هدف از طرح ملي گرايي در ميان ملل مسلمان چيست ؟ اسلام چه ديدگاهي نسبت به اين موضوع دارد؟

  • نشان کردن
؟
متن کاربر

پرسش

هدف از طرح ملي گرايي در ميان ملل مسلمان چيست ؟ اسلام چه ديدگاهي نسبت به اين موضوع دارد؟

پاسخ کارشناسی

پاسخ

تعريف ملي گرايي

«ملي گرائي» يا ناسيوناليسم يعني اعتقاد به اعتلاي يک ملت نسبت به تمام ملل ديگر و اينکه معتقدات و ارزشهاي آن ملت، بالاتر و والاتر از معتقدات و ارزشهاي ملل ديگر است. ناسيوناليسم، بر عواطف و احساسات قومي و ملي متکي است، نه بر عقل و منطق.

البته بعضي مفاهيم خارج از ملي گرايي اصطلاحي هستند، مانند: علاقه به آب و خاک که انسان در آنجا پرورش يافته است، علاقه به ملتي که در ميان آنها بزرگ شده است، حفظ دستاوردهاي و ميراثهاي فرهنگي و تاريخي ملت خويش، تمايل به حکومت بر خويشتن و تحصيل استقلال.

اين نوع مفاهيم را نمي توان مربوط به ناسيوناليسم دانست، زيرا چنين علاقه هائي در انسان فطري است. وقتي انسان در آب و خاکي و يا در ميان جمعيتي بزرگ شد؛ علاقه به آنها، و يا علاقه به آثار فرهنگي و تاريخي آنها، يک امر طبيعي خواهد بود. هر فردي، درخود، اين مسأله را احساس مي کند، همچنان که فکر گسستن بند بردگي و تحصيل استقلال يک امر فطري است. اين نقاط مثبت را نبايد به حساب ناسيوناليسم نهاد. و به همين دليل با حذف اين مکتب نيز مي توان آنها را به دست آورد.

در فتح مکه که در سال هشتم هجرت انجام گرفت، وقتي رسول خدا (ص) وارد زادگاه خود شد، نسبت به آن اظهار علاقه نمود و فرمود: «اي شهر مکه، تو را دوست دارم. و اگر مرا مجبور به خروج نمي کردند، هرگز تو را ترک نمي گفتم».[1]

اينکه فردي بگويد من از فلان قبيله هستم يا خود را منسوب به نژاد خاصي بداند. چنين کاري در اسلام ممنوع نيست، به شرط اينکه مايه تفاخر نباشد، بلکه به عنوان شناسائي و تعيين هويت انسان بکار گرفته شود. قرآن اين حقيقت را در آيه زير بيان مي فرمايد: «وَجَعَلْناکمْ شُعُوباً وَ قَبَائِلَ لِتَعَارَفُوا[2]»؛ «شما را به صورت تيره ها و قبيله هايي درآورديم که به وسيله آن يکديگر را شناسائي نمائيد». يعني انتساب به قبيله، بايد وسيله شناخت فردي از فرد ديگر باشد، نه وسيله افتخار. انتساب به استخوان هاي پوسيده، مايه افتخار نيست، بلکه مايه افتخار، تقوا و پرهيزگاري است که انسان بايد آن را کسب کند و خود را با آن بيارايد. لذا در ادامه همين آيه مي فرمايد: «إِنَّ أَکرَمَکمْ عِنْدَ اللَّهِ أَتْقاکم[3]».

از نظر اسلام در ميان عوامل و عناصري که موجب تشکيل يک ملت مي گردد، از قبيل زبان و نژاد و خون و خاک؛ تنها «عقيده مذهبي و وحدت فکري» است که مي تواند ملت واحدي را پديد آورد تا بدينوسيله در سود و زيان يکديگر شريک باشند. از نظر اسلام، معيار برتري انسان ها در مليت و قوميت و رنگ و نژاد آدمي نيست بلکه ملاک برتري در بندگي خداوند تعالي است. اين تفکر باعث شده ملل مختلف و گوناگون يک واحد شوند به نام امت اسلامي که فکر واحد، آرمان واحد، احساسات واحد و همبستگي نيرومندي ميان آنان حکمفرماست. «اِنَّ هَذِهِ اُمَّتُکمْ اُمَّةً واحِدَةً وَ اَنَا رَبُّکمْ فَاعْبُدوُنِ[4]» «اِنَّ هَذِهِ اُمَّتُکمْ اُمَّةً واحِدَةً وَ اَنَا رَبُّکمْ فاتَّقُونِ[5]» قرآن برابري و برادري را در ايمان مي داند و همه مومنين را برابر و برادر يکديگر مي خواند و مي فرمايد: «اِنَّما الْمُؤمِنُونَ اِخْوَةٌ[6]».

اين نظريه اسلام است، در حالي که ناسيوناليسم مي خواهد به جاي وحدت عقيده، از عناصر تکثر آفرين استفاده کرده و اين وحدت را به کثرت تغيير دهد . در واقع اين انديشه يگانگي ملت هاي اسلامي را از طريق تقسيم بندي آن ها به عرب، عجم، ترک، فارس، و ساير اقوام و طوائف  را به اختلاف و دو گانگي تبديل مي سازد و در نتيجه تخم نفاق، تخاصم و رقابت را در دل يک امت واحد مي پاشد تا سرانجام تسلط ابرقدرتهاي استعمارگر بر اين ملل سهل و آسان شود.

با توجه به آنچه بيان شد هدف از طرح اين مکتب سياسي در ممالک اسلامي و يا کشورهاي آسيائي و آفريقائي، از بين بردن وحدت اسلامي مي باشد . استعمار مي خواهد تا در ميان مسلمانان تفرقه بيندازد، و دو ملت برادر را دشمن و رقيب يکديگر قرار دهد، تا آنجا که به جاي اخوت اسلامي و وحدت ديني و مذهبي به مليت هاي گوناگون تکيه کنند.

شايد اين سوال مطرح شود که مگر وحدت مسلمانان چه مشکلي براي استعمار ايجاد مي کند که آنها بخواهند روي تبليغ اين ايده سرمايه گذاري کنند؟ در جواب بايد بگوييم: امت واحد اسلامي، قدرتي دارد که کسي يا قدرتي توان مقابله با آن را ندارد. از طرفي تعليمات دين مقدس اسلام با خواسته هاي استکباري و استعماري کمپاني ها و شبکه هاي عظيم نظام سلطه مخالف است. علاوه بر اينکه اين امت واحد اسلامي در نقطه بسيار حساس جغرافيايي يعني خاورميانه، خليج فارس، درياي سرخ، شمال آفريقا و بخشي از مديترانه واقع شده است. حال اگر تعاليم اسلامي در بين مسلمانان زنده شود، منافع مستکبرين در اين مناطق استراتژيک به خطر خواهد افتاد. لذا ترس از حرکت و بيداري اسلامي، استکبار جهاني را بر آن داشته است تا جبهه جنگ نرم را بر عليه اين دين مبين به راه انداخته و همه توان خويش را به کار گيرد. برنامه دشمن در اين نبرد پيچيده از زواياي مختلفي برخوردار است که يکي از مهمترين ابعاد آن تبليغ مليت گرايي و ايجاد شکاف بين مسلمانان است. شهيد مطهري در اين زمينه مي فرمايند: فکر مليت پرستي و نژادپرستي فکري است که مي خواهد ملل مختلف را در برابر يکديگر قرار دهد. اين موج در ميان ملل شرقي به وسيله استعمار نفوذ کرد. استعمار براي اينکه اصل «تفرقه بينداز و حکومت کن» را اجرا کند، راهي بهتر از اين نديد که اقوام و ملل اسلامي را متوجه قوميت و مليت و نژادشان بکند و آنها را سرگرم افتخارات موهوم نمايد؛ به هندي بگويد تو سابقه ات چنين است و چنان، به ترک بگويد نهضت جوانان ترک ايجاد کن و «پان ترکيسم» به وجودآور، به عرب ـ که از هر قوم ديگر براي پذيرش اين تعصبات آماده تر است ـ بگويد روي عربيت و «پان عربيسم» تکيه کن، و به ايراني بگويد نژاد تو آرياست و تو بايد حساب خود را از عرب که از نژاد سامي است جدا کني... اين ملت ها قرنهاست نشان داده اند که با انگيزه فکري و اعتقادي و براساس يک ايدئولوژي مي توانند وحدت به وجود آورند و قيام کنند و خود را از چنگال استعمارگران نجات دهند. . . . به هر حال موج عنصرپرستي و نژادپرستي که سلسله جنبان آن اروپاييان اند مشکل بزرگي براي جهان اسلام به وجود آورده است. مي گويند علت اينکه مرحوم سيدجمال الدين اسدآبادي مليت خود را مخفي مي کرد اين بود که نمي خواست خود را به يک ملت معين وابسته معرفي کند و احياناً بهانه اي به دست استعمارچيان بدهد و احساسات ديگران را عليه خود برانگيزد.[7]

اين مسأله مسلّم است که در دين اسلام، مليت و قوميت به معنايي که امروز ميان مردم مصطلح است هيچ اعتباري ندارد، بلکه اين دين به همه ملت ها و اقوام مختلف جهان با يک چشم نگاه مي کند و از آغاز نيز، دعوت اسلامي به ملت و قوم مخصوصي اختصاص نداشته است، بلکه اين دين هميشه مي کوشيده است که به وسايل مختلف ريشه ملت پرستي و تفاخرات قومي را از بيخ و بن بر کند. در قرآن مجيد آياتي هست که نزول آنها در مکه و در همان اوايل کار بعثت پيغمبر اسلام بوده و در عين حال جنبه جهاني دارد. يکي از اين آيات آيه اي است در سوره تکوير که از سوره هاي کوچک قرآن است. اين سوره از سوره هاي مکيه است که در اوايل بعثت نازل شده است. آن آيه چنين است: «انْ هُوَ الّا ذِکرٌ لِلْعالَمينَ[8]» نيست اين مگر يک تذکر و بيدارباش براي تمام جهانيان. در آيه ديگر که در سوره سبأ است مي فرمايد: «وَ ما ارْسَلْناک الّا کافَّةً لِلنّاسِ بَشيراً وَ نَذيراً وَلکنَّ اکثَرَ النّاسِ لايَعْلَمونَ[9]» تو را نفرستاديم مگر آنکه براي همه مردم بشارت دهنده و بازدارنده باشي ولي بيشتر مردم نادانند. نيز در سوره اعراف مي فرمايد: «يا ايُّهَا النّاسُ انّي رَسولُ اللَّهِ الَيْکمْ جَميعاً[10]» اي مردم، من فرستاده خدايم بر همه شما. در قرآن هيچ جا خطابي به صورت «يا ايُّهَا الْعَرَب» يا «يا ايُّهَا الْقُرَشيّون» پيدا نمي کنيد. آري، گاهي در برخي از جاها خطاب «يا ايُّهَا الَّذينَ امَنوا» هست که مطلب مربوط به خصوص مؤمنين است که به پيغمبر صلي الله عليه و آله گرويده اند (و در اين جهت هم فرق نمي کند؛ مؤمن، از هر قوم و ملتي باشد داخل خطاب هست) وگرنه در موارد ديگر که پاي عموم در ميان بوده عنوان «يا ايُّهَا الناس» آمده است.

شاهد ديگر مبني بر اينکه اسلام براي قوم خاصي نازل نشده است، اينکه زماني که اسلام ظهور کرد، در ميان اعراب مسأله خويشاوندپرستي و تفاخر به قبيله و نژاد به شدت وجود داشت.اما اسلام نه تنها به اين احساسات تعصب آميز توجهي نکرد، بلکه با شدت با آنان مبارزه کرد. قرآن کريم در کمال صراحت فرمود: «يا ايُّهَا النّاسُ انّا خَلَقْناکمْ مِنْ ذَکرٍ وَ انْثي وَ جَعَلْناکمْ شُعوباً وَ قَبائِلَ لِتَعارَفوا انَّ اکرَمَکمْ عِنْدَاللَّهِ اتْقيکمْ[11]»؛ اي مردم، ما همه شما را از يک مرد و يک زن آفريديم و شما را گروهها و قبيله ها قرار داديم تا به اين وسيله يکديگر را بشناسيد، گرامي ترين شما نزد خدا پرهيزکارترين شماست». اين آيه و بيانات و تأکيد رسول اکرم صلي الله عليه و آله و طرز رفتار آن حضرت با غير اعراب و نيز قبايل مختلف عرب، راه اسلام را کاملًا مشخص کرد.

پيغمبر اکرم صلي الله عليه و آله سلمان ايراني و بلال حبشي را همان گونه با آغوش باز مي پذيرفت که في المثل ابوذر غفاري و مقداد بن اسود کنْدي و عمار ياسر را، و چون سلمان فارسي توانسته بود گوي سبقت را از ديگران بربايد به شرف «سَلْمانُ مِنّا اهْلَ الْبَيْتِ»[12] نائل شد.

رسول اکرم صلي الله عليه و آله همواره مراقبت مي کرد که در ميان مسلمين پاي تعصبات قومي ـ که خواه ناخواه عکس العمل هايي در ديگران ايجاد مي کرد ـ به ميان نيايد. در جنگ احد يک جوان ايراني در ميان مسلمين بود. اين جوان مسلمان ايراني پس از آنکه ضربتي به يکي از افراد دشمن وارد آورد، از روي غرور گفت: «خُذْها وَ انَا الْغُلامُ الْفارِسِي» يعني اين ضربت را از من تحويل بگير که منم يک جوان ايراني. پيغمبر اکرم صلي الله عليه و آله احساس کرد که هم اکنون اين سخن تعصبات ديگران را برخواهد انگيخت؛ فوراً به آن جوان فرمود که چرا نگفتي منم يک جوان انصاري؛[13] يعني چرا به چيزي که به آيين و مسلکت مربوط است افتخار نکردي و پاي تفاخر قومي و نژادي را به ميان کشيدي؟. در روضه کافي مي نويسد: روزي سلمان فارسي در مسجد پيغمبر نشسته بود. عده اي از اکابر اصحاب نيز حاضر بودند. سخن از اصل و نسب به ميان آمد. هر کسي درباره اصل و نسب خود چيزي مي گفت و آن را بالا مي برد. نوبت به سلمان رسيد. به او گفتند: تو از اصل و نسب خودت بگو. اين مرد فرزانه تعليم يافته و تربيت شده اسلامي به جاي اينکه از اصل و نسب و افتخارات نژادي سخن به ميان آورد، گفت: «انَا سَلْمانُ بْنُ عَبْدِاللَّه» من نامم سلمان است و فرزند يکي از بندگان خدا هستم، «کنْتُ ضالّاً فَهَدانِي اللَّهُ عَزَّوَجَلَّ بِمُحَمَّدٍ» گمراه بودم و خداوند به وسيله محمد مرا راهنمايي کرد، «وَ کنْتُ عائِلًا فَاغْنانِي اللَّهُ بِمُحَمَّدٍ» فقير بودم و خداوند به وسيله محمد مرا بي نياز کرد، «وَ کنْتُ مَمْلوکاً فَاعْتَقَنِي اللَّهُ بِمُحَمَّدٍ» برده بودم و خداوند به وسيله محمد مرا آزاد کرد. اين است اصل و نسب و حسب من. در اين بين، رسول خدا صلي الله عليه و آله وارد شد و سلمان گزارش جريان را به عرض آن حضرت رساند. رسول اکرم صلي الله عليه و آله رو کرد به آن جماعت که همه از قريش بودند و فرمود: «يا مَعْشَرَ قُرَيْشٍ انَّ حَسَبَ الرَّجُلِ دينُهُ، وَ مُروئَتَهُ خُلْقُهُ، وَ اصْلَهُ عَقْلُهُ»[14] يعني اي گروه قريش، نسب افتخارآميز هرکس دين اوست، مردانگي هرکس عبارت است از خلق و خوي و شخصيت او، اصل و ريشه هرکس عبارت است از عقل و فهم و ادراک او. چه ريشه و اصل نژادي بالاتر از عقل؟! يعني به جاي افتخار به نسب، به دين و اخلاق و عقل و فهم و ادراک خود افتخار کنيد. راستي، بينديشيد ببينيد سخني عاليتر و منطقي تر از اين مي توان ادا کرد؟!.

تأکيدات رسول اکرم صلي الله عليه و آله درباره بي اساس بودن تعصبات قومي و نژادي اثر عميقي در قلوب مسلمانان گذاشت. به همين دليل، هميشه مسلمانان (اعم از عرب و غيرعرب) اسلام را از خود مي دانستند نه بيگانه و اجنبي، و به همين جهت مظالم و تعصبات نژادي و تبعيضات خلفاي اموي نتوانست مسلمانان غيرعرب را به اسلام بدبين کند؛ همه مي دانستند حساب اسلام از کارهاي خلفا جداست و اعتراض آنها بر دستگاه خلافت هميشه بر اين اساس بود که چرا به قوانين اسلامي عمل نمي شود.

معرفی منابع جهت مطالعه بیشتر:

1ـ مجموعه آثار شهيد مطهري، ج14.

 

 


[1]. سيره حلبي، ج2، ص98.

[2]. حجرات / 13.

[3]. حجرات / 13.

[4]. انبياء / 92.

[5]. مؤمنون / 52.

[6]. حجرات / 10.

[7]. مجموعه آثار، مرتضي مطهري، ج14، ص55.

[8]. تکوير / 27.

[9]. سبأ / 28.

[10]. اعراف / 158.

[11]. حجرات / 13.

[12]. سفينة البحار، ماده «سلم».

[13]. سنن ابي داود، ج2، ص625.

[14]. روضه کافي، ج8، روايت 203.

اطلاعات مطلب

تاریخ انتشار
28 امرداد 01
بازدید
۸۱
گفت‌وگو

دیدگاه کاربران

حداقل ۵ کاراکتر؛ دیدگاه پس از بررسی نمایش داده می‌شود.

هنوز دیدگاهی برای این مطلب ثبت نشده است.