اصول مديريت در اسلام در زمينه «اقتصاد» را تشريح کنيد؟
اصول مديريت در اسلام در زمينه «اقتصاد» را تشريح کنيد؟
پرسش
پاسخ
روح کلي مديريت اسلامي عبارت است از اداره جامعه به نحوي که حوائج مشروع مردم تأمين و مشکلات مختلف آنها رفع گردد تا بستر رشد معنوي مهيا شود و جامعه در مسير دستيابي به ارزش هاي الهي پيش رود. اين روح کلي در تمامي حوزه هاي مديريتي از جمله مديريت اقتصادي جاري و ساري است.
لذا اسلام در نظام اقتصادي خود، اصولي را مطرح مي کند که موجب تفاوت با ديگر نظام هاي اقتصادي (ليبراليستي، سوسياليستي) مي شود. در اين نوشتار به برخي از اصول مديريتي اسلام در زمينه اقتصاد به اختصار، اشاره مي گردد:
1. عدالت و اعتدال گرايي
اساسا «اقتصاد» به معناي اعتدال و ميانه روي است که در زمينه مصرف نمود بيشتري پيدا مي کند. مهمترين اصل اسلامي در زمينه مصرف، اعتدال گرايي و پرهيز از افراط و تفريط است. اسلام به تلاش در عرصه توليد و قناعت در عرصه مصرف توصيه مي کند. امام علي ـ عليه السلام ـ در مورد نوع لباس افراد متقي از واژه «اقتصاد» استفاده مي کند،[1] مي فرمايد: « و ملبسهم الاقتصاد».[2] يعني لباس افراد باتقوا معتدل و ميانه است. نوع لباس، مرکب، منزل و غذاي ائمه معصومين ـ عليهم السلام ـ نمونه اي عالي از اعتدال و ميانه روي در شرايط و زمان هاي مختلف مي باشد. مدير جامعه اسلامي هم با تأسي به سيره ائمه اطهار ـ عليهم السلام ـ بايد ضمن رعايت اعتدال در زندگي شخصي خود، فرهنگ اعتدال را در جامعه ترويج نمايد. همچنين ايجاد شرايط يکسان براي تمامي افراد جامعه جهت انجام فعاليت هاي اقتصادي مورد نياز، از مظاهر عدالت اقتصادي اسلام است. دولت اسلامي موظف است امکانات و درآمدهاي ملي را بين استان ها و مناطق مختلف کشور، فراخور نيازها و استعدادهاي رشد، طوري تقسيم و توزيع نمايد که هيچ گونه تبعيضي در کار نباشد و هر منطقه فراخور نيازها و استعداد رشد خود، سرمايه و امکانات لازم را در دسترس داشته باشد. اصل 48 قانون اساسي جمهوري اسلامي همين مطلب را مورد توجه قرار داده است.
2. به خدمت گرفتن اقتصاد در جهت ارزش هاي اسلامي
اصل مهمي را که در مديريت اقتصادي اسلام بايد، بدان توجه نمود، جايگاه اقتصاد در نگرش کلي اسلام است. از نظر اسلام، اقتصاد، سود و رفاه مادي هدف نيست بلکه از تمام امکانات و نعمت هاي الهي در اين دنيا، بايد در جهت رشد و تعالي انسان براي تأمين سعادت و خوش بختي او در دنيا و آخرت استفاده نمود. اقتصاد اسلامي مبتني بر پايه هاي اعتقادي و موازين اخلاقي اين مکتب است و علاوه بر بعد مادي انسان جنبه هاي روحي و معنوي او نيز مورد نظر بوده و اين دين رشد و تکامل هر دو بعد را خواهان است اين ديدگاه مبتني بر قرآن کريم و سخنان معصومان ـ عليهم السلام ـ مي باشد. به عنوان نمونه در قرآن آمده است:
«در آنچه خدا به تو داده، سراي آخرت را بطلب و بهره ات را از دنيا فراموش مکن». (قصص / 77) در جاي ديگر، پيامبر گرامي اسلام ـ صلي الله عليه و آله و سلم ـ ضمن دعا از خدا مي خواهند که نعمت نان هميشه بر آن حضرت و امتّشان مستدام باشد؛ چرا که بدون آن، قادر به نماز و روزه و انجام فرايض الهي نخواهند بود.
نان به عنوان مثالي روشن از نعمت هاي الهي ذکر گرديده است.[3] مديريت اسلامي در حوزه اقتصاد، آن است که در تصميمات، اقدامات و اولويت ها، همواره اين اصل را در نظر داشته باشد.
3. اهتمام به نظم و انضباط و نظارت
اسلام و پيشوايان معصوم ـ عليهم السلام ـ همواره بر نظم و انضباط و جديت در کارها و از دست ندادن فرصت ها تأکيد فراوان داشته اند و فوايد و آثار وجود نظم را به ياران و پيروان خود متذکر گرديده اند، يا آنها را از عواقب بي نظمي و هرج و مرج بر حذر داشته اند.
مراد از نظم و انضباط، سازمان پذيري، آراستگي و ترتيب در امور و پرهيز از هرگونه بي ساماني در کار است. در روايات بسياري از پيشوايان معصوم ـ عليهم السلام ـ بر داشتن برنامه اي منظم با تقسيم اوقات تأکيد شده است. اقدامات پيامبر اکرم ـ صلي الله عليه و آله و سلم ـ پس از تشکيل حکومت اسلامي در مدينه، نشانگر اهتمام زياد آن حضرت به برقراري نظم در همه کارها بود. به عنوان نمونه، پس از تشکيل حکومت، دستور سرشماري مسلمانان و ثبت اطلاعات لازم را براي برنامه ريزي ها صادر فرمودند.[4]
وجود نظم و انضباط در فرايند توسعه اقتصادي از اهميت بسزايي برخوردار است. استحکام و استواري کارها، برقراري روحيه همکاري بين مديران و صاحبان سرمايه و امکان وفاي به تعهدات و قراردادها، از جمله آثار مهم اقتصادي نظم در جامعه هستند. با برنامه ريزي صحيح هر کاري به موقع انجام مي شود و به هدف مورد نظر مي رسد زيرا تمام اجزا وعناصر لازم درجاي خود قرار مي گيرد و هر کدام اثر مطلوب خود را بر خواهد داشت. بر عکس وجود هرج و مرج، تأخير در امور و شتابزدگي در کارها پيش از وقت مناسب از نشانه هاي بي نظمي و ضعف مديريت است. حضرت علي ـ عليه السلام ـ در نامه معروف خود به مالک اشتر در اين زمينه مي فرمايد: «از شتابزدگي در کارهايي که وقت انجام دادنشان نرسيده بپرهيز و از اهمالگري در کارهايي که وقت انجام آنها فرا رسيده خودداري کن...».[5] همچنين مديران اسلامي بايد بر مأمورين و گماشتگان خود به ويژه آنهايي که دسترسي به بيت المال و ثروت ملي دارند نظارت دقيق و مستمري داشته باشند. امام علي ـ عليه السلام ـ خطاب به مالک اشتر به عنوان حاکم مصر، در اين باره مي گويند: «اعوان و انصار خويش را سخت زير نظر بگير. اگر يکي از آنها دست به خيانت زد و مأموران سرّي تو متفقا چنين گزارشي دادند...، او را زير تازيانه کيفر بگير و به مقدار خيانتي که انجام داده او را کيفر نما. سپس وي را در مقام خواري و مذلت بنشان و نشانه خيانت بر او بند و گردنبند ننگ و تهمت به گردنش بيفکن».[6]
حتي حضرت در بعضي مواقع نظارت پيشگيرانه داشت، آنجا که در نامه اي به زياد بن ابيه جانشين فرماندار بصره نوشتند: «صادقانه به خداوند سوگند ياد مي کنم، اگر گزارش برسد که از غنايم و بيت المال مسلمانان چيزي ـ کم يا زياد ـ برداشته اي، آن چنان بر تو سخت بگيرم که در زندگي کم بهره و بي نوا و حقير و ضعيف شوي».[7]
4. حفظ عزت جامعه اسلامي و تلاش براي نيل به خودکفايي
کسب عزت و حفظ آن براي فرد و براي جامعه اسلامي در نزد دين مبين اسلام از اهميت فراواني برخوردار است. قرآن کريم عزت را مخصوص خداوند متعال و رسول او و مؤمنان دانسته و سرچشمه تمام عزت ها را متعلق به ذات مقدس حق تعالي دانسته است. جامعه اي که براي اداره خود، دست نياز به سوي بيگانگان دراز نمايد و به منابع و امکانات خود متکي نبوده و قادر نباشد استعداد افراد را در جهت نيل به خودکفايي و پيشرفت هاي علمي شکوفا سازد، هيچگاه به توسعه اقتصادي، سياسي و فرهنگي نخواهد رسيد و با از دست دادن اعتماد به نفس و استقلال اقتصادي، تلاشي براي کسب عزت و کرامت جامعه اسلامي نمي شود.
مسلما دست يابي به استقلال و خودکفايي اقتصادي با شعار و حرف امکان پذير نيست بلکه نياز به برنامه ريزي و مديريت قوي دارد. بنابراين مديران جامعه اسلامي بايد اين اصل اساسي را همواره مد نظر داشته باشند تا بتدريج جامعه به سطح مطلوبي از خودکفايي و استقلال اقتصادي برسد. در سند چشم انداز بيست ساله جمهوري اسلامي ايران به اين اصل مهم اقتصادي توجه شده است.
5. تلاش براي ايجاد رفاه همگاني و فقر زدايي با رعايت شخصيت و آبروي افراد
اسلام بر رفع نيازهاي اقشار ضعيف جامعه و ارتقاي رفاه و سطح معيشت تمامي افراد جامعه اسلامي تأکيد دارد، به طوري که تحقق توسعه اقتصادي و رفاه عمومي از اهداف حکومت اسلامي محسوب مي گردد. مديران و مسئولين جامعه اسلامي با اهتمام به اين اصل اقتصادي مهم، بايد سيره امام علي ـ عليه السلام ـ در دوران حکومتش را الگوي خود قرار دهند. آن امام همام به رفاه عمومي توجهي تام داشت و عمران سرزمين ها و تأمين شرافتمندانه زندگي مردم در برنامه هاي اقتصادي آن حضرت از جايگاه ويژه اي برخوردار بود. آن بزرگوار در دوران حکومتش، حداقل نياز معيشتي همگان را تأمين کرد و در راه فقرزدايي از جامعه اسلامي نهايت تلاش را نمودند، چنان چه در اين باره مي فرمايند: «کسي در کوفه نيست که در رفاه به سر نبرد، حتي پايين ترين افراد نان گندم مي خورند و سرپناه دارند و از آب فرات مي آشامند».[8] آنچه در اين زمينه از اهميت فراواني برخوردار است، اين است که در فرآيند فقرزدايي و کمک به مستمندان نبايد به عزت نفس و شخصيت اجتماعي افراد خدشه وارد شود.
حفظ آبرو و شخصيت اجتماعي انسان همواره مورد توجه اسلام بوده است. اسلام مسلماني را که در چشم ديگران حقير و پست جلوه کند، نمي پسندد. کمک مخفيانه و شبانه ائمه معصومين ـ عليهم السلام ـ به فقرا و مستمندان به خاطر حفظ عزت نفس و کرامت انساني آنها و عدم ترويج تکدي گري و حفظ عمل از شائبه ريا و منت بوده است. پس مديران اقتصادي با تأسي به سيره ائمه اطهار ـ عليهم السلام ـ بايد به اصل مهم ايجاد رفاه همگاني و فقرزدايي با رعايت عزت انساني افراد، اهتمام لازم را داشته باشند.
6. توجه به گسترش فرهنگ کار و تأکيد بر مشارکت مردمي در امور
در بين عوامل توليد، کار از جايگاه ممتازي برخوردار است، زيرا با انجام کار و استفاده از نيروي انساني، ساير عوامل و منابع مورد بهره برداري قرار مي گيرند. اسلام به کار و اشتغال اهميت زيادي داده و از بيکاري و تنبلي به شدت نکوهش کرده و در ضمن تعاليم خود، افراد را به کوشش و جديت تشويق نموده و آن را يک فريضه الهي براي مسلمانان قرار داده است. کار براي امرار معاش و تلاش در راه توليد براي تأمين نياز خود و ديگر افراد جامعه از ديدگاه اسلام، يک وظيفه است که موجب محبوبيت شخص در پيشگاه الهي مي گردد و يکي از عوامل مهم تأمين کننده سعادت دنيا و آخرت هر مسلمان محسوب مي گردد. البته بايد در اين زمينه افراط نشود و علاوه بر کار، اوقاتي به خودسازي و عبادت و افزايش دانش ديني و اجتماعي و استراحت اختصاص داده شود. به طور کلي از نظر اسلام، تلاش براي کسب درآمد تا آنجا زيبنده است که به شخصيت انساني لطمه نزند و ناشي از حرص و طمع نباشد و از سوي ديگر تفريط در کار به معناي تنبلي و کم کاري و سربار ديگران بودن، هم از نظر اسلام مورد ملامت و سرزنش قرار گرفته است.[9]
تأکيد بر کار و تلاش محدود به زمان خاصي از عمر و افراد خاصي از جامعه نمي باشد بلکه به شرط توانايي، همه را در هر دوره اي از عمرشان در بر مي گيرد. لذا مشارکت توده مردم در امور اجتماعي کشور اعم از سياسي، فرهنگي و اقتصادي نشانه يک جامعه بالنده و پويا است. حضور مردم در صحنه هاي گوناگون از جمله صحنه اقتصادي موجب تقويت برنامه ريزي و مديريت اجرايي مي شود. مردم با مشارکت خود در اداره امور، علاوه بر جلوگيري از انحراف احتمالي به دليل تمرکز زياد قدرت در دست بخش دولتي و ممانعت از فساد برخي مسئوولان و مأموران دولتي، سلامتي حرکت اقتصادي و سياسي اجتماعي نظام اسلامي را تأمين مي کنند. امام خميني (ره) با توجه به نقش سرنوشت ساز مشارکت مردمي در اين زمينه مي فرمايد: «چنانچه کرارا تذکر داده ام، بي شرکت ملت و توسعه بخش هاي خصوصي جوشيده از طبقات محروم مردم و همکاري با طبقات مختلف مردم با شکست مواجه خواهيد شد. کشاندن امور به سوي مالکيت دولت و کنارگذاشتن ملت، بيماري مهلکي است که بايد از آن احتراز شود».[10]
اين سخن صريح امام (ره) به طور واضح، اهميت حضور مردمي در عرصه کار و اقتصاد را مي رساند و بايد اين مهم در مديريت اقتصادي اسلامي به طور جدي مورد توجه قرار گيرد و زمينه اشتغالزايي و حضور در صحنه اقتصادي را براي همه اقشار مهيا نمايند.
7. مبارزه با مفاسد اقتصادي و غارتگران بيت المال
در مديريت اقتصادي از ديدگاه اسلام بر اين اصل به طور قاطع تأکيد شده است. سيره پيامبر اکرم ـ صلي الله عليه و آله و سلم ـ و جانشين آن حضرت علي ـ عليه السلام ـ در اين باره قابل توجه است. امام علي ـ عليه السلام ـ با قاطعيت تمام، نسبت به افرادي که از بيت المال سوء استفاده مي کردند، برخورد مي نمودند. اين مطلب با مراجعه به نهج البلاغه و نامه هايي که آن حضرت ـ عليه السلام ـ به استانداران و کارمندان خود نوشته اند و برخوردي که با متخلفان نموده اند، به دست مي آيد. آن امام همام ـ عليه السلام ـ در اين باره ملاحظه هيچ کس حتي نزديکان و خويشان خود را نمي کرد. در نامه اي به يکي از فرمانداران خود، که در بيت المال خيانت کرده بود، مي نويسند: «... از خدا بترس و اموال اين ها (يتيمان، مساکين و مجاهدان) را به سويشان بازگردان که اگر اين کار را نکني و خداوند به من امکان دهد وظيفه ام را در برابر خدا درباره تو انجام مي دهم و با اين شمشيرم که هيچ کس را با آن نزدم مگر اين که داخل دوزخ شد، بر تو خواهم زد... به خدا سوگند، اگر حسن و حسين اين کار را کرده بودند، هيچ پشتيباني و هوا خواهي از ناحيه من دريافت نمي کردند؛ و در اراده من اثر نمي گذاردند تا آنگاه که حق را از آنها بستانم و ستم هاي ناروايي را که انجام داده اند، دور سازم».[11]يکي از اصولي که مديريت اسلامي را از غير اسلامي در عرصه اقتصاد متفاوت مي کند، مبارزه با مفاسد و سوء استفاده هايي است که از نظر اسلام حرام و مردود شناخته شده است.
منابع معرفي شده در پي نوشته ها به ويژه نامه 53 از نهج البلاغه، براي مطالعه بيشتر در زمينه مديريت اسلامي در حوزه اقتصادي، معرفي مي گردد.
[1]. عرب، عبدالرضا، سيماي اقتصادي امام هفتم ـ عليه السلام ـ ، مجله علمي و تخصصي معرفت، شماره 89، ارديبهشت 84، ص43.
[2]. نهج البلاغه، خطبه متقين، (همام).
[3]. خليليان اشکذري، محمد جواد، اصول اعتقادي قانون اساسي بانگاهي به توسعه پايدار، مجله معرفت، شماره 41، ارديبهشت 80، ص37.
[4]. خليليان، محمد جمال، نقش ارزش ها در فرايند توسعه اقتصادي، مجله معرفت، شماره 28، 1387ش، ص24.
[5]. نهج البلاغه، نامه 53.
[6]. همان.
[7]. نهج البلاغه، نامه 20.
[8]. مناقب آل ابي طالب، ابن شهر آشوب، ج2، ص19.
[9]. خليليان، محمد جمال، همان، ص23 و 24.
[10]. امام خميني (ره)، صحيفه نور، ج19، ص108.
[11]. نهج البلاغه، نامه 41.
