رابطه علمای شیعه با دولت صفویه چگونه بود؟

  • نشان کردن
؟
متن کاربر

پرسش

رابطه علمای شیعه با دولت صفویه چگونه بود؟

پاسخ کارشناسی

پاسخ

بدیهی است که رابطه ای بر مبنای همکاری و تعامل بین علمای شیعه و شاهان صفوی، وجود داشته است. در این زمینه این سوال پیش می آید که، مگر شاهان صفوی حاکمان مشروع و الهی بودند؟ و مقام و حاکمیت آن ها بر مبنای نصب الهی بود؟ اگر این گونه نبود، پس آن ها در ردیف سلاطین جور قرار می گیرند و بر اساس حرمت همکاری با ولایت جور، چه وجهی برای همکاری و مساعدت با آن ها وجود دارد؟ و چرا علمای بزرگ شیعه در آن عصر، با شاهان صفوی نه تنها همکاری معمول می کردند بلکه رسماً مناصبی را در دولت می پذیرفتند؟ در پاسخ به این پرسش ها باید گفت در یک تقسیم بندی کلی می توان عملکرد شیعیان در قبال نظام جور را به دو نوع تقسیم کرد. نوع اول عملکردخاموش و منفی است که مربوط به زمانی است که والی جور بر اریکه قدرت تکیه زده و راهی برای مخالفت با آن و یا ساقط کردن آن وجود ندارد و امکان همکاری فعال با آن به دلایلی وجود ندارد و همکاری و همراهی با دولت از باب الزام و اجبار و تقیه است. نوع دوم، عملکرد مثبت و فعال است. این نوع عملکرد در زمانی است که به رغم نامشروع بودن حکومت، زمینه عمل فعال اجتماعی برای تأسیس عادلانه مصالح اجتماعی مسلمین و برای تحصیل نیازهای ضروری جامعه اسلامی وجود داشته باشد. عمل اجتماعی فعال دو صورت می تواند داشته باشد. صورت نخست مربوط به موقعی است که عمل مزبور مستلزم همکاری با نظام و ولایت جور نیست که در این حالت دلیلی بر  وجود همکاری  نیست. صورت دوم مربوط به موقعی است که عمل، مستلزم همکاری و پذیرش نظام جور است. در این صورت انجام عمل در تزاحم با حکم حرمت همکاری با ولایت جور قرار می گیرد و در هنگام تزاحم، عمل در صورتی جایز است که مفاسد آن کمتر از مصالح آن باشد. بنابر این اگر همکاری به تشدید و استحکام ارکان ولایت و نظام غیر مشروع منجر شود، بدون آن که ضرورتی فراتر از آن وجود داشته باشد، انجام آن جایز نیست و اگر مشارکت و حضور فعال در عمل اجتماعی در جهت تحکیم نظام ظلم نباشد، بلکه تنها زمینه گسترش معروف را فراهم آورد و مانع از منکر گردد و به کنترل و محدود کردن ظلم منجر شود، انجام آن جایز و گاه واجب است.[1]

به نظر می رسد عملکرد علمای شیعه در دوران صفویه در ذیل صورت دوم از نوع دوم قرار می گیرد. و نحوه برخورد آن ها باعث شد که علی رغم فقدان مشروعیت الهی برای شاهان، آن ها رفتاری نسبتاً عادلانه و در چارچوب شریعت داشته باشند. البته در بعضی از مقاطع شاهان از علما اذن می گرفتند. حال در حد حوصله این نوشتار و به اختصار باید به این مسئله پرداخت که علمای بزرگ شیعه چه مصالحی را برای اسلام و تشیع تشخیص دادند که به خاطر تحقق آن ها با سلسله صفویه همکاری می کردند.

به قدرت رسیدن سلسله صفوی در زمانی بود که دولت عثمانی اختناق سیاسی گسترده ای را بر شیعیان تحمیل می کرد. عالمان شیعی با مشاهده موج سیاسی مناسبی که در بخشی از جامعه ی مسلمانان ایجاد شده بود و به منظور بهره گیری از آن در جهت تبلیغ و گسترش اندیشه ها و مبانی فکری تشیع و کنترل این حرکت سیاسی، از نقاط مختلف دنیای اسلام به سوی حوزه اقتدار صفویان روی آوردند. حرکت جمعی از علمای شیعه، از جمله محقق کرکی و والد شیخ بهائی از نواحی جبل عامل به همین انگیزه بود. علمای شیعه با حضور در حیطه قدرت صفویان، از راه گسترش اندیشه های شیعی و عمق بخشیدن به آن، نقش اساسی را در کنترل قدرت موجود و پیش گیری از انحرافات بیش تری که انتظار می رفت، ایفا کردند. فقیهان بزرگی که از ماورای مرزها به ایران هجرت کردند زمینه برخی از انحرافاتی را که از ناحیه بعضی از جریان های جاهلانه صوفیان در نواحی مختلف ایران و به ویژه در ایلات قزلباش وجود داشت، از بین بردند و علاوه بر این نیاز جامعه را به شناخت احکام فقهی تشیع تأمین کردند.[2] از جمله این علما محقق کرکی معروف به محقق ثانی از چهره های برجسته و توانمند فقه شیعه است. او تلاش فراوانی کرد تا فرصت اجتماعی نوینی را که در مسیر حرکت سیاسی تشیع به وجود آمده بود، بر مبنای فقه شیعی سازمان بخشد و در سایه تلاش او فقه استدلالی شیعه حیات و دور جدیدی را آغاز کرد. هم چنین محقق ثانی با استفاده از نفوذ و موقعیت اجتماعی خود با تاکید بر احکام شریعت با بدعت ها، ظلم ها و فسق و فجوری که بیش تر از ناحیه خوانین در جامعه، ترویج می شد، مقابله کرد. شکی نیست که دربار نیز از محدودیت های شرعی که از ناحیه عالمان دینی بر آن ها تحمیل می شد، علی رغم همراهی های شاه، احساس نا آرامی می کردند و همین مسئله به انزوا و سرانجام مسمومیت محقق کرکی انجامید. در زمان شاه سلطان حسین هم نیروی مذهبی شیعی نسبت به دربار قدرت و برتری یافت که این مسئله ناشی از قدرت معنوی و علمی علامه مجلسی است. دربار تا زمان  حضور علامه مجلسی، به دلیل قدرت و توان اجتماعی او، به ناچار ظواهر شرعی را رعایت می کرد ولی با مرگ علامه مجلسی، عمل به فسق آشکار شد و بساط عیش و نوش دیگر بار برقرار گشت. با این حال با تلاش و کوشش علماء، اصفهان به صورت مرکز فعال و پر تحرک شیعی در آمد و با مرکزیت خود، نیاز علمی و فکری بخش های مختلف جهان اسلام را تأمین کرد. تا جایی که در اصفهان مدارسی ساخته شد که وقف طلاب برخی از نواحی و مناطق اسلامی خارج از ایران بود.[3]

بطور خلاصه، با توجه به مطالب بیان شده، در پاسخ به سوال می توان گفت: علمای شیعه رابطه نزدیک خود با شاهان صفوی و پذیرش مناصب رسمی دولتی را فرصت و وسیله ای برای مبارزه با افکار و عقاید انحرافی برخی فرقه ها و هم چنین گسترش فقه و مکتب ناب شیعی قرار دادند و نیز از اهداف مهم آن ها، جلوگیری یا کاستن از فسق و فجور و زیاده خواهی های حاکمانی بودکه با شعارهای شیعی به قدرت رسیده بودند. بدین ترتیب در پایان دوران صفویه، علی رغم تزلزل و تحولی که در قدرت شاهان و مناسبات ایلاتی جامعه پدیدار گشت، تشیع از موقعیتی محکم و استوار بر خوردار بود، بطوری که از آن پس هر نیروی سیاسی برای استقرار خود، ناگزیر از رعایت حریم مذهب تشیع و نیروی مذهبی بود.

 


[1] . فراتی، عبد الوهاب، انقلاب اسلامی چالش ها و بحران ها، قم، دفتر نشر معارف، پاییز 1381، ص209.

[2] . پارسانیا، حمید، حدیث پیمانه، قم، معاونت امور اساتید و دروس معارف اسلامی، چاپ سوم، 1377ش، ص88.

[3] . همان، ص94.

اطلاعات مطلب

تاریخ انتشار
31 امرداد 01
بازدید
۱۸۷
گفت‌وگو

دیدگاه کاربران

حداقل ۵ کاراکتر؛ دیدگاه پس از بررسی نمایش داده می‌شود.

هنوز دیدگاهی برای این مطلب ثبت نشده است.