با توجه به اينکه ليبراليسم و اسلام در پاره اي از اصول و رويکردهاي سياسي اقتصادي شباهت هايي دارند، پس دموکراسي ليبرال بهترين شيوه حکومتي است، که مي تواند اصول اسلام را تحقق عيني بخشد.

  • نشان کردن
؟
متن کاربر

پرسش

با توجه به اينکه ليبراليسم و اسلام در پاره اي از اصول و رويکردهاي سياسي اقتصادي شباهت هايي دارند، پس دموکراسي ليبرال بهترين شيوه حکومتي است، که مي تواند اصول اسلام را تحقق عيني بخشد.

پاسخ کارشناسی

پاسخ

 هر چند ممکن است اسلام و ليبراليسم در پاره اي از عناوين و رويکرد هاي سياسي اقتصادي همچون: آزادي و مردم سالاري در ظاهر به هم شباهت هايي داشته باشند ولي به دليل تفاوت اسلام با ليبراليسم در اصول و مباني فکري و مباني معرفت شناختي و هستي شناختي و انسان شناختي و هم چنين رويکرد متفاوت آنها، نه تنها ميان ليبراليسم و اسلام هيچ سنخيتي وجود ندارد بلکه اساسا اسلام، ليبراليسم و مباني آن را برنتافته و در تضاد با آن است و چالش هاي اساسي و محوري ميان اسلام و ليبراليسم وجود دارد. براي روشن شدن اين مسأله ابتدا به مهم ترين مباني و اصول ليبراليسم اشاره مي کنيم و سپس چالش هاي اساسي بين آن و اسلام را مورد بررسي قرار خواهيم داد.

مباني و اصول ليبراليسم

ليبراليسم يکي از شايع ترين و کهن ترين آموزه هاي فلسفي سياسي دوران مدرن است اين مکتب را بايد يکي از وجوه و مؤلفه هاي مدرنيسم و به تعبيري جوهره و ايدئولوژي سياسي آن به حساب آورد. در واقع عمده ويژگي ها و مؤلفه هاي فکري حاکم بر تمدن مدرن را مي توان در ليبراليسم خلاصه کرد. ليبراليسم در عرصه هاي مختلف اقتصادي، فرهنگي، سياسي و اخلاقي مطرح شده است.[1]

مهم ترين مباني و اصول ليبراليسم که در واقع همان مباني حاکم بر مدرنيته غربي است عبارتند از:

1. انسان محوري «اومانيسم»: انسان شناسي غربي به طور عام و انسان شناسي ليبراليستي به طور خاص، تحت تأثير اومانيسم شکل گرفته است بر اساس اين نگرش انسان معيار همه چيز است. انسان بايد خودش سرنوشت خويش را تعيين کند و نبايد تابع هيچ قدرتي باشد. هر چه را انسان تشخيص دهد همان ملاک خوبي و بدي حقانيت، عدالت و... است.[2]

2. فردگرايي: يکي از مؤلفه ها و مباني اصلي ليبراليسم فردگرايي است. بر اين اساس فرد واقعي تر، بنيادي تر و مقدم بر جامعه بشري و نهادها و ساختارهاي آن تلّقي مي شود و در مقابل، جامعه يا هر گروه جمعي ديگر ارزش اخلاقي والاتري دارد. در نهايت حقوق و خواسته هاي او به لحاظ اخلاقي بر حقوق و خواسته هاي جامعه مقدم است. بدين منوال فردگرايي هستي شناختي، مباني فلسفي لازم را براي فردگرايي اخلاقي و سياسي به وجود مي آورد.[3] ليبرال ها ادعا مي کنند که براي آزادي فرد بيش از هر ارزشي اعتبار قائلند و حاضر نيستند به هيچ وجه از آن صرف نظر کنند.

3. علم گرايي و عقل گرايي: ليبراليسم با محور قرار دادن علم و عقل، وحي و دين را کنار گذارده و علم و عقل را براي اداره و هدايت زندگي انساني کافي دانسته است در ليبراليسم رهايي تنها از راه دانش و به ياري آن ممکن است، دانايي گشايش گر آزادي و نيک بختي، اسلحه اي عليه سنت و بازمانده هاي خرافي و فکري و اجتماعي سده هاي پيش دانسته مي شود.[4] و خردگرايي به معناي ردّ هر گونه تمسک به باور داشت هاي ديني و متکي بر ايمان به کارايي خرد براي سامان دهي روابط اجتماعي است .[5]

4. سکولاريزم: يکي ديگر از اصول ليبراليسم جدا انگاري دين از عرصه اجتماع و دنياست که پيامد علم گرايي و عقل گرايي حاکم بر جهان بيني مادي می باشد.،  محوريت علم و عقل موجب شد تا دين و آموزه هاي آن از عرصه زندگي اجتماعي انسان رخت بربسته و به کنار گذارده شود. تصويري که از خدا در غرب ارائه مي شود، خالقي است که هيچ شأن اربابي و پرسشگري براي مخلوق خويش ندارد و آموزه هاي وحياني تنها در حدّ زندگي فردي و تجربه هاي دروني شخصي اعتبار دارد.[6]

5. ارزش مطلق آزادي: در ليبراليسم آزادي ارزش مطلق دارد و بالاتر از همه ارزش هاست. بر اين اساس آزادي براي انسان نياز به اثبات ندارد، بلکه ايجاد مانع در برابر آزادي انسان، نيازمند ارائه استدلال است.[7]

در مباني نظري ليبرال از نظر فردي، آزادي بي حدّ و حصر و بدون هيچ مزاحمتي اصالت دارد و اگر اصل عدم تزاحم آزادي ها در انديشه ليبرال باعث وضع قوانيني جهت محدود نمودن افعال انسان ها مي شود، يک اجبار و اضطرار مربوط به زندگي جمعي است نه يک اعتقاد و باور نظري ـ و از نظر اجتماعي، آزادي فقط مي تواند به خاطر آزادي محدود شود.[8] يعني به منظور حفظ آزادي مي توان آن را محدود نمود.

با روشن شدن مباني و اصول ليبراليسم، محورهاي چالش ميان اسلام و ليبراليسم آشکار مي گردد که بدان خواهيم پرداخت.

چالش هاي محوري بين اسلام و ليبراليسم

مهم ترين چالش هاي اساسي ميان اسلام و ليبراليسم عبارتند از:

1. آزادي: ليبراليسم براي آزادي ارزش مطلق قائل است وآن را بر همه ارزش ها مقدم می داند ولي در اسلام آزادي ارزش مطلق نيست بلکه ارزش مطلق کمال نهايي انسان است که همراه با قرب الهي و از راه اطاعت و تبعيت از فرامين الهي حاصل مي شود. در اسلام آزادي محدود به حدود الهي است، محدوده قانون و آزادي در ليبراليسم رعايت مصالح مادي است ـ بر اساس انسان محوري و مادي گرايي ـ امّا در اسلام محدوده آزادي رعايت مصالح مادي و معنوي است.[9]

2. انسان محوری: ليبراليسم بر پايه انديشه اومانيسم، انسان محوري را سرلوحه انسان شناسي خويش قرار داده و انسان را در بعد مادي محدود دانسته و محصور مي داند که بازگشت آن در حقيقت تنزل انسان به حيوان و حيوان مداري است. در حالي که اسلام، انسان را داراي بعد مادي و معنوي و جسم و روح دانسته و اصالت را به روح او مي دهد و حقيقت انسان را روح او مي داند که بر اين اساس، انسان موجودي است که نيازمند کمال است و اين کمال در سايه تعاليم دين شکل مي گيرد. از اين رو در اسلام، خداوند و دين الهي داراي محوريت است نه انسان. از ديدگاه اسلام، انسان بدون دين، معنويت و اخلاق و بدون توجه به خالق و معبود، اساسا انسان نيست بلکه در زمره ساير حيوانات قرار خواهد گرفت.

3. نقطه سوم اختلاف اسلام و ليبراليسم در محوريت دين و آموزه هاي ديني در اسلام و نفي آن در ليبراليسم است. ليبراليسم بر اساس انديشه سکولاريسم، دين را از عرصه زندگي اجتماعي و دنيايي انسان خارج نموده و خواست افراد محور قانون گذاري قرار مي گيرد در حالي که بر اساس تعاليم اسلام، دين محور اساسي زندگي انسان بوده و هدايت امور اجتماعي بر عهده دين و قانون الهي است و حق قانون گذاري تنها مختص به خداوند است.

4. لازمه تفکر ليبراليستي، تسامح و تساهل است امّا در اسلام تسامح و مدارا در چارچوب احکام الهي مجاز است و با کساني که حدود الهي را مراعات نمي کنند برخورد مي شود. بنابراين محدوده تسامح و مدارا در اسلام محدوده احکام الهي است.

5. مردم سالاري: در ليبرال دموکراسي، بر حقوق مردم و مشارکت آنان در عرصه سياسي ـ اجتماعي تأکيد شده و به عنوان يک اصل پذيرفته شده مردم هم داراي حق قانونگذاري هستند وخواست و رأي اکثريت قانون را تشکيل مي دهد و هم در گزينش مسئولان مختلف دخالت دارند. در اسلام نيز بر حق مردم در مشارکت سياسي تأکيد شده ولي اين حق، در چارچوب احکام اسلامي است علاوه بر اين که بر اساس آموزه هاي ديني حقوق قانونگذاري مختص به خداوند است و مردم در اين عرصه هيچ نقشي ندارند. در اسلام ريشه اعتبار قوانين به مالک حقيقي و خالق موجودات و انسان بر مي گردد و اوست که حق قانونگذاري در همه موارد دارد،[10]

بنابراين ميان مردم سالاري در ليبرال دموکراسي با مردم سالاري مورد نظر اسلام تفاوت ماهوي وجود دارد.

6. ليبراليسم دولت مطلوب را دولتي مي داند که فقط از چارچوب هاي کلي حيات اجتماعي دفاع مي کند دولت بايد رفاه گستر باشد و هر چه کمتر در امور مردم دخالت کند و بر اساس تفکر فردگرايي و اصالت فرد، قوانين اجتماعي بايد به حداقل برسد و آزادي هاي افراد بيشتر تأمين گردد. وظيفه دولت برقراري نظم و امنيت است براي آن که افراد هر چه بيشتر از رفاه و لذت هاي مادي برخوردار شوند، امّا در انديشه اسلامي دولت بايد هم رفاه گستر باشد و هم فضيلت گستر. هم جان و مال و ناموس افراد را حفظ کند و هم معنويت و اخلاق فرد و جامعه را تعالي بخشد. وظيفه دولت اسلامي هدايت جامعه به سوي مصالح مادي و معنوي است.[11]

همين طور که ملاحظه مي شود ليبرال دموکراسي با اسلام در مباني معرفت شناختي، هستي شناختي و انسان شناختي تفاوت ماهوي دارند. و در تضاد با هم مي باشند از اين رو نمي توان انتظار داشت که با ليبرال دموکراسي اصول اسلام را تحقق بخشيد. بلکه اسلام بر اساس مباني فکري و نظر و آموزه هاي خود شيوه حکومتي خاصي را بر اساس نظام امامت و ولايت ترسيم نموده است و مردم سالاري ديني را به عنوان بديل و جايگزين مناسبي براي الگوهاي غربي مطرح نموده است. و نيازي به کار بستن ليبرال دموکراسي ندارد.  علاوه بر اين که مدل ليبرال دموکراسي امروزه با مشکلات و چالش هاي جدي در بعد رواني، خانوادگي، اخلاقي، اجتماعي و فرهنگي رو به روست که حتي قادر به اداره جوامع غربي نيست،پس چگونه مي تواند داعيه تحقق بخشيدن به اصول اسلام داشته باشد و بر چه اساس اسلام از چنين شيوه و الگوي نامناسبي جهت تحقق تعاليم ديني بهره بگيرد؟! آنتوني آربلاستر مي نويسد:در اين سال هاي پاياني قرن بيستم در جوامع سرمايه داري غرب که زادگاه تاريخي آن است ليبراليسم در محاصره قرار دارد، احزاب سياسي ليبرال از رشد و نمو باز مانده اند وضعيت کنوني و چشم انداز ليبراليسم در سطح جهاني از اين هم مأيوس کننده تر است.[12] شکست ليبراليسم و بن بست مدل توسعه بر آمده از آن تا جايي در جهان فراگير شده که بسياري از تحليل گران معتقدند: پس از شکست مدل هاي غربي از ليبراليسم تا مارکسيسم بايد شاهد رنسانس اسلام بود.[13]

معرفی منابع جهت مطالعه بیشتر:

1ـ ليبراليسم غرب، ظهور و سقوط، آنتوني آربلاستر، ترجمه عباس مخبر، تهران، مرکز، 1377ش.

2ـ عصر امام خميني (ره)، مير احمد رضا حاجتي، قم، دفتر تبليغات حوزه علميه، 1382ش.

3ـ فرهنگ واژه ها، عبدالرسول بيات و جمعي از نويسندگان، قم، موسسه انديشه و فرهنگ ديني، 1381ش، ص451 ـ 480.

4ـ ليبراليسم، مهدي براتعلي پور، قم، انجمن معارف اسلامي ايران، 1381ش.

5ـ آزادي در فلسفه سياسي اسلام، منصور مير احمدي، قم، دفتر تبليغات اسلامي حوزه علميه، 1381ش.

6ـ پرسش ها و پاسخ ها، محمد تقي مصباح يزدي، قم، موسسه آموزشي و پژوهشي امام خميني(ره)، 1380ش، ج4، ص41 ـ 48.

 


[1]. بيات، عبدالرسول و جمعي از نويسندگان، فرهنگ واژه ها، درآمدي بر مکاتب و انديشه هاي معاصر، موسسه انديشه و فرهنگ ديني، قم، 1381ش، ص451.

[2]. وحيدي منش، حمزه علي، مقايسه مباني مردم سالاري ديني و دمکراسي ليبراليستي، موسسه آموزشي و پژوهشي امام خميني(ره)، قم، 1384ش، ص128 و 129.

[3]. آربلا ستر، آنتوني، ليبراليسم غرب، ظهور و سقوط، ترجمه عباس مخبر، مرکز، تهران، 1377ش، ص19.

[4]. احمدي، بابک، مدرنيته و انديشه انتقادي، نشر مرکز، تهران، 1374ش، ص158.

[5]. بوردو، ژرژ، ليبراليسم، ترجمه عبدالوهاب احمدي، نشر ني، تهران، 1378ش، ص118.

[6]. ظهيري، سيد مجيد، در آمدي بر مباني معرفت شناختي آزادي در اسلام وليبراليسم، انديشه حوزه، ش4، ص33.

[7]. ميراحمدي، منصور، آزادي در فلسفه سياسي اسلامي، دفتر تبليغات اسلامي حوزه علميه، قم، 1381ش، ص117.

[8]. همان، ص171.

[9]. مصباح يزدي، محمد تقي، پرسش ها و پاسخ ها، موسسه آموزشي و پژوهشي امام خميني (ره)، قم، 1380ش، ج4، ص44 و 45.

[10]. همان، ص46 و 47.

[11]. همان، ص47.

[12]. آربلاستر، آنتوني، ليبرالسم غرب، ظهور و سقوط، همان، ص1 ـ 6.

[13]. روزنامه، فرانکفورتر الگمانيه (آلمان)، روزنامه جمهوري اسلامي، 27/11/72.

اطلاعات مطلب

تاریخ انتشار
31 امرداد 01
بازدید
۱۰۰
گفت‌وگو

دیدگاه کاربران

حداقل ۵ کاراکتر؛ دیدگاه پس از بررسی نمایش داده می‌شود.

هنوز دیدگاهی برای این مطلب ثبت نشده است.