در نقد انديشه ها يا رفتارهاي ديگران چه موازين و ضوابطي را بايد مراعات نمود؟ توضيح دهيد؟
در نقد انديشه ها يا رفتارهاي ديگران چه موازين و ضوابطي را بايد مراعات نمود؟ توضيح دهيد؟
پرسش
پاسخ
در آيه 125 سوره نحل چنين آمده است: «با حکمت و اندرز نيکو به سوي پروردگارت دعوت نما و با آنها به طريقي که نيکو است استدلال و مناظره کن».
بدون ترديد، يکي از مهم ترين نشانه هاي شکوفايي علم و انديشه در يک جامعه و همچنين يکي از علائم رشد و بالندگي و پويايي يک ملت، رونق گرفتن مباحثات علمي، تضارب آراء و تبادل افکار است، جامعه مورد پسند اسلام و قرآن جامعه اي است که در آن علم و عالمان ارزش و منزلتي بي بديل داشته باشند.
نقد و انتقاد به معناي ارزيابي منصفانه يک چيز است و در اين ارزيابي در بسياري از موارد لازم است در کنار بيان نقاط ضعف، نقاط قوت را نيز متذکر شد. به تعبير بعضي از نويسندگان انتقاد به معني مذمت کردن نيست و انتقاد کننده مي تواند کتاب نويسنده يا شعر گوينده اي را انتقاد(نقد) کند، بدون اينکه کلمه اي نادرست در آن يافته و نکوهش کرده باشد، بلکه ممکن است تمام تعريف کند.
پس از بيان مباحثي مقدماتي اکنون به بيان شرايط و آداب اخلاق نقد بپردازيم.[1]
الف) فهم سخن و تبحر در موضوع
چون بشنوي سخن اهل دل مگو که خطاست سخن شناس نه اي دلبــرا خطا اينجاست
امام علي ـ عليه السلام ـ در نامه خود به امام حسن ـ عليه السلام ـ چنين مي فرمايد:
پس اگر دانستن چيزي بر تو دشوار گردد، آن دشواري را از ناداني خود به حساب آر! چه تو نخست که آفريده شدي نادان بودي پس دانا گرديدي؛ و چه بسيار است آنچه نمي داني و در حکم آن سرگرداني، و بينشت در آن راه نمي يابد. پس آن را نيک مي بيني و مي داني.[2]
اگر در نقد به ويژه نقدهاي علمي، ناقد در پي بيان درستي ها و نادرستي هاي يک انديشه است طبيعتا نخستين شرط اين کار آن است که آن سخن را به درستي فهميده باشد. نقد کردن بدون فهميدن و رد کردن بدون درک کردن، نشانه گستاخي جاهلانه و حق ناشناسي نقاد است.[3] هيچ کس اخلاقا مجاز نيست که پيش از فهم درست و دقيق يک مدعا و به صرف داشتن يک تصور مبهم و اجمالي از يک نظريه، به نقد آن بپردازد.
ب) کنار نهادن حب و بغض
يکي از مهم ترين مسائلي که رعايت آن شرط اصلي فهم سخن گوينده يا نويسنده، و همچنين شرط اصلي درک حقيقت يک گفتار و يا رفتار است، کنار نهادن حب و بغضها است.
تأثير حب و بغض تا آنجا است که مي تواند هنر را عيب و عيب را هنر جلوه دهد.
کسي که به قصد مچ گيري، به نقد يک انديشه يا رفتار مي پردازد، قطعا از درک حقيقت آن عاجز خواهد بود. کسي که با نگاه عاشقانه و يا با نگاه مغرضانه به مسئله اي مي نگرد، به سختي مي تواند همه ابعاد و جنبه هاي آن را به درستي درک کرده و سره و ناسره آن را تشخيص دهد. اصولا براي چنين کسي درک مسئله موضوعيت ندارد بلکه مسائل ديگري او را به نقد وا داشته است.[4] البته باز هم بايد توجه داشت که شخص يا اشخاص که انديشه يا رفتار آنان مورد نقد قرار گرفته است اخلاقا مجاز نيستند ناقد را به سوء غرض و داشتن حب و بغض نسبت به خودشان متهم کنند. آنان موظفند به بررسي ادله ناقد پرداخته و درستي و نادرستي آنها را بنمايانند.
ج) پرهيز از نقد متقابل
يکي ديگر از آفت هاي اخلاقي بزرگ در عرصه نقد و نقادي اين است که بسياري از نويسندگان در پاسخ نقدهاي يک ناقد، بدون آنکه به پاسخ گويي نقدها بپردازند، به بررسي آثار نقد و مطالعه سرگذشت و تاريخچه ناقد پرداخته و مي کوشند تا به گونه اي از لابه لاي انديشه ها و اعمال خودش نادرستي هايي را استخراج کنند و آنها را به رخ ناقد بکشند به هر حال عمل نکردن ناقد به سخنان خودش دليل بي اعتباري و نادرستي نقد او نمي شود.
د) نقد انگيخته به جاي انگيزه (به گفته بنگر نه به گوينده)
يکي ديگر از بزرگترين آفت هاي اخلاقي در عرضه نقد، خلط انگيزه و انگيخته است کسي که مورد نقد قرار گرفته به جاي پرداختن به پاسخ نقدهاي ناقد، به کالبد شکافي نيت و انگيزه او اقدام مي کند انگيزه خواني يکي از مغالطاتي است که در بسياري از گفتگو ها و مشاجرات سياسي و اجتماعي و حتي علمي رواج دارد. شخص يا حزب يا طبقه اي که مورد نقد فرد يا حزب يا طبقه اي ديگر قرار مي گيرد به جاي بررسي محتواي سخن ناقد و بررسي ادله او ، به اکتشاف انگيزهاي نهاني و پشت پرده ناقد پرداخته و با آلوده کردن فضاي نقد، خود را از پاسخ گويي به آن بي نياز مي بينند.
برخي از مشکلات در مواجهه با دعوت پيامبران اين مغالطه را مرتکب مي شدند. قران کريم درباره علت روي برگرداندن برخي از فرعونيان از پذيرش دعوت موسي و هارون مي فرمايد: «گفتند آيا ما به دو انسان همانند خودمان ايمان آوريم، در حالي که قوم آنان بردگان ما هستند».[5]
هـ) تفکيک انديشه و رفتار از فرد
هم شخص ناقد و هم شخص يا اشخاص مورد انتقاد، بايد به اين مهم توجه داشته باشند که نقد را از ساحت نقد انديشه و کردار، به نقد صاحب انديشه و کردار نکشانند. در حقيقت نقد يک سخن يا رفتار نشان دهنده اهميت آن انديشه يا رفتار براي ناقد است کسي که به نقد يک انديشه يا سخن مي پردازد، در حقيقت، در جهت اصلاح و تکميل آن گام برداشته است. بنابراين، هرگز نبايد نقد او را به معناي در افتادن با شخص صاحب انديشه يا رفتار تلقي کرد.
د) لزوم بردباري و نقد پذيري
هرگز نيکي و بدي يکسان نيست، بدي را با نيکي دفع کن، ناگاه همان کس که ميان تو و او دشمني است، گويي دوستي گرم و صميمي است.[6]
مي دانيم که پنجمين امام شيعيان، محمد بن علي بن الحسين ملقب به باقر ـ عليه السلام ـ است و به وي باقر العلوم يعني شکافنده علم گفته مي شود. شخصي مسيحي، به منظور استهزاي آن حضرت کلمه «باقر» را تصحيف کرد به کلمه «بقر» و به آن حضرت گفت: «انت بقر» امام بدون آنکه از خود ناراحتي نشان دهد و اظهار عصبانيت کند و يا به مقابله به مثل بپردازد، با کمال سادگي پاسخ دادند، نه، من بقر نيستم، من باقرم، مسيحي گفت تو پسر زني هستي که آشپز بود امام فرمود: شغلش اين بود، عار و ننگي محسوب نمي شود مسيحي گفت: مادرت سياه و بي شرم و بد زبان بود امام فرمود: اگر اين نسبت ها که به مادرم مي دهي راست است خداوند او را بيامرزد و از گناهش بگذرد و اگر دروغ است از گناه تو بگذرد که دروغ گفتي و افترا بستي.[7]
ز) پرهيز از بر چسب زدن
يکي از شيوه هاي نادرست و خلاف اخلاق در مسئله نقد، برچسب زدن به صاحبان انديشه و يا به ناقدان است. برخي افراد به جاي نقد انديشه ها و بيان نقاط ضعف دلايل و مستندات يک فکر و يا بيان نادرستي هاي يک عمل، با انتساب هاي غالبا نادرست افکار و انديشه ها به افراد و مکاتب منفور و مطرود جامعه، به خيال خود آن فکر را ابطال و آن انديشه را از ميدان به در کرده اند، برچسب هايي از قبيل غربي، غرب زده، علم زده، عوام زده، مستبد و غيره که اغلب به منظور تحقير منتقد يا شخص و گروه مورد انتقاد صورت مي گيرد در حالي که اگر اندکي بينديشيم خواهيم ديد که چنين بر چسب هايي حتي اگر درست هم باشند هرگز خللي در بنيان هاي منطقي يک انديشه ايجاد نمي کنند.
ح) آغاز کردن از خود
بدون ترديد، تأثير اخلاقي گفتار و توصيه اي که خود فرد به آن عمل مي کند، به مراتب بيشتر از توصيه هايي است که در کردار و رفتار فرد توصيه کننده خلاف آنها مشاهده مي شود. کسي که خود رطب (خرما) مي خورد، اگر ديگران را نهي کند گفتار او تأثير لازم را نخواهد داشت.
اي کساني که ايمان آورده ايد چرا سخني مي گوييد که عمل نمي کنيد؟ نزد خدا بسيار مورد خشم است که سخني بگوييد که عمل نمي کنيد.[8]
معرفی منابع جهت مطالعه بیشتر:
1ـ کتاب پژوهي، محمد اسفندياري، قم، انتشارات صحيفه خرد.
2ـ آيين نقد کتاب، بهاء الدين خرمشاهي، نشر دانش، شماره 3، سال 4، 1363.
3ـ تفسير نمونه، آيت الله مکارم شيرازي با همکاري جمعي از نويسندگان، تهران، انتشارات دارالکتب الاسلاميه، جلد 11، ص454 به بعد.
[1]. حسين شريفي، احمد، آيين زندگي ـ اخلاق کاربردي، تدوين نهاد نمايندگي مقام معظم رهبري در دانشگاهها، قم، دفتر نشر معارف، 1384ش، ص89 به بعد.
[2]. نهج البلاغه، ترجمه محمد دشتي، نشر ستاد اقامه نماز، چاپ دوم، 1385ش، ص519، نامه 31.
[3]. ر.ک: اسفندياري، محمد، درک کردن رد کردن (آينه پژوهش)، قم، تهيه و نشر پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامي، شماره اول، خرداد و تير 1373ش، ص14ـ2.
[4]. همان، ص14.
[5]. مؤمنون / 47.
[6]. فصلت / 34.
[7]. مطهري، مرتضي، مجموعه آثار، قم، انتشارات صدرا، چاپ ششم، 1378ش، ج18، داستان راستان «امام باقر(ع) و مرد مسيحي»، ص208ـ207.
[8]. صف / 2 و 3.
اطلاعات مطلب
- تاریخ انتشار
- 14 امرداد 01
- بازدید
- ۲۶۴
در نقد انديشه ها يا رفتارهاي ديگران چه موازين و ضوابطي را بايد مراعات نمود؟ توضيح دهيد؟
- نشان کردن
پرسش
در نقد انديشه ها يا رفتارهاي ديگران چه موازين و ضوابطي را بايد مراعات نمود؟ توضيح دهيد؟
پاسخ
در آيه 125 سوره نحل چنين آمده است: «با حکمت و اندرز نيکو به سوي پروردگارت دعوت نما و با آنها به طريقي که نيکو است استدلال و مناظره کن».
بدون ترديد، يکي از مهم ترين نشانه هاي شکوفايي علم و انديشه در يک جامعه و همچنين يکي از علائم رشد و بالندگي و پويايي يک ملت، رونق گرفتن مباحثات علمي، تضارب آراء و تبادل افکار است، جامعه مورد پسند اسلام و قرآن جامعه اي است که در آن علم و عالمان ارزش و منزلتي بي بديل داشته باشند.
نقد و انتقاد به معناي ارزيابي منصفانه يک چيز است و در اين ارزيابي در بسياري از موارد لازم است در کنار بيان نقاط ضعف، نقاط قوت را نيز متذکر شد. به تعبير بعضي از نويسندگان انتقاد به معني مذمت کردن نيست و انتقاد کننده مي تواند کتاب نويسنده يا شعر گوينده اي را انتقاد(نقد) کند، بدون اينکه کلمه اي نادرست در آن يافته و نکوهش کرده باشد، بلکه ممکن است تمام تعريف کند.
پس از بيان مباحثي مقدماتي اکنون به بيان شرايط و آداب اخلاق نقد بپردازيم.[1]
الف) فهم سخن و تبحر در موضوع
چون بشنوي سخن اهل دل مگو که خطاست سخن شناس نه اي دلبــرا خطا اينجاست
امام علي ـ عليه السلام ـ در نامه خود به امام حسن ـ عليه السلام ـ چنين مي فرمايد:
پس اگر دانستن چيزي بر تو دشوار گردد، آن دشواري را از ناداني خود به حساب آر! چه تو نخست که آفريده شدي نادان بودي پس دانا گرديدي؛ و چه بسيار است آنچه نمي داني و در حکم آن سرگرداني، و بينشت در آن راه نمي يابد. پس آن را نيک مي بيني و مي داني.[2]
اگر در نقد به ويژه نقدهاي علمي، ناقد در پي بيان درستي ها و نادرستي هاي يک انديشه است طبيعتا نخستين شرط اين کار آن است که آن سخن را به درستي فهميده باشد. نقد کردن بدون فهميدن و رد کردن بدون درک کردن، نشانه گستاخي جاهلانه و حق ناشناسي نقاد است.[3] هيچ کس اخلاقا مجاز نيست که پيش از فهم درست و دقيق يک مدعا و به صرف داشتن يک تصور مبهم و اجمالي از يک نظريه، به نقد آن بپردازد.
ب) کنار نهادن حب و بغض
يکي از مهم ترين مسائلي که رعايت آن شرط اصلي فهم سخن گوينده يا نويسنده، و همچنين شرط اصلي درک حقيقت يک گفتار و يا رفتار است، کنار نهادن حب و بغضها است.
تأثير حب و بغض تا آنجا است که مي تواند هنر را عيب و عيب را هنر جلوه دهد.
کسي که به قصد مچ گيري، به نقد يک انديشه يا رفتار مي پردازد، قطعا از درک حقيقت آن عاجز خواهد بود. کسي که با نگاه عاشقانه و يا با نگاه مغرضانه به مسئله اي مي نگرد، به سختي مي تواند همه ابعاد و جنبه هاي آن را به درستي درک کرده و سره و ناسره آن را تشخيص دهد. اصولا براي چنين کسي درک مسئله موضوعيت ندارد بلکه مسائل ديگري او را به نقد وا داشته است.[4] البته باز هم بايد توجه داشت که شخص يا اشخاص که انديشه يا رفتار آنان مورد نقد قرار گرفته است اخلاقا مجاز نيستند ناقد را به سوء غرض و داشتن حب و بغض نسبت به خودشان متهم کنند. آنان موظفند به بررسي ادله ناقد پرداخته و درستي و نادرستي آنها را بنمايانند.
ج) پرهيز از نقد متقابل
يکي ديگر از آفت هاي اخلاقي بزرگ در عرصه نقد و نقادي اين است که بسياري از نويسندگان در پاسخ نقدهاي يک ناقد، بدون آنکه به پاسخ گويي نقدها بپردازند، به بررسي آثار نقد و مطالعه سرگذشت و تاريخچه ناقد پرداخته و مي کوشند تا به گونه اي از لابه لاي انديشه ها و اعمال خودش نادرستي هايي را استخراج کنند و آنها را به رخ ناقد بکشند به هر حال عمل نکردن ناقد به سخنان خودش دليل بي اعتباري و نادرستي نقد او نمي شود.
د) نقد انگيخته به جاي انگيزه (به گفته بنگر نه به گوينده)
يکي ديگر از بزرگترين آفت هاي اخلاقي در عرضه نقد، خلط انگيزه و انگيخته است کسي که مورد نقد قرار گرفته به جاي پرداختن به پاسخ نقدهاي ناقد، به کالبد شکافي نيت و انگيزه او اقدام مي کند انگيزه خواني يکي از مغالطاتي است که در بسياري از گفتگو ها و مشاجرات سياسي و اجتماعي و حتي علمي رواج دارد. شخص يا حزب يا طبقه اي که مورد نقد فرد يا حزب يا طبقه اي ديگر قرار مي گيرد به جاي بررسي محتواي سخن ناقد و بررسي ادله او ، به اکتشاف انگيزهاي نهاني و پشت پرده ناقد پرداخته و با آلوده کردن فضاي نقد، خود را از پاسخ گويي به آن بي نياز مي بينند.
برخي از مشکلات در مواجهه با دعوت پيامبران اين مغالطه را مرتکب مي شدند. قران کريم درباره علت روي برگرداندن برخي از فرعونيان از پذيرش دعوت موسي و هارون مي فرمايد: «گفتند آيا ما به دو انسان همانند خودمان ايمان آوريم، در حالي که قوم آنان بردگان ما هستند».[5]
هـ) تفکيک انديشه و رفتار از فرد
هم شخص ناقد و هم شخص يا اشخاص مورد انتقاد، بايد به اين مهم توجه داشته باشند که نقد را از ساحت نقد انديشه و کردار، به نقد صاحب انديشه و کردار نکشانند. در حقيقت نقد يک سخن يا رفتار نشان دهنده اهميت آن انديشه يا رفتار براي ناقد است کسي که به نقد يک انديشه يا سخن مي پردازد، در حقيقت، در جهت اصلاح و تکميل آن گام برداشته است. بنابراين، هرگز نبايد نقد او را به معناي در افتادن با شخص صاحب انديشه يا رفتار تلقي کرد.
د) لزوم بردباري و نقد پذيري
هرگز نيکي و بدي يکسان نيست، بدي را با نيکي دفع کن، ناگاه همان کس که ميان تو و او دشمني است، گويي دوستي گرم و صميمي است.[6]
مي دانيم که پنجمين امام شيعيان، محمد بن علي بن الحسين ملقب به باقر ـ عليه السلام ـ است و به وي باقر العلوم يعني شکافنده علم گفته مي شود. شخصي مسيحي، به منظور استهزاي آن حضرت کلمه «باقر» را تصحيف کرد به کلمه «بقر» و به آن حضرت گفت: «انت بقر» امام بدون آنکه از خود ناراحتي نشان دهد و اظهار عصبانيت کند و يا به مقابله به مثل بپردازد، با کمال سادگي پاسخ دادند، نه، من بقر نيستم، من باقرم، مسيحي گفت تو پسر زني هستي که آشپز بود امام فرمود: شغلش اين بود، عار و ننگي محسوب نمي شود مسيحي گفت: مادرت سياه و بي شرم و بد زبان بود امام فرمود: اگر اين نسبت ها که به مادرم مي دهي راست است خداوند او را بيامرزد و از گناهش بگذرد و اگر دروغ است از گناه تو بگذرد که دروغ گفتي و افترا بستي.[7]
ز) پرهيز از بر چسب زدن
يکي از شيوه هاي نادرست و خلاف اخلاق در مسئله نقد، برچسب زدن به صاحبان انديشه و يا به ناقدان است. برخي افراد به جاي نقد انديشه ها و بيان نقاط ضعف دلايل و مستندات يک فکر و يا بيان نادرستي هاي يک عمل، با انتساب هاي غالبا نادرست افکار و انديشه ها به افراد و مکاتب منفور و مطرود جامعه، به خيال خود آن فکر را ابطال و آن انديشه را از ميدان به در کرده اند، برچسب هايي از قبيل غربي، غرب زده، علم زده، عوام زده، مستبد و غيره که اغلب به منظور تحقير منتقد يا شخص و گروه مورد انتقاد صورت مي گيرد در حالي که اگر اندکي بينديشيم خواهيم ديد که چنين بر چسب هايي حتي اگر درست هم باشند هرگز خللي در بنيان هاي منطقي يک انديشه ايجاد نمي کنند.
ح) آغاز کردن از خود
بدون ترديد، تأثير اخلاقي گفتار و توصيه اي که خود فرد به آن عمل مي کند، به مراتب بيشتر از توصيه هايي است که در کردار و رفتار فرد توصيه کننده خلاف آنها مشاهده مي شود. کسي که خود رطب (خرما) مي خورد، اگر ديگران را نهي کند گفتار او تأثير لازم را نخواهد داشت.
اي کساني که ايمان آورده ايد چرا سخني مي گوييد که عمل نمي کنيد؟ نزد خدا بسيار مورد خشم است که سخني بگوييد که عمل نمي کنيد.[8]
معرفی منابع جهت مطالعه بیشتر:
1ـ کتاب پژوهي، محمد اسفندياري، قم، انتشارات صحيفه خرد.
2ـ آيين نقد کتاب، بهاء الدين خرمشاهي، نشر دانش، شماره 3، سال 4، 1363.
3ـ تفسير نمونه، آيت الله مکارم شيرازي با همکاري جمعي از نويسندگان، تهران، انتشارات دارالکتب الاسلاميه، جلد 11، ص454 به بعد.
[1]. حسين شريفي، احمد، آيين زندگي ـ اخلاق کاربردي، تدوين نهاد نمايندگي مقام معظم رهبري در دانشگاهها، قم، دفتر نشر معارف، 1384ش، ص89 به بعد.
[2]. نهج البلاغه، ترجمه محمد دشتي، نشر ستاد اقامه نماز، چاپ دوم، 1385ش، ص519، نامه 31.
[3]. ر.ک: اسفندياري، محمد، درک کردن رد کردن (آينه پژوهش)، قم، تهيه و نشر پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامي، شماره اول، خرداد و تير 1373ش، ص14ـ2.
[4]. همان، ص14.
[5]. مؤمنون / 47.
[6]. فصلت / 34.
[7]. مطهري، مرتضي، مجموعه آثار، قم، انتشارات صدرا، چاپ ششم، 1378ش، ج18، داستان راستان «امام باقر(ع) و مرد مسيحي»، ص208ـ207.
[8]. صف / 2 و 3.
اطلاعات مطلب
- تاریخ انتشار
- 14 امرداد 01
- بازدید
- ۲۶۴
دیدگاه کاربران
هنوز دیدگاهی برای این مطلب ثبت نشده است.