چراعده اي اصرار دارند که ثابت کنند اسلام با سوسياليسم ودموکراسی منافات ندارد. به راستي چه لزومي دارد دين و به طور مشخص اسلام را متجدد و ملي و سوسياليست و دموکراتيک بخوانند؟

  • نشان کردن
؟
متن کاربر

پرسش

چراعده اي اصرار دارند که  ثابت کنند  اسلام با سوسياليسم ودموکراسی منافات ندارد.  به راستي چه لزومي دارد دين و به طور مشخص اسلام را متجدد و ملي و سوسياليست و دموکراتيک بخوانند؟

پاسخ کارشناسی

پاسخ

مقدمه

 دغدغه هر مسلمان دلسوز و متعهد، این است که با توجّه به داشتن دين و مکتب جامع، چرا به سراغ مکاتب ديگر رفته و اسلام را با رنگ و لعاب آنان جلوه داده و با پسوند دموکراسي، تجدّد و سوسياليست، مترقي قلمداد کنيم؟

در اين باره، بررسي چند موضوع لازم به نظر مي رسد. مانند: دغدغه انديشمندان مسلمان درباره وضعيت عصر مدرن، ويژگي هاي دين اسلام، و رابطه اسلام و دموکراسي و سوسيالسيت. تا بدين وسيله عدم لزوم تعلق پذيري انديشمندان اسلامي به غرب و هم چنين جامعيت اسلام ثابت گردد.

1. وضعيت عصر جديد و مدرن

در خصوص گرايش هاي مختلف انديشمندان مسلمان در وضعيت عصر جديد و مدرن لازم است چند نکته را مورد بررسي قرار دهيم:

الف) ضرورت تحوّل در پديده هاي اجتماعي: زندگي انسان در ابعاد مختلف اجتماعي، سياسي، اقتصادي و نظامي و همين طور پديده هاي اجتماعي در حال تغيير و تحوّل است. در ميان جاندارهايي که زندگي اجتماعي دارند تنها انسان است که زندگي متحول و متکاملي دارد. خداوند به انسان قدرتي داده به نام عقل که با قوه عقل و ابتکار خودش قدم به قدم جلو مي رود و وضع زندگي خودش را در ابعاد مختلف، تغيير مي دهد. قرآن مقدس راجع به اينکه جهان ماديات، ترکيبات مادي اين دنيا در تغيير است، آياتی دارد.[1] در اين موضوع هيج اختلافي وجود ندارد و همه معتقدند که پديده هاي اجتماعي ازجمله مسائل سياسي، اقتصادي و... در هر زمان درحال تحوّل است و بشر در تلاش است که بهترين سيستم را براي بهتر اداره کردن زندگي خود در اختيار داشته باشد.

ب) مواجهه با جهان غرب: با توجه به تحوّل پذيري پديده هاي اجتماعي، در دوره رُنسانس در غرب در مسائل سياسي و اعتقادي تغييرات اساسي به وقوع پيوست. اين تحوّل نه تنها غرب را تحت تأثير قرار داد بلکه کشورهاي اسلامي از ارتباطي که با غرب برقرار نمودند، نيز از آن متأثّر گشتند. در أثر اين ارتباط، در بين مسلمان سه گرايش فکري به وجود آمد:

1. گروه اول کساني اند که اعتقاد دارند باورهاي سنتي مانعي جدي بر سر راه رشد و ترقي جوامع است. زيرا معتقدند هيچ چيز در دنيا قابل بقا و دوام نيست. مقرّرات اجتماعي يک سلسله مقرّرات قراردادي است که بر اساس نيازمندي هاي اجتماعي وضع شده و به موازات توسعه و تکامل عوامل تمدّن تغيير مي يابند. نيازمندي هاي هر عصر با نيازمندي هاي عصر ديگر متفاوت است، لذا قوانين اسلام که براي چند صد سال قبل وضع شده نمي تواند پاسخگوي نيازهاي جهان معاصر باشد.

2. گروه دوم کساني هستند که با مظاهر تمدن مطلقاً مخالف اند. و هر آنچه رنگ تجدّد به خود گيرد، ضد دين مي نامند. آنان مي انديشند لازمه دينداري، نفي هر چيزي است که رنگ نو داشته باشد.

3. گروه سوم کساني هستند که معتقدند اسلام دستگاه مخصوص خود را دارد.  براي ديني کردن عصر جديد، تفکر ديني بايد پاسخگوي مسائل جديد باشد. نه با گروه اول موافق است و نه با گروه دوم، بلکه با نو انديشي ضابطه مند در صدد اصلاح و احياء تفکر ديني پرداخته و براي ديني کردن عصر جديد تلاش مي نمايند.

ج) شناخت نسبت به جامعيت اسلام: اگر شناخت به معارف واقعي و سيستم خاص قانونگذاري اسلامي پيدا شود، بعيد به نظر مي رسد که اسلام را منحصر به يک قرن مشخص کنيم بلکه معتقد خواهيم شد که در جهان، حقايق ثابت و لايتغير و اصول هميشگي و جاويدان وجود دارد و دين اسلام مافوق قرون و اعصار قرار داشته و وظيفه رهبري و هدايت و سوق دادن بشر را به سوي تکامل بر عهده دارد. اين نوع شناخت به دين اسلام براي پاسخگويي به نيازهاي عصر جديد، مبتني بر شناخت به ويژگي هاي دين اسلام است.

2. ويژگي هاي اسلام

اسلام، دين کامل است و همه شؤون زندگي را شامل و در بر مي گيرد و  برای رابطه فرد با خدا گرفته تا روابط اجتماعي افراد، روابط خانوادگي، روابط فرد و اجتماع، روابط انسان و جهان، برنامه دارد. اسلام پاسخگوي همه نياز هاي زندگي بشر در قرون و اعصار بوده و مقرّرات و قوانين مدني، جزائي، قضائي، سياسي، اجتماعي و خانوادگي خودش را دارد. اسلام يک دين خشک و بي روح نيست بلکه در همه بعد زندگي بشر برنامه دارد.[2] دين اسلام از ويژگي هايي برخوردار است که اديان ديگر از چنين امتيازي محرومند؛ لذا توانايي پاسخگويي نيازهاي مردم را در هر زمان دارد. ويژگي اسلام عبارتند از: جهان شمولي، حقانيت، جاودانگي و جامعيت که ذيلاً بيان مي گردد:

1ـ2. جهان شمولي: جهان شمولي اسلام به اين معنا است که همه انسان ها را مخاطب خود قرار مي دهد و با وجود تفاوت هاي نژادي، رنگ، زبان و... پيام اسلام عام و فراگير است. آيات زيادي از قرآن به روشني بر اين ويژگي دلالت دارند.[3] اسلام، مرزهاي جغرافياي تصنعي بشري را در نورديده و همه مردم جهان را مورد خطاب حيات بخش خود قرار داده است. بر خلاف رژيم و نظام هايي که محصور در جغرافيا، قوم و ملت خاص است.

2ـ2. حقانيت: ويژگي ديگر اسلام، حقانيت آن است. منظور از دين حق، آئيني است که اصول، فروع، تاريخ، مدارک و اسناد و نتيجه و برداشتش حق است و بدون شک آئيني که هم محتواي آن حق باشد و هم دلائل و مدارک و تاريخ آن روشن، بايد سرانجام بر همه آئين ها پيروز گردد.[4] قرآن مقدس درباره حقانيت دين اسلام مي فرمايد: «خداوند پيامبرش را با هدايت و دين درست، فرستاد تا آن را بر هر چه دين است پيروز گرداند، هر چند مشرکان خوش نداشته باشند».[5] پيروزي اسلام بر اديان ديگر، پيروزي و غلبه از نظر منطق و استدلال و هم از نظر نفوذ ظاهري و حکومت است. اين امر درصورتي محقق مي شود که عملکرد مسلمانان بر معيار حق باشد.[6]

3ـ2. جاودانگي: يکي ديگر از ويژگي اسلام جاو دانگي آن است. قرآن، جاودانگي دين اسلام را بدين مي داند که با فطرت بشر همساز است.[7] چيزي که فطري است، در هر زمان و مکان، وجود دارد و گذشت زمان درنقش آفريني او ذرّه اي کاستي ايجاد نمي کند. خاتميت نبوت نيز مفهومي جز اين ندارد؛ چرا که اگردين باگذشت زمان نتواند پاسخ گوي نيازهاي جامعه باشد، خاتم بودن آن مورد ترديد قرار گرفته و لزوم جاي گزيني آن توسط نبوت و شريعت جديدي مطرح مي شود. اسلام قانون است نه پديده که با تغييرات زمان عوض شود. اسلام آنوقت محکوم به زوال است که با قوانين طبيعت ناهماهنگ باشد، امّا اگر چنانکه خود مدّعي است از فطرت و سرشت انسان و اجتماع سرچشمه گرفته باشد و با طبيعت و قوانين آن هماهنگي داشته باشد، چرا زوال داشته باشد و جاويدان نباشد؟ هم حلال محمد و هم حرام محمد تا روز قيامت ماندني و جاويدان است.[8]

4ـ2. جامعيت: از ويژگي ديگر دين اسلام، جامعيت آن است. يعني دين آن چه را انسان براي وصول به هدايت و سعادت خود نياز دارد، فروگذار نکرده است. هدف دين، هدايت انسان بر صراط مستقيم و تأمين سعادت حقيقي بشر و احياي انسانيت است.[9] امام هشتم در تفسير آيه سوم سوره مائده مي فرمايد: خداوند هيچ چيزي را که امت بدان نيازمندند فروگذار ننموده بلکه آن را بيان نموده است. هرکس گمان کند خداوند دين خويش را کامل نکرده است، کتاب خدا را انکار نموده و هرکس کتاب خدا را انکار کند کافر گشته است.[10] امام خميني(ره) راجع به جامعيت اسلام مي فرمايد: «اسلام هم سياست، اقتصاد، فرهنگ و... دارد».[11]

جامعيت اسلام در خلاء به وجود نمي آيد. بنابر اين، با مسائل سياسي مانند: تشکيل حکومت، سياست داخلي و خارجي[12] و يا مسائل نظامي، مانند: حفاظت از حريم اسلام و مسلمين، آمادگي و برخورداري از سلاح هاي روز، استقامت و پايداري در جنگ،[13] شهادت[14] و جهاد[15] يا مسائل اقتصادي و فرهنگي مانند امر به معروف و نهي از منکر و نظارت عمومي، کنترل مردم به وسيله دولت و بالعکس.[16] يا مسائل قضايي[17] و اجتماعي در هم آميخته است. در اسلام علاوه بر تأسيس حکومت براي اداره جامعه، براي پاسخگويي به نيازهاي مردم در هر زمان ابزارهاي ديگري مانند: اجتهاد،[18] عقل،[19] اصول ثابت و متغير[20] و قاعده منطقه الفراغ دارد.[21] و قاعده هاي ديگر.[22] در اين زمينه روايات از معصومين نيز وارد شده است.[23]

اسلام و دموکراسي

با توجه به جامعيت اسلام، مي توان گفت که دين اسلام و سيستم قانون گذاري آن، يک دستگاه منحصر به خودش است؛ لذا با مکاتب ديگر فرق دارد. اگرچه شباهت هاي بين قوانين اسلام و آنها در بعضي موارد وجود دارد.

يکي از اصول دموکراسي غرب، حاکميت مردم در سرنوشت خويش است. يعني حکومت مردم بر مردم و نفي حکومت خداوند. در حالي که در اسلام حاکميت از آن خداوند است و نظام سياسي در صورتي مشروعيت دارد که از جانب خداوند باشد.

يکي ديگر از اصول دموکراسي، اعتبار قانوني است که متخذ از اراده مردم باشد؛ اعتبار هر قانوني تا زماني است که اراده عمومي پشتوانه آن باشد و زماني که مردم، سياست يا قانوني را نپسنديدند اعتبار آن پايان يافته تلقي مي شود. دموکراسي در اين اصل نيز با اسلام سازگاري ندارد؛ زيرا در اسلام، کسي مي تواند قانون کامل براي جامعه وضع کند که به همه ابعاد وجود انسان، از لحاظ مادي و معنوي و همين طور از لحاظ شرايط گوناگون اجتماعي، آگاه باشد و به گونه اي اين قوانين را تنظيم کند که تأمين کنندي سعادت انسان در عالم آخرت نيز باشد. مسلماً به جز خداوند و يا کسي که خدا برگزيند، کسي از چنين علم و دانشي برخور دار نيست.[24] اما اين بدان معنا نيست که مردم در جامعه نقشي ندارند، نقش مردم در جامعه از زاويه اي که اسلام معين کرده است صددرصد است ولي بايد بين مشروعيت و مقبوليت يک نظام تفاوت قائل شد.[25]

يکي ديگر از اصول دموکراسي، حاکميت اکثريت[26] مردم است. دموکراسي به اين معنا، اگر اکثريت مردم، قانوني را تصويب کنند ولو خلاف نص قرآن باشد، اسلام با چنين دموکراسي سازگاري ندارد. اسلامي که خودش قوانين صريحي درباري امور گوناگون کشورداري دارد، اجازه نمي دهد قانوني بر خلاف نص صريح و حکم قطعي قرآن رسميت پيدا کند. اگر در موردي دليل شرعي و يا نظريه اي کارشناسي براي ترجيح يک طرف مناقشه وجود نداشت، نظر اکثريت به عنوان مرجّح پذيرفته مي شود. در حاکميت اکثريت، اشکالات وجود دارد که بيان آن مجال ديگر مي طلبد.[27]

اسلام و سوسياليسم

اسلام و سوسياليسم[28] نيز با هم سازگاري ندارد زيرا؛ اولاً: نظام سياسي سوسيالسيت يک نظام استبدادي و ديکتاتوري حزبي است و مردم، نقشي در تعيين سرنوشت سياسي، اقتصادي خود ندارند. حال اينکه روح اسلام با ديکتاتوري و استبداد مخالف است و نقش مردم را در مقبوليت و فعليت رساندن حکومت، صددرصد مورد تأييد قرار داده است. ثانياً: قانون در نظام سوسيالسيت مانند نظام دموکراسي متخذ از ناحيه بشري و حزب است. در اسلام قانون، متخذ از خداوند و يا کسي که منصوب از طرف خداوند است مي باشد. ثالثاً: در نظام سوسياليست، جامعه گرايي اصل است همانگونه که در نظام دموکراسي اصالت فرد وجود دارد. در نظام سوسياليست، سرمايه خصوصي اعتباري ندارد. وسايل توليد، به دولت اختصاص دارد. از اين رو، باعث کاهش منزلت فرد و فرو نشاندن انگيزه هاي شخصي براي شکوفايي اقتصادي گرديده و زمينه سازي براي تمرگزگرايي و گاه استبداد و سرمايه داري دولتي مي گردد و بحران اقتصادي را به دنبال دارد چنانچه اتحاد جماهير شوروي سابق با اين مسأله مواجه گرديد.

اسلام، همانگونه که با نظام اقتصادي لیبرال دموکراسي مخالف است با نظام اقتصادي سوسياليست نيز موافق نيست؛ زيرا در سياست اقتصادي دموکراسي اختلاف طبقاتي شدت يافته و ثروتمندان روز به روز به ثروت شان افزوده گشته و فقيران روز به روز فقيرتر مي گردند. اسلام به انباشته شدن سرمايه به دست عده اي خاص و با اقليتي ثروت مند و اکثريتي فقير، مخالف است.[29] دراسلام، سرمايه خصوصي و منفعت حاصله از کار را تا زماني که به امنيت اقتصادي جامعه آسيب نرساند، به رسميت شناخته است.[30]

3ـ3. اسلام و تجدّد طلبي: دين هر چيز نو را به نام پيشرفت نمي پذيرد، بلکه نوها را دو قسم مي کند يک قـسـم، آنهايي که با اصول انساني و گرايش هاي معنوي انسان مغايرت دارد و موجب سقوط آدمـي اسـت، مـانـند بي عفتي، عريان ظاهر شدن، روابط نامشروع، خوش گذراني افراطي، بي ديني و... و قسم ديگر، آنهايي هستند که به بهتر زندگي کردن آدمي کمک مي کند و هيچ گونه مفسده اي هم ندارد، بلکه خود، مقدمه کمالات واقعي انسان است، مانند انواع تکنولوژي و وسايل ارتباط جمعي، پيشرفت هاي صنعتي، تکنيک و غيره. هيچ گاه دين اسلام به ما دستور نداده که با تجدّد و نوگرايي مخالف بـاشيم، هيچ آيه و روايتي و عملکرد هيچ يک از پيشوايان مذهبي، چنين ادعايي را ثابت نمي کند.[31]

نتيجه

نتيجه اي که از اين نوشتار مي توان گرفت به قرار ذيل است:

1. اسلام از ويژگي هاي مانند جاو دانگي، جهان شمولي، حقانيت و جامعيت برخوردار است که ديگر اديان و نظام هاي سياسي و اجتماعي ندارند. همين ويژگي ها باعث شده است که در زمان هاي مختلف پاسخگوي نياز هاي مردم در مسائل سياسي، اقتصادي، فرهنگي، نظامي و مادي و معنوي باشد.

2. جامعيت اسلام در خلاء به وجود نمي آيد. بنابر اين جامعيت، با مسائل اقتصادي، فرهنگي، سياسي و اجتماعي در هم آميخته است؛ لذا دين اسلام در همه موارد مذکور برنامه دارد.

3. اسلام براي پاسخگويي نيازهاي مردم در ابعاد مادي و معنوي برنامه حکومتي مانند: سياست، قضاوت، تربيت، جنگ و صلح دارد.

4. اسلام براي پاسخگويي به نيازهاي مردم، ابزار هاي مانند: اجتهاد، عقل، اصول ثابت و متغير و منطقة الفراغ دارد تا بدين وسيله کارشناسان دين احکام و مسائل مستحدثه را در هر زمان پاسخگو باشند.

5. اسلام يک دستگاه مستقل و جامع است و با سيستم خودش، تمام نياز هاي بشر را در ابعاد مختلف زندگي پاسخگو است.

6. نظام دموکراسي با اصول پذيرفته خودش ، سازگاري با اسلام ندارد. چرا که در اسلام منبع مشروعيت حکومت خداوند است و در دموکراسي مشروعيت حکومت، اراده مردم است. در اسلام، احکام و قوانين ديني توسط خداوند براساس سعادت حقيقي آدميان وضع شده اند؛ حال آنکه در دموکراسي قوانين و مقررات بر پايه اراده و خواست اکثريت مردم وضع شده اند. اين اراده مبتني بر بهره برداري از ماديات  است که لزوماً بر حق منطبق نيست، لذا طبيعي است که طبع عمومي مردم هواي نفس انساني را بر سعادت حقيقي عقلي ترجيح دهد.

7. ممکن است قوانين دموکراسي مشابهت هاي با قوانين اسلام داشته باشد و اين به معناي اين نيست که اسلام را دموکراسي قلمداد کنيم و لزومي ندارد، زيرا قوانين اسلام، قابل مقايسه با قوانين دست پرورده بشري نيست. به تعبير امام خميني(ره) که فرمود: «ممکن است دموکراسي مطلوب ما با دموکراسي که در غرب هست مشابه باشد، اما آن دموکراسي اي که ما مي خواهيم به وجود آوريم در غرب وجود ندارد و دموکراسي اسلام کامل تر از دموکراسي غرب است».[32]

8. در اسلام، قانون گرايي، برابري در برابر قانون، آزادي، منع تبعيض، عدالت اجتماعي و... قبل از آن که نظام دموکراسي سنگ اين ها را به سينه بزند، وجود داشته است. مراجعه به سيره سياسي رسول گرامي اسلام و روايات که از معصومين(ع) به ما رسيده گوياي اين مطلب است. نامه 53 در نهج البلاغه که امام علي(ع) به مالک اشتر مي فرستد، بيانگر قوانين محکم و متقن نظام سياسي اسلام است.

9. اسلام با تجدّد مخالف نيست بلکه با توحّش مخالف است. اسلام نوآوري و تجربه بشري را در ابعاد سياسي، اقتصادي و نظامي که در رشد و شکوفاي و بالندگي جامعه اسلامي مؤثر باشد، مورد تأييد قرار داده است. رسول گرامي اسلام فرمود: «اطلبوا العلم و لو بالصين»[33] علم را و لو اگر در سرزمين چين باشد، بياموزيد. علم اختصاص به احکام شرعي ندارد بلکه هر علم که جامعه اسلامي به آن نياز داشته باشد، فراگيري آن لازم است. کسب علوم و فنون جديد در امر اداره کشور در ابعاد سياسي و اقتصادي و نظامي مورد تأکيد اسلام است.

10. نظام سوسياليستي از حيث اعتقادي بر مبناي بي ديني و از حيث اقتصادي بر اصالت جامعه و از حيث سياسي بر ديکتاتوري حزبي و دولتي استوار است. در حالي که دين اسلام همانگونه که برای  اصالت اجتماع اعتبار قايل است، به اصالت اجتماع نيز بها داده است. هم چنين ديکتاتوري را در همه زمينه هاي اجتماعي رد کرده و از حيث اعتقادي خداوند را منبأ مشروعيت حکومت و قوانين دانسته و او را حاکم علي الاطلاق مي داند. بنابراين با نظام سوسياليست سازگاري ندارد.

در پايان مي توان گفت که علت تمايل برخي از انديشمندان مسلمان به نظام هاي غير اسلامي، عدم آشنايي آنان از حقيقت اسلام است. همين موضوع باعث مي شود که احساس کنند اسلام دين تکامل و بالنده ای نيست. اسلام در همه ابعاد زندگي بشر قوانين و برنامه جامع تر از ديگران دارد. لذا پسوند دموکراسي، تجدّد و سوسياليست به اسلام، هيچ لزومي ندارد.

لکن همان طوري که امام(ره) فرمودند: «حکومت مستند به قانون الهي و به آراي ملت هست، اين طور نيست که با قلدري آمده باشد که بخواهد حفظ کند خودش را، با آراي ملت مي آيد و ملت او را حفظ مي کند».[34]

 


[1]. {Qوَ تَرَي الْجِبالَ تَحْسَبُها جامِدَةً وَ هِي تَمُرُّ مَرَّ السَّحابِ» النمل/ 88؛ «وَ ما جَعَلْنا لِبَشَرٍ مِنْ قَبْلِكَ الْخُلْدَ أَفَانْ مِتَّ فَهُمُ الْخالِدونَQ} انبياء/34

[2]. صحيفه امام، ج10، ص19.

[3]. يوسف / 104؛ مدثر / 31؛ ابراهيم / 52.

[4]. مکارم شيرازي، ناصر، تفسير نمونه، ج7، ص372.

[5]. {Qهُوَ الَّذي أَرْسَلَ رَسُولَهُ بِالْهُدي وَ دينِ الْحَقِّ لِيُظْهِرَهُ عَلَي الدِّينِ كُلِّهِ وَ لَوْ كَرِهَ الْمُشْرِكُونَQ} توبه / 33.

[6]. صحيفه امام، ج10، ص203.

[7]. {Qفَأَقِمْ وَجْهَكَ لِلدِّينِ حَنيفاً فِطْرَتَ اللَّهِ الَّتي فَطَرَ النَّاسَ عَلَيْها لا تَبْديلَ لِخَلْقِ اللَّهِ ذلِكَ الدِّينُ الْقَيِّمُ وَ لكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لا يَعْلَمُونَQ} روم / 30.

[8]. «حلال محمّد حلال الي يوم القيامة و حرام محمّد حرام الي يوم القيامة» كليني، محمد بن يعقوب، كافي، تهران، دار الكتب الإسلاميه، 1365ش، ج1، ص58.

[9]. {Qيا أَيُّهَا الَّذينَ آمَنُوا اسْتَجيبُوا لِلَّهِ وَ لِلرَّسُولِ إِذا دَعاكُمْ لِما يُحْييكُمْ وَ اعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ يَحُولُ بَيْنَ الْمَرْءِ وَ قَلْبِهِ وَ أَنَّهُ إِلَيْهِ تُحْشَرُونَQ}؛ اي كساني كه ايمان آورده ايد، چون خدا و پيامبر، شما را به چيزي فرا خواندند كه به شما حيات مي بخشد، آنان را اجابت كنيد، و بدانيد كه خدا ميان آدمي و دلش حايل مي گردد، و هم در نزد او محشور خواهيد شد». انفال / 24.

[10]. «وما ترک شيئاً مما تحتاج اليه الامة الا و قد بينه. فمن زعم ان الله لم يکميل دينه فقد ردّ الکتاب الله و من ردّ کتاب الله فقد کفر» حسن بن علي بحراني، تحف العقول، ص461.

[11]. ر.ک: صحيفه امام، ج6، ص200.

[12]. ص/ 26؛ بقره / 124؛ نمل/ 31؛ فتح / 29؛ توبه / 73؛ نساء/ 141.

[13]. {Qيا أَيُّهَا النَّبِيُّ حَرِّضِ الْمُؤْمِنينَ عَلَي الْقِتالِ إِنْ يَكُنْ مِنْكُمْ عِشْرُونَ صابِرُونَ يَغْلِبُوا مِائَتَيْنِ وَ إِنْ يَكُنْ مِنْكُمْ مِائَةٌ يَغْلِبُوا أَلْفاً مِنَ الَّذينَ كَفَرُوا بِأَنَّهُمْ قَوْمٌ لا يَفْقَهُونَQ} انفال / 65.

[14]. {Qوَ لا تَحْسَبَنَّ الَّذينَ قُتِلُوا في سَبيلِ اللَّهِ أَمْواتاً بَلْ أَحْياءٌ عِنْدَ رَبِّهِمْ يُرْزَقُونَQ} آل عمران / 168.

[15]. {Qفَضَّلَ اللَّهُ الْمُجاهِدينَ عَلَي الْقاعِدينَ أَجْراً عَظيماًQ} نساء / 95.

[16]. {Qالَّذينَ إِنْ مَكَّنَّاهُمْ فِي الْأَرْضِ أَقامُوا الصَّلاةَ وَ آتَوُا الزَّكاةَ وَ أَمَرُوا بِالْمَعْرُوفِ وَ نَهَوْا عَنِ الْمُنْكَرِ وَ لِلَّهِ عاقِبَةُ الْأُمُورQ} حج / 41؛ {Qكُنْتُمْ خَيْرَ أُمَّةٍ أُخْرِجَتْ لِلنَّاسِ تَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَ تَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنْكَرQ} آل عمران / 110؛ {Qوَ مِنْهُمُ الْمُنْكِرُ بِقَلْبِهِ وَ التَّارِكُ بِيَدِهِ وَ لِسَانِهِ فَذَلِكَ الَّذِي ضَيَّعَ أَشْرَفَ الْخَصْلَتَيْنِ مِنَ الثَّلَاثِ وَ تَمَسَّكَ بِوَاحِدَةٍ وَ مِنْهُمْ تَارِكٌ لِإِنْكَارِ الْمُنْكَرِ بِلِسَانِهِ وَ قَلْبِهِ وَ يَدِهِ فَذَلِكَ مَيِّتُ الْأَحْيَاءِ وَ مَا أَعْمَالُ الْبِرِّ كُلُّهَا وَ الْجِهَادُ فِي سَبِيلِ اللَّهِ عِنْدَ الْأَمْرِ بِالْمَعْرُوفِ وَ النَّهْيِ عَنْ الْمُنْكَرِ إِلَّا كَنَفْثَةٍ فِي بَحْرٍQ} نهج البلاغه، کلمات قصار، شماره 374؛ ر.ک: صحيفه امام، ج5، ص218.

[17]. نساء / 59ـ65؛ مائده / 33؛ نور / 2.

[18]. اجتهاد در فقه شيعه، انطباق اصول بر فروع و استخراج احکام نسبت به موضوعات مستحدثه و مسائل روزمره است. کارشناس دين با تفقه در دين، در مسائل روز مره وجديد پاسخگوي نيازهاي مردم در ابعاد مختلف سياسي و فقهي است.

[19]. عقل ابزاري است که خداوند تنها در اختيار انسان قرار داده است تا بدينوسيله به ابتکار بپردازد و در هرزمان به کمک آن امور زندگي خود را در ابعاد سياسي، اقتصادي، نظامي و فرهنگي مديريت کند. در منابع فقهي شيعه، عقل در کنار قرآن، سنت و اجماع براي استنباط احکام شرعي و اجتماعي قرار دارد

[20]. اصول کلي و ثابت در شرايط گوناگون قابل انطباق بر دهها بلکه صدها مصداق و فرد خارجي مي باشند؛ مثلاً اصل آمادگي نظامي، اصل ثابت و هميشگي است که قرآن آن را برهمه مسلمانان واجب نموده است: {Qوَ أَعِدُّوا لَهُمْ مَا اسْتَطَعْتُمْ مِنْ قُوَّةٍ وَ مِنْ رِباطِ الْخَيْلِ تُرْهِبُونَ بِهِ عَدُوَّ اللَّهِ وَ عَدُوَّكُمْQ} انفال / 60. و هر چه در توان داريد از نيرو و اسب هاي آماده بسيج كنيد، تا با اين تداركات ، دشمن خدا و دشمن خودتان را بترسانيد. اين آمادگي در زماني به وسيله شمشير و نيزه و اسب حاصل مي گرديده و در زمان معاصر با سلاح هاي پيشرفته، امکان پذير است. اصول ثابت ديگر مانند نفي سبيل: {Qلن يجعل الله للکافرين علي المؤمنين سبيلاًQ} نساء / 141.

[21]. منطقة الفراغ يعني در مواردي که نصوص و يا الزامات شرعي استنباط نشده باشد و امور آن به عهده مردم گذاشته شده است. اعم از اينکه آن امور سياسي، اقتصادي، فرهنگي و يا نظامي باشد. البته در اين زمينه، مشورت با عقلا و اسلام شناس و متخصصين امر، لازم است.

[22]. براي آگاهي بيشتر ر.ک: طباطبايي، سيد محمد حسين، ترجمه الميزان، ج4، ص190.

[23]. «وَ سُئِلَ(ع) عَنْ قَوْلِ الرَّسُولِ(ص) غَيِّرُوا الشَّيْبَ وَ لَا تَشَبَّهُوا بِالْيَهُودِ فَقَالَ إِنَّمَا قَالَ(ص) ذَلِكَ وَ الدِّينُ قُلٌّ فَأَمَّا الْآنَ وَ قَدِ اتَّسَعَ نِطَاقُهُ وَ ضَرَبَ بِجِرَانِهِ فَامْرُؤٌ وَ مَا اخْتَارَ؛ پيامبر(ص) اين سخن را در روزگاري فرمود كه پيروان اسلام اندك بودند، امّا امروز كه اسلام گسترش يافته، و نظام اسلامي استوار شده، هر كس آنچه را دوست دارد انجام دهد. يعني اصل تقويت روحيه در جنگ است». نهج البلاغه، فيض الاسلام، کلمات قصار، شماره 17.

[24]. مصباح يزدي، محمد تقي، نظريه سياسي اسلام، قم، انتشارات مؤسسه آموزشي و پژوهشي امام خميني، 1388ش، ج1، ص287.

[25]. همان، ص308.

[26]. نصف به علاوه يک.

[27]. براي آگاهي بيشتر ر.ک: جان استوارت ميل، رساله درباره آزادي، ص31؛ ترجمه الميزان، ج4، ص160.

[28]. «سوسياليسم به معناي جامعه باوري از واژه اي فرانسوي (سوسيال) به معناي اجتماعي است که ريشه لاتيني آن واژه socius به معناي شريک و همراه است. در اصطلاح به معناي نظريه سياسي که هدف خود را مالکيت يا نظارت کل اجتماع بر ابزار توليد (سرمايه، زمين، دارايي و غيره) در جهت منافع همگاني قرار مي دهد، و يا از اين مالکيت و نظارت حمايت مي کند». بيات، عبدالرسول، فرهنگ واژه ها، قم، مؤسسه انديشه و فرهنگ، 1381ش، ص346.

[29]. {Qكَيْ لا يَكُونَ دُولَةً بَيْنَ الْأَغْنِياءِ مِنْكُمْQ} حشر / 7.

[30]. {Qلِلرِّجالِ نَصيبٌ مِمَّا اكْتَسَبُوا وَ لِلنِّساءِ نَصيبٌ مِمَّا اكْتَسَبْنQ}؛ «براي مردان از آنچه به اختيار كسب كرده اند بهره اي است، و براي زنان نيز از آنچه به اختيار كسب كرده اند بهره اي است». نساء / 32.

[31]. براي آگاهي بيشتر ر.ک: مطهري، مرتضي، مجموعه آثار، ج21، ص14.

[32]. صحيفه نور، ج4، ص309.

[33]. بحارالانوار، ج1، ص171.

[34]. صحيفه امام، ج5، ص213.

اطلاعات مطلب

تاریخ انتشار
31 امرداد 01
بازدید
۶۳
گفت‌وگو

دیدگاه کاربران

حداقل ۵ کاراکتر؛ دیدگاه پس از بررسی نمایش داده می‌شود.

هنوز دیدگاهی برای این مطلب ثبت نشده است.