انديشه سياسي چيست؟ و شامل چه حوزه هايي مي شود؟

  • نشان کردن
؟
متن کاربر

پرسش

انديشه سياسي چيست؟ و شامل چه حوزه هايي مي شود؟

پاسخ کارشناسی

پاسخ

انديشه سياسي و حوزه هاي آن

مقدمه

انديشه سياسي، در واقع يکي از شاخه ها و تقسيمات علوم سياسي است. فهم دقيق انديشه سياسي و حوزه هاي آن، بستگي به تعريف علم و دانش سياسي دارد. براي همين لازم است علاوه بر تعريف علم و دانش سياسي، مسائلي چون انديشه سياسي و تفاوت آن با بخش هاي ديگر علوم سياسي و حوزه هاي انديشه سياسي، مورد بررسي قرار گيرد.

1. علم سياست

«علم سياست» به تحليل و بررسي جنبه هاي سياسي پديده هاي اجتماعي نظر دارد. تحليل سياسي به انسان کمک مي کند تا جهاني را که در آن زندگي مي کند بهتر بشناسد و از ميان شقوق گوناگون پيش روي خويش بهترين را انتخاب کند. مرکز ثقل تحليل و بررسي علم سياست، دولت state است. نظر عده اي ديگر آن است که علم سياست با حکومت government سر و کار دارد.[1]

برخي از محققان مانند: هارولد لاسول،[2] چالز مريام،[3] ماکس وبر،[4] برتراندراسل،[5] واتکينس،[6] و هانس مورگنتا،[7] معتقدند که قدرت، مفهوم اساسي سياست است و همه شاخه هاي علم و دانش سياسي را به هم مي پيوندد. لذا در تعريف علم سياست گفته اند: «علم سياست عبارت از مطالعه چگونگي شکل گرفتن قدرت و سهيم شدن در آن است و عمل سياسي، عملي است که بر اساس قدرت انجام گيرد».[8]

البته سياست در نزد دانشمندان اسلامي عبارت است از «روش اداره جامعه به گونه اي که مصالح مادي و معنوي آحاد آن، تحقق يابد». و علم و دانش سياسي هم به معناي علم و دانايي به اين روش اداره جامعه مي باشد. به ديگر سخن علم و دانش سياسي همان دانايي به آئين کشورداري است.

2. انديشه سياسي

انديشه سياسي عبارت از تفکرات انساني در باب حلّ مشکلات انساني در بعد سياسي است.

انديشه سياسي عبارت از تفکر انسجام يافته در باره اهداف حکومت است. حکومت ها نه تنها عملاً اهداف مختلفي را دنبال مي کنند و فلسفه وجودي آنها در مقوله هاي مختلف قابل سامان مي باشند اصولاً تجزيه و تحليل اهداف مشخص مي تواند زير بناي انديشه هاي مختلف در ايجاد حکومت باشد. هدف هايي مانند: عدالت، آزادي، مساوات، امنيت، رفاه و توسعه مي تواند با توجه به معاني و تفاسير مختلفي که هرکدام از اين مقوله هاي سياسي دارند مبناي شکل گيري حکومت به معناي خاص تلقي گردد.[9]

3. تفاوت انديشه سياسي با حوزه هاي ديگر

1ـ3. تفاوت انديشه سياسي با نظريه سياسي: «انديشه سياسي» با «نظريه سياسي» هرچند ميان آنها تداخل بسياري وجود دارد ولي تفاوت هايي نيز دارند؛ زيرا «نظريه سياسي»، درصدد كشفِ علل و عوامل شكل گيري پديده ها و جريان هاي سياسي است به نحوي که در آينده قابل پيش بيني باشد و يا اينکه باعث جلوگيري از پديده هاي مشابه شود. به عبارت ديگر، نظريه سياسي، مفهومي تجربي است و عبارت از بيان وضعيتي است که در آن يکسري متغيرهاي معين با گروه ديگري از متغيرهاي مشخص، تحت شرايط معين، در ارتباطند. با اثبات ارتباط ميان متغيرها از طريق تجربه، نظريه سياسي شکل مي گيرد.[10]

نظريه سياسي در حقيقت رابط بين انديشه سياسي و نظام سياسي است. نظريه سياسي به خاطر ارتباط با عمل و عينيت ممکن است مصداق انديشه سياسي تلقي شود و به عبارتي همانگونه که انديشه سياسي در قرائتي برآمده از فلسفه سياسي است و نمودي از آن مي باشد، نظريه سياسي نيز خود برآمده از انديشه سياسي است. بنا براين مي توان گفت که انديشه سياسي ذهنيت يک سلسله واقعيت هاي عيني است که در فلسفه سياسي تبيين مي شود و نظريه سياسي عينيت يافته همان ذهنيت و انديشه در قالب يک نظام سياسي است.

به صورت فشرده مي توان چنين فرقي بين انديشه سياسي و نظريه سياسي قايل شد که انديشه سياسي، ناظر بر ارائه الگوي مناسب و مطلوب تر براي نظام سياسي است که نشأت گرفته از تفکر منظم و جهت يافته و هدفمند انديشمند سياسي مي باