارچوبهاي کلان نظريه نوسازي و توسعه خطي پرداختند. دومين گروه از انتقادات به ذهنيت توسعه تک خطي، از سوي اعضاي مکتب وابستگي بين دهه هاي شصت و هفتاد مطرح شد. در اين خصوص مي توان به انديشه ها و انتقادات باران، فرانک، سلسلو، فورتادو، امين و کاردوسو اشاره کرد. اما گروه سوم که بيشتر به تخريب ذهنيت توسعه تک خطي پرداخت، تا تجديدنظر در آن؛ انتقادات ساختارشکنانه فرامدرنيست ها بود که ديدگاه هايي نظير ديدگاه ميشل فوکو، ادوارد سعيد و طاها نبوري از آن جمله اند.
انقلاب اسلامي و توسعه خطي به سبک غرب:
از ديدگاه برخي انديشمندان، انقلاب اسلامي ايران فرآيندي مغاير با توسعه خطي و برهم زننده الگوهاي توسعه خطي به شمار مي رود. از جمله اين انديشمندان فوکو مي باشد که در نوشته هايش درباره انقلاب اسلامي، در پي بازنمايي شکست تجربه توسعه به سبک غرب مدرن در ايران و جريان انقلاب اسلامي است . از خلال نوشته هاي فوکو چنين استنباط مي شود که جنبش مردم ايران در واقع نشان از شکست پروژه توسعه نوسازي خطي به سبک مدرنيته در ايران داشته است. فوکو با آگاهي خوبي که از ساختارهاي اجتماعي و اقتصادي جامعه ايران دارد، سابقه مدرنيته در ايران و تحولات اقتصادي معطوف به تجدد و مدرنيسم در اين کشور را به عصر رضاشاه مرتبط مي داند و مي نويسد: «وقتي که در سال 1299، رضاخان در رأس لژيون قزاق به دست انگليسي ها به قدرت رسيد، خود را همتاي آتاتورک نشان داد. او که غاصب تاج و تخت بود، کار خود را با سه هدف آغاز کرد؛ ملي گرايي، لائيتسه و نوسازي». به نظر فوکو فرآيند نوسازي و الگوي توسعه در ايران، با شکست مواجه شده و نظام پهلوي نتوانست به اهداف خود طي فرآيند نوسازي برسد. وي مي نويسد: «پهلوي ها هيچگاه نتوانستند به اهداف خود برسند. آنها در کار ملي گرايي، نه خواستند و نه توانستند خود را از قيد و بندهاي موقعيت ژئوپولتيک و ذخاير نفتي نجات دهند، رضاشاه نيز براي گريز از خطر روسها زيرسلطه انگليس رفت... کار لائيتسه هم دشوار بود؛ زيرا در واقع مذهب شيعه بود که بنيادهاي اساسي آگاهي ملي را مي ساخت. رضاشاه براي آنکه اين دو را از هم جدا کند، کوشيد نوعي آريايي گري را زنده کند که تنها پايگاه آن افسانه خلوص آريايي بود که در همان زمان در جايي ديگر داشت بيداد مي کرد. براي مردم ايران چه معني داشت که روزي چشم باز کنند و خود را آريايي بيابند». فوکو با ذکر سه هدف توسعه در ايران، يعني نوسازي، لائيتسه و ناسيوناليسم، در واقع به وجود برخي مؤلفه ها و عناصر توسعه مدرنيستي در جامعه ايران اشاره مي کند و در پي تحليل نحوه شکست اين فرآيند است وي از ميان سه ويژگي فرآيند مدرنيسم در ايران، نقطه تحليل خود را بر عنصر نوسازي متمرکز مي کند و مي نويسد: «سياست جهاني و نيروهاي داخلي، از تمام برنامه هاي آتاتورک براي پهلوي ها، استخواني باقي گذاشته است که به آن دندان بزنند. استخوان نوسازي را، و اکنون همين نوسازي از بنياد نفي مي شود؛ آن هم نه به دليل انحرافهايش؛ بلکه به سبب اصل و بنيادش. او ادامه مي دهد: «در احتضار رژيم کنوني ايران، ما شاهد آخرين لحظه هاي دوراني هستيم که کمابيش شصت سال پيش در ايران آغاز شده است. دوران کوشش براي نوسازي کشورهاي اسلامي به سبک اروپايي».
اطلاعات مطلب
- تاریخ انتشار
- 28 امرداد 01
- بازدید
- ۹۸
دیدگاه کاربران
هنوز دیدگاهی برای این مطلب ثبت نشده است.