جنبش عدم تعهّد ، شرح وظايف آن و نتايج آن در گستره جهاني چه مي باشد؟ آثار بازتاب و فرصت هاي بدست آمده از اجلاس 16 جنبش عدم تعهد چه می باشد؟

  • نشان کردن
؟
متن کاربر

پرسش

جنبش عدم تعهّد  ، شرح وظايف آن و نتايج آن در گستره جهاني چه مي باشد؟ آثار بازتاب و فرصت هاي بدست آمده از اجلاس 16 جنبش عدم تعهد چه می باشد؟

پاسخ کارشناسی

پاسخ

جنبش عدم تعهد اصطلاحاً به کشورهايي گفته مي شود که در دوران جنگ سرد و تقسيم بندي هاي جهان به دو بخش بلوک شرق و غرب ، خود را مستقل از وابستگي به يکي از اين دو قدرت مي دانستند . اين جنبش بر پایه اصول احترام به تمامیت ارضی و حاکمیت ملی کشورهای عضو، عدم تجاوز، عدم دخالت در امور داخلی یکدیگر، برابری و امتیازات متقابل و همزیستی مسالمت آمیز در دهه 1950 شکل گرفت. این تشکل به عنوان یک تشکل مهم بین‌المللی، یکی از مجموعه‌های تأثیرگذار برروند تحولات جهان است. این جنبش به مثابه نشانه‌ای از پایان دوران استعمار، اعلام مخالفت با پذیرش سلطه قدرتهای بزرگ و تریبونی آزاد برای اعلام نظرات و مواضع کشورهای جهان سوم و در حال توسعه بود و عضویت در آن به منزله دستیابی به استقلال سیاسی، اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی به شمار می‌آمد.

زمینه‌های مهم تاریخی در روند تکوین جنبش عدم‌تعهد را می‌توان گردهمایی‌های منطقه‌ای در آسیا و آفریقا بین سالهای 1947 تا 1955 دانست که با هدف همکاری و یافتن راههای عملی برای حل مشکلات مبتلا به کشورهای تازه استقلال یافته برگزار می شد.

نمایندگان کشورهای آسیایی، آفریقایی و آمریکای لاتین برای نخستین بار در سان‌فرانسیسکو ملاقات کردند و این دیدار مقدمه تشکیل یک رشته جلسات در اوایل دهه 50 میلادی را فراهم کرد. مهمترین این گردهمایی‌ها عبارت بودند از:

گردهمایی رهبران آسیایی

گردهمایی رهبران آسیایی هند، اندونزی، پاکستان، بیرمانی (میانمار) و سیلان (سریلانکا) در 5 آوریل 1954 در کلمبو، پایتخت سیلان برگزار شد. این گردهمایی نخستین تلاش برای همبستگی میان چند کشور در حال توسعه به شمار می‌آید که انگیزه اصلی آن یافتن راه‌حلی برای بحران هند و چین بود، اما در جریان کنفرانس، رهبران آسیایی پا را از این مسئله فراتر گذاشته و مسائل دیگری چون محکومیت گسترش دامنه سلاحهای اتمی و آزمایشات هسته‌ای، محکومیت استعمار و امپریالیسم و برای اولین بار مسئله عدم پیوستگی به دو بلوک شرق و غرب را در این گردهمایی مطرح کردند، اما بحث جدی و پیگیری این مسائل با توجه به تعداد اندک کشورهای شرکت‌کننده در کنفرانس کلمبو که همگی جزو کشورهای آسیایی بودند، ممکن نبود چرا که بررسی این مسائل به گردهمایی‌های گسترده و مشارکت دیگر رهبران کشورهای جهان سوم به‌ویژه از قاره آسیا و آفریقا نیاز داشت.

اصول پانچاشیلا (1954)

دو هفته بعد از برپایی کنفرانس کلمبو در تاریخ 19آوریل 1954 (چوئن لای) و (نهرو) رهبران چین و هندوستان برای بررسی روابط متقابل این دو کشور آسیایی با یکدیگر ملاقات کردند. نشست این دو رهبر در چهارچوب کنفرانسهای آسیایی - آفریقایی نبود اما در جریان مذاکرات آنها مسائلی مطرح شد که بعدها در پی‌ریزی جنبش عدم تعهد نقش بسیار داشت. مهم‌ترین مسئله طرح شده در این مذاکرات ارائه اصول پانچاشیلا (پنجگانه) بود که به عنوان چهارچوبی جهت تعیین روابط حسنه فی مابین دولتها مطرح شد. این اصول در کنفرانس باندونگ نیز مد نظر قرار گرفت.