اطلاعات مطلب
- تاریخ انتشار
- 31 امرداد 01
- بازدید
- ۱۰۷
اصول مديريت در اسلام در زمينه «اقتصاد» را تشريح کنيد؟
- نشان کردن
پرسش
اصول مديريت در اسلام در زمينه «اقتصاد» را تشريح کنيد؟
پاسخ
روح کلي مديريت اسلامي عبارت است از اداره جامعه به نحوي که حوائج مشروع مردم تأمين و مشکلات مختلف آنها رفع گردد تا بستر رشد معنوي مهيا شود و جامعه در مسير دستيابي به ارزش هاي الهي پيش رود. اين روح کلي در تمامي حوزه هاي مديريتي از جمله مديريت اقتصادي جاري و ساري است.
لذا اسلام در نظام اقتصادي خود، اصولي را مطرح مي کند که موجب تفاوت با ديگر نظام هاي اقتصادي (ليبراليستي، سوسياليستي) مي شود. در اين نوشتار به برخي از اصول مديريتي اسلام در زمينه اقتصاد به اختصار، اشاره مي گردد:
1. عدالت و اعتدال گرايي
اساسا «اقتصاد» به معناي اعتدال و ميانه روي است که در زمينه مصرف نمود بيشتري پيدا مي کند. مهمترين اصل اسلامي در زمينه مصرف، اعتدال گرايي و پرهيز از افراط و تفريط است. اسلام به تلاش در عرصه توليد و قناعت در عرصه مصرف توصيه مي کند. امام علي ـ عليه السلام ـ در مورد نوع لباس افراد متقي از واژه «اقتصاد» استفاده مي کند،[1] مي فرمايد: « و ملبسهم الاقتصاد».[2] يعني لباس افراد باتقوا معتدل و ميانه است. نوع لباس، مرکب، منزل و غذاي ائمه معصومين ـ عليهم السلام ـ نمونه اي عالي از اعتدال و ميانه روي در شرايط و زمان هاي مختلف مي باشد. مدير جامعه اسلامي هم با تأسي به سيره ائمه اطهار ـ عليهم السلام ـ بايد ضمن رعايت اعتدال در زندگي شخصي خود، فرهنگ اعتدال را در جامعه ترويج نمايد. همچنين ايجاد شرايط يکسان براي تمامي افراد جامعه جهت انجام فعاليت هاي اقتصادي مورد نياز، از مظاهر عدالت اقتصادي اسلام است. دولت اسلامي موظف است امکانات و درآمدهاي ملي را بين استان ها و مناطق مختلف کشور، فراخور نيازها و استعدادهاي رشد، طوري تقسيم و توزيع نمايد که هيچ گونه تبعيضي در کار نباشد و هر منطقه فراخور نيازها و استعداد رشد خود، سرمايه و امکانات لازم را در دسترس داشته باشد. اصل 48 قانون اساسي جمهوري اسلامي همين مطلب را مورد توجه قرار داده است.
2. به خدمت گرفتن اقتصاد در جهت ارزش هاي اسلامي
اصل مهمي را که در مديريت اقتصادي اسلام بايد، بدان توجه نمود، جايگاه اقتصاد در نگرش کلي اسلام است. از نظر اسلام، اقتصاد، سود و رفاه مادي هدف نيست بلکه از تمام امکانات و نعمت هاي الهي در اين دنيا، بايد در جهت رشد و تعالي انسان براي تأمين سعادت و خوش بختي او در دنيا و آخرت استفاده نمود. اقتصاد اسلامي مبتني بر پايه هاي اعتقادي و موازين اخلاقي اين مکتب است و علاوه بر بعد مادي انسان جنبه هاي روحي و معنوي او نيز مورد نظر بوده و اين دين رشد و تکامل هر دو بعد را خواهان است اين ديدگاه مبتني بر قرآن کريم و سخنان معصومان ـ عليهم السلام ـ مي باشد. به عنوان نمونه در قرآن آمده است:
«در آنچه خدا به تو داده، سراي آخرت را بطلب و بهره ات را از دنيا فراموش مکن». (قصص / 77) در جاي ديگر، پيامبر گرامي اسلام ـ صلي الله عليه و آله و سلم ـ ضمن دعا از خدا مي خواهند که نعمت نان هميشه بر آن حضرت و امتّشان مستدام باشد؛ چرا که بدون آن، قادر به نماز و روزه و انجام فرايض الهي نخواهند بود.
نان به عنوان مثالي روشن از نعمت هاي الهي ذکر گرديده است.[3] مديريت اسلامي در حوزه اقتصاد، آن است که در تصميمات، اقدامات و اولويت ها، همواره اين اصل را در نظر داشته باشد.
3. اهتمام به نظم و انضباط و نظارت
اسلام و پيشوايان معصوم ـ عليهم السلام ـ همواره بر نظم و انضباط و جديت در کارها و از دست ندادن فرصت ها تأکيد فراوان داشته اند و فوايد و آثار وجود نظم را به ياران و پيروان خود متذکر گرديده اند، يا آنها را از عواقب بي نظمي و هرج و مرج بر حذر داشته اند.
مراد از نظم و انضباط، سازمان پذيري، آراستگي و ترتيب در امور و پرهيز از هرگونه بي ساماني در کار است. در روايات بسياري از پيشوايان معصوم ـ عليهم السلام ـ بر داشتن برنامه اي منظم با تقسيم اوقات تأکيد شده است. اقدامات پيامبر اکرم ـ صلي الله عليه و آله و سلم ـ پس از تشکيل حکومت اسلامي در مدينه، نشانگر اهتمام زياد آن حضرت به برقراري نظم در همه کارها بود. به عنوان نمونه، پس از تشکيل حکومت، دستور سرشماري مسلمانان و ثبت اطلاعات لازم را براي برنامه ريزي ها صادر فرمودند.[4]
وجود نظم و انضباط در فرايند توسعه اقتصادي از اهميت بسزايي برخوردار است. استحکام و استواري کارها، برقراري روحيه همکاري بين مديران و صاحبان سرمايه و امکان وفاي به تعهدات و قراردادها، از جمله آثار مهم اقتصادي نظم در جامعه هستند. با برنامه ريزي صحيح هر کاري به موقع انجام مي شود و به هدف مورد نظر مي رسد زيرا تمام اجزا وعناصر لازم درجاي خود قرار مي گيرد و هر کدام اثر مطلوب خود را بر خواهد داشت. بر عکس وجود هرج و مرج، تأخير در امور و شتابزدگي در کارها پيش از وقت مناسب از نشانه هاي بي نظمي و ضعف مديريت است. حضرت علي ـ عليه السلام ـ در نامه معروف خود به مالک اشتر در اين زمينه مي فرمايد: «از شتابزدگي در کارهايي که وقت انجام دادنشان نرسيده بپرهيز و از اهمالگري در کارهايي که وقت انجام آنها فرا رسيده خودداري کن...».[5] همچنين مديران اسلامي بايد بر مأمورين و گماشتگان خود به ويژه آنهايي که دسترسي به بيت المال و ثروت ملي دارند نظارت دقيق و مستمري داشته باشند. امام علي ـ عليه السلام ـ خطاب به مالک اشتر به عنوان حاکم مصر، در اين باره مي گويند: «اعوان و انصار خويش را سخت زير نظر بگير. اگر يکي از آنها دست به خيانت زد و مأموران سرّي تو متفقا چنين گزارشي دادند...، او را زير تازيانه کيفر بگير و به مقدار خيانتي که انجام داده او را کيفر نما. سپس وي را در مقام خواري و مذلت بنشان و نشانه خيانت بر او بند و گردنبند ننگ و تهمت به گردنش بيفکن».[6]
حتي حضرت در بعضي مواقع نظارت پيشگيرانه داشت، آنجا که در نامه اي به زياد بن ابيه جانشين فرماندار بصره نوشتند: «صادقانه به خداوند سوگند ياد مي کنم، اگر گزارش برسد که از غنايم و بيت المال مسلمانان چيزي ـ کم يا زياد ـ برداشته اي، آن چنان بر تو سخت بگيرم که در زندگي کم بهره و بي نوا و حقير و ضعيف شوي».[7]
4. حفظ عزت جامعه اسلامي و تلاش براي نيل به خودکفايي
کسب عزت و حفظ آن براي فرد و براي جامعه اسلامي در نزد دين مبين اسلام از اهميت فراواني برخوردار است. قرآن کريم عزت را مخصوص خداوند متعال و رسول او و مؤمنان دانسته و سرچشمه تمام عزت ها را متعلق به ذات مقدس حق تعالي دانسته است. جامعه اي که براي اداره خود، دست نياز به سوي بيگانگان دراز نمايد و به منابع و امکانات خود متکي نبوده و قادر نباشد استعداد افراد را در جهت نيل به خودکفايي و پيشرفت هاي علمي شکوفا سازد، هيچگاه به توسعه اقتصادي، سياسي و فرهنگي نخواهد رسيد و با از دست دادن اعتماد به نفس و استقلال اقتصادي، تلاشي براي کسب عزت و کرامت جامعه اسلامي نمي شود.
مسلما دست يابي به استقلال و خودکفايي اقتصادي با شعار و حرف امکان پذير نيست بلکه نياز به برنامه ريزي و مديريت قوي دارد. بنابراين مديران جامعه اسلامي بايد اين اصل اساسي را همواره مد نظر داشته باشند تا بتدريج جامعه به سطح مطلوبي از خودکفايي و استقلال اقتصادي برسد. در سند چشم انداز بيست ساله جمهوري اسلامي ايران به اين اصل مهم اقتصادي توجه شده است.
5. تلاش براي ايجاد رفاه همگاني و فقر زدايي با رعايت شخصيت و آبروي افراد
اسلام بر رفع نيازهاي اقشار ضعيف جامعه و ارتقاي رفاه و سطح معيشت تمامي افراد جامعه اسلامي تأکيد دارد، به طوري که تحقق توسعه اقتصادي و رفاه عمومي از اهداف حکومت اسلامي محسوب مي گردد. مديران و مسئولين جامعه اسلامي با اهتمام به اين اصل اقتصادي مهم، بايد سيره امام علي ـ عليه السلام ـ در دوران حکومتش را الگوي خود قرار دهند. آن امام همام به رفاه عمومي توجهي تام داشت و عمران سرزمين ها و تأمين شرافتمندانه زندگي مردم در برنامه هاي اقتصادي آن حضرت از جايگاه ويژه اي برخوردار بود. آن بزرگوار در دوران حکومتش، حداقل نياز معيشتي همگان را تأمين کرد و در راه فقرزدايي از جامعه اسلامي نهايت تلاش را نمودند، چنان چه در اين باره مي فرمايند: «کسي در کوفه نيست که در رفاه به سر نبرد، حتي پايين ترين افراد نان گندم مي خورند و سرپناه دارند و از آب فرات مي آشامند».[8] آنچه در اين زمينه از اهميت فراواني برخوردار است، اين است که در فرآيند فقرزدايي و کمک به مستمندان نبايد به عزت نفس و شخصيت اجتماعي افراد خدشه وارد شود.
حفظ آبرو و شخصيت اجتماعي انسان همواره مورد توجه اسلام بوده است. اسلام مسلماني را که در چشم ديگران حقير و پست جلوه کند، نمي پسندد. کمک مخفيانه و شبانه ائمه معصومين ـ عليهم السلام ـ به فقرا و مستمندان به خاطر حفظ عزت نفس و کرامت انساني آنها و عدم ترويج تکدي گري و حفظ عمل از شائبه ريا و منت بوده است. پس مديران اقتصادي با تأسي به سيره ائمه اطهار ـ عليهم السلام ـ بايد به اصل مهم ايجاد رفاه همگاني و فقرزدايي با رعايت عزت انساني افراد، اهتمام لازم را داشته باشند.
6. توجه به گسترش فرهنگ کار و تأکيد بر مشارکت مردمي در امور
در بين عوامل توليد، کار از جايگاه ممتازي برخوردار است، زيرا با انجام کار و استفاده از نيروي انساني، ساير عوامل و منابع مورد بهره برداري قرار مي گيرند. اسلام به کار و اشتغال اهميت زيادي داده و از بيکاري و تنبلي به شدت نکوهش کرده و در ضمن تعاليم خود، افراد را به کوشش و جديت تشويق نموده و آن را يک فريضه الهي براي مسلمانان قرار داده است. کار براي امرار معاش و تلاش در راه توليد براي تأمين نياز خود و ديگر افراد جامعه از ديدگاه اسلام، يک وظيفه است که موجب محبوبيت شخص در پيشگاه الهي مي گردد و يکي از عوامل مهم تأمين کننده سعادت دنيا و آخرت هر مسلمان محسوب مي گردد. البته بايد در اين زمينه افراط نشود و علاوه بر کار، اوقاتي به خودسازي و عبادت و افزايش دانش ديني و اجتماعي و استراحت اختصاص داده شود. به طور کلي از نظر اسلام، تلاش براي کسب درآمد تا آنجا زيبنده است که به شخصيت انساني لطمه نزند و ناشي از حرص و طمع نباشد و از سوي ديگر تفريط در کار به معناي تنبلي و کم کاري و سربار ديگران بودن، هم از نظر اسلام مورد ملامت و سرزنش قرار گرفته است.[9]
تأکيد بر کار و تلاش محدود به زمان خاصي از عمر و افراد خاصي از جامعه نمي باشد بلکه به شرط توانايي، همه را در هر دوره اي از عمرشان در بر مي گيرد. لذا مشارکت توده مردم در امور اجتماعي کشور اعم از سياسي، فرهنگي و اقتصادي نشانه يک جامعه بالنده و پويا است. حضور مردم در صحنه هاي گوناگون از جمله صحنه اقتصادي موجب تقويت برنامه ريزي و مديريت اجرايي مي شود. مردم با مشارکت خود در اداره امور، علاوه بر جلوگيري از انحراف احتمالي به دليل تمرکز زياد قدرت در دست بخش دولتي و ممانعت از فساد برخي مسئوولان و مأموران دولتي، سلامتي حرکت اقتصادي و سياسي اجتماعي نظام اسلامي را تأمين مي کنند. امام خميني (ره) با توجه به نقش سرنوشت ساز مشارکت مردمي در اين زمينه مي فرمايد: «چنانچه کرارا تذکر داده ام، بي شرکت ملت و توسعه بخش هاي خصوصي جوشيده از طبقات محروم مردم و همکاري با طبقات مختلف مردم با شکست مواجه خواهيد شد. کشاندن امور به سوي مالکيت دولت و کنارگذاشتن ملت، بيماري مهلکي است که بايد از آن احتراز شود».[10]
اين سخن صريح امام (ره) به طور واضح، اهميت حضور مردمي در عرصه کار و اقتصاد را مي رساند و بايد اين مهم در مديريت اقتصادي اسلامي به طور جدي مورد توجه قرار گيرد و زمينه اشتغالزايي و حضور در صحنه اقتصادي را براي همه اقشار مهيا نمايند.
7. مبارزه با مفاسد اقتصادي و غارتگران بيت المال
در مديريت اقتصادي از ديدگاه اسلام بر اين اصل به طور قاطع تأکيد شده است. سيره پيامبر اکرم ـ صلي الله عليه و آله و سلم ـ و جانشين آن حضرت علي ـ عليه السلام ـ در اين باره قابل توجه است. امام علي ـ عليه السلام ـ با قاطعيت تمام، نسبت به افرادي که از بيت المال سوء استفاده مي کردند، برخورد مي نمودند. اين مطلب با مراجعه به نهج البلاغه و نامه هايي که آن حضرت ـ عليه السلام ـ به استانداران و کارمندان خود نوشته اند و برخوردي که با متخلفان نموده اند، به دست مي آيد. آن امام همام ـ عليه السلام ـ در اين باره ملاحظه هيچ کس حتي نزديکان و خويشان خود را نمي کرد. در نامه اي به يکي از فرمانداران خود، که در بيت المال خيانت کرده بود، مي نويسند: «... از خدا بترس و اموال اين ها (يتيمان، مساکين و مجاهدان) را به سويشان بازگردان که اگر اين کار را نکني و خداوند به من امکان دهد وظيفه ام را در برابر خدا درباره تو انجام مي دهم و با اين شمشيرم که هيچ کس را با آن نزدم مگر اين که داخل دوزخ شد، بر تو خواهم زد... به خدا سوگند، اگر حسن و حسين اين کار را کرده بودند، هيچ پشتيباني و هوا خواهي از ناحيه من دريافت نمي کردند؛ و در اراده من اثر نمي گذاردند تا آنگاه که حق را از آنها بستانم و ستم هاي ناروايي را که انجام داده اند، دور سازم».[11]يکي از اصولي که مديريت اسلامي را از غير اسلامي در عرصه اقتصاد متفاوت مي کند، مبارزه با مفاسد و سوء استفاده هايي است که از نظر اسلام حرام و مردود شناخته شده است.
منابع معرفي شده در پي نوشته ها به ويژه نامه 53 از نهج البلاغه، براي مطالعه بيشتر در زمينه مديريت اسلامي در حوزه اقتصادي، معرفي مي گردد.
[1]. عرب، عبدالرضا، سيماي اقتصادي امام هفتم ـ عليه السلام ـ ، مجله علمي و تخصصي معرفت، شماره 89، ارديبهشت 84، ص43.
[2]. نهج البلاغه، خطبه متقين، (همام).
[3]. خليليان اشکذري، محمد جواد، اصول اعتقادي قانون اساسي بانگاهي به توسعه پايدار، مجله معرفت، شماره 41، ارديبهشت 80، ص37.
[4]. خليليان، محمد جمال، نقش ارزش ها در فرايند توسعه اقتصادي، مجله معرفت، شماره 28، 1387ش، ص24.
[5]. نهج البلاغه، نامه 53.
[6]. همان.
[7]. نهج البلاغه، نامه 20.
[8]. مناقب آل ابي طالب، ابن شهر آشوب، ج2، ص19.
[9]. خليليان، محمد جمال، همان، ص23 و 24.
[10]. امام خميني (ره)، صحيفه نور، ج19، ص108.
[11]. نهج البلاغه، نامه 41.
اطلاعات مطلب
- تاریخ انتشار
- 31 امرداد 01
- بازدید
- ۱۰۷
دیدگاه کاربران
هنوز دیدگاهی برای این مطلب ثبت نشده است.