اصول پنجگانه که بعدها به عنوان پایه و اساس اندیشه عدم‌تعهد پذیرفته شد عبارت بودند از:

1. احترام به تمامیت ارضی و حاکمیت ملی یکدیگر

2. عدم تجاوز

3. عدم دخالت در امور داخلی یکدیگر

4. برابری و مزایای متقابل‌

5. همزیستی مسالمت آمیز

اصول مذکور در ابتدا محور اصلی همبستگی گروه غیرمتعهدها را تشکیل می‌داد، اما به مرور زمان و با افزایش اعضاء، به تدریج بردامنه این اصول و شعارها افزوده شد و به سایر مسائل بین‌المللی که بسیاری از آنها خارج از قلمرو اختلافات بلوک‌ها بود گسترش یافت چنانچه هنگام تنظیم دستور کار نخستین کنفرانس سران عدم تعهد اصول زیر در دستور کار گنجانده شد:

* تحکیم و تقویت صلح بین‌المللی‌

* احترام به حق و تعیین سرنوشت مردم و ملتها، مبارزه با امپریالیسم، محو استعمار، استعمار نوین، محکومیت تبعیض نژادی و آپارتاید

* خلع سلاح عمومی و کامل و منع آزمایش های هسته‌ای‌

* مقابله با سیاست زور و تسلط سیاسی و اقتصادی و هر نوع مداخله خارجی‌

* اعتقاد به برابری و تلاش برای برقراری صلح در دنیا و مبارزه با تحمیل هرگونه ایدئولوژی سیاسی و اقتصادی‌

کنفرانس بوگور

اجتماع دو روزه بوگور که در تاریخ 28 و 29 دسامبر 1954 برپا شد در حقیقت اجلاس مقدماتی کنفرانس همه‌جانبه باندونگ بود. پنج نخست‌وزیر آسیایی از کشورهای پاکستان،‌ سیلان، هند، اندونزی و بیرمانی در بوگور گردهم آمدند تا مقدمات برپای کنفرانس باندونگ را فراهم نمایند. پس از مذاکرات دو روزه، نخست‌وزیران کشورهای مذکور قرار گذاشتند از 24کشور دیگر آسیایی و آفریقایی دعوت نمایند تا در آوریل 1955 در اجتماع بزرگ باندونگ در اندونزی حضور بهم رسانند.

کنفرانس باندونگ‌

در باندونگ اندونزی برای اولین بار رهبران کشورهای آسیایی و افریقایی از جمله مصر، هند، اندونزی و غنا دور هم جمع شدند تا شالوده حرکتی نوین در جهانی را آغاز نمایند که در آن کشورهای کوچک از بیم جنگ و رقابت ابرقدرتها در نگرانی به سر می‌بردند. کنفرانس باندونگ با حضور نمایندگانی از 29 کشور جهان‌سوم تشکیل شد و شرکت‌کنندگان در کنفرانس سه مسئله عمده را بیش از سایر مسائل مورد بحث و بررسی قرار دادند: استعمارزدایی، بی‌طرفی در جهان تحت رقابت دو بلوک و توسعه اقتصادی، گذشته از استعمارزدایی و توسعه اقتصادی. که اصول باندونگ با آنها شناخته می شد،‌ مسئله دیگر پی‌ریزی حرکت بی‌طرفی در این کنفرانس بود.

در این کنفرانس اصول ده‌گانه باندونگ، به شرح ذیل به تصویب رسید که امروز از آن به عنوان اصول بنیادین جنبش عدم تعهد یاد می‌شود:

1. احترام به حقوق بنیادین بشر و اهداف و اصول منشور ملل متحد.

2. احترام به حاکمیت و تمامیت ارضی همه ملتها.

3. شناسایی برابری تمامی نژادها و برابری تمامی ملتها، اعم از کوچک و بزرگ.

4. خودداری از مداخله در امور داخلی کشورهای دیگر.

5. احترام به حق همه ملتها در دفاع فردی و جمعی از خود، مطابق با منشور ملل متحد.

6. خودداری از استفاده از ترتیبات دفاع جمعی برای تأمین منافع خاص هر یک از قدرتهای بزرگ و خودداری همه کشورها از اعمال فشار برکشورهای دیگر.

7. خودداری از اقدامات تجاوزکارانه، تهدید به تجاوز و یا به کارگیری زور علیه تمامیت ارضی یا استقلال سیاسی کشورهای دیگر.

8 . حل و فصل تمامی منازعات بین‌المللی از طرق مسالمت آمیز، مطابق با منشور ملل متحد.

9. ارتقاء همکاری و منافع متقابل.

10 . احترام به عدالت و تعهّدات بین‌المللی.

بعد از کنفرانس باندونگ به غیر از کنفرانس بریونی که در ژوئیه 1956 با حضور رهبران مصر، هند و یوگسلاوی برپا شد، اقدام دیگری برای گردآوری رهبران بی‌طرف تا سال 1961 صورت نگرفت. با وجود این در همین دوران فترت شش ساله، رهبران بی طرف به ویژه مارشال تیتو رهبر یوگسلاوی به تلاش خود ادامه دادند و سرانجام نخستین کنفرانس رسمی عدم تعهد در بلگراد تشکیل شد.[1]

بانيان اين اجلاس که عبارت بودند از رهبران 4 کشور مصر ، اندونزي ، هندوستان و يوگسلاوي سابق ، نيات استقلال طلبانه اي از تشکيل اين اجلاس داشتند . هر چند در ادامه راه نه تنها کشورهايي که خود را عضو اين جنبش مي نمودند ، به نوعي به يکي از ابرقدرتها وابسته شدند ، بلکه حتي خود کشورهاي باني اين جنبش نيز ، عملا در زير چتر حمايت يکي از اين دو ابرقدرت رفته و به همين دليل اين جنبش عملاً کارآيي استقلال گرايانه خود را از دست داد . با اين حال از زمان پيروزي انقلاب اسلامي ، ابن جنبش به همت جمهوري اسلامي ايران و برخي کشورهايي که از سياست هاي استکباري غرب به ستوه آمده بودند حياتي دوباره يافت و تلاش کرد تا بار ديگر نقش اين جنبش را به عنوان يک جنبش غير وابسته احيا نمايد . با اين حال به دلايل متعدد از جمله اينکه برخی از کشورهاي فعال آن خود وابسته به شرق بودند ، بار ديگر اين جنبش نتوانست نقش تاثير گذار خود را به درستي ايفا نمايد و حتي پس از فروپاشي اتحاد جماهير شوروي ، برخي مدعي شدند با توجه به از بين رفتن فلسفه وجودي اين جنبش که وجود جنگ سرد ميان ابرقدرتها بود ، ديگر لزومي به تداوم کار جنبش نبوده و بهتر است کلّاً فعالتهايش متوقف شود .

در اين ميان يکي از کشورهايي که بر تداوم کار جنش و لزوم احيا و کارآمدسازي آن تاکيد فراوان داشت جمهوري اسلامي بود و اعتقاد داشت عليرغم فروپاشي ابرقدرت شرق ، ابرقدرت غرب در صدد تسخير جهان بوده و از اين رو تشکيلاتي همچون جنبش عدم تعهد به عنوان يک جنبش غير وابسته به ابرقدرتها و عاملي براي مهار فزون طلبي غرب و اقمار آن نه تنها فلسفه وجودي خويش را از دست نداده است بلکه ضرورتش دو چندان شده است . بر اين اساس کشور ما از سالهاي گذشته ، همواره بر نقش آفريني اين جنبش در تصميم سازي هاي جهاني تاکيد داشته و اين جنبش رابه عنوان بزرگترين تشکيلات پس از مجمع عمومي سازمان ملل ، به عنوان يکي از تشکيلات مدافع حقوق ملت هاي مستقل از جمله در زمينه پيشرفت هاي هسته اي ايران تلقي نموده و از آن به عنوان مرجعي براي دروغ بودن القائات غرب مبني بر تقابل ايران با جامعه جهاني استفاده مينماید . علاوه بر آن در سطح جهاني نيز جمهوري اسلامي ايران اعتقاد دارد که با توجه به ساختار ناقص سازمان ملل متحد و يکجانبه بودن آن به نفع قدرتها اين جنبش ظرفيت هاي عظيمي را دارد که به عنوان يک تشکيلات عظيم ، در تاثيرگذاری بر تصميم سازي هاي جهاني نقش آفرين باشد و  شانزدهمين اجلاس سران کشورهاي عضو عدم تعهد نيز با همين نگاه درتهران برگزار شد که شعار آن هم «توسعه صلح پايدار جهاني در سايه مديريت مشترک جهاني» انتخاب گرديد .

اين اجلاس پيامدهاي مختلف اقتصادي ، سياسي ، فرهنگي و ... در سطح داخلي ، منطقه اي و جهاني داشت که برخي از آنها عبارت بودند از :

  1. ارتقاي جايگاه بين المللي جمهوري اسلامي ايران و مطرح شدن آن به عنوان يک  وزنه سياسي فعال و تاثير گذار در معادلات جهاني
  2. بي اثر شدن القائات غرب در مورد منزوي بودن جمهوري اسلامي ايران
  3. بي اعتبار شدن غرب و رژيم صهيونيستي در پي عدم اجابت درخواست آنان براي تحريم اجلاس شانزدهم از سوي کشورها و حتي دبير کل سازمان ملل
  4. انعقاد قراردهاي اقتصادي ميان جمهوري اسلامي ايران و کشورهاي شرکت کننده در اين اجلاس که اين مساله در دراز مدت نتايج اقتصادي فراواني را به دنبال خواهد داشت .
  5. تقويت روابط ميان کشورهاي عضو جنبش و تلاش هاي ديپلماتيک براي زدودن اختلافات ميان اعضا که در اين راستا شاهد بوديم که در پيش نويس بيانيه رسمي اجلاس سران ، پيشنهاداتي براي حل مشكلات و مناقشات مختلف بين المللي از جمله موضوع سوريه ، قره باغ ، فلسطين و ...مطرح شده بود .
  6. طرح مساله فلسطين در اجلاس که گام مثبتي در راستاي کمک به آرمان فلسطين بود .
  7. آشنايي کشورهاي دنيا با پيشرفت هاي علمي کشورمان و نيز جاذبه هاي توريستي و جهانگردي کشورمان در حاشيه اجلاس و از طريق برگزاري نمايشگاههاي مربوطه و نيز برگزاري تورهاي ايرانگردي براي هيات هاي نمايندگي کشورها
  8. استفاده از فرصت حضور هيأت هاي نمايندگي کشورهاي عضو عدم تعهد به منظور رساندن پيام صلح و دوستي ملت ايران و نيز نداي مظلوميت دانشمندان ايراني در جهان که به اين منظور اقداماتي از جمله نمايش اتومبيل هاي بمب گذاري شده دانشمندان هسته اي در کنار سالن اجلاس و نيز حضور  خانواده هاي شهداي هسته اي در محل اجلاس برنامه ريزي شده بود .
  9. ايجاد زمينه براي فعال تر شدن هر چه بيشتر جنبش در سطح بين المللي از طريق ايجاد دبيرخانه دائم در تهران و تلاش براي پر رنگ شدن نقش اين جنبش در تصميم سازي هاي جهاني
  10. فضاسازي مثبت در سطح جهان به منظور توقف مديريت يکجانبه نگر غرب در سطح جهان از طريق حاکميت بر سازمان هاي جهاني تاثير گذار ،  که در نهايت مي تواند ملت هاي مستقل را نيز در عرصه مديريت جهاني شريک نمايد .

 


[1] سايت اطلاع رساني نخستين کنفرانس بين المللي علمي پيرامون جنبش عدم تعهد

اطلاعات مطلب

تاریخ انتشار
27 امرداد 01
بازدید
۱۰۴
گفت‌وگو

دیدگاه کاربران

حداقل ۵ کاراکتر؛ دیدگاه پس از بررسی نمایش داده می‌شود.

هنوز دیدگاهی برای این مطلب ثبت نشده است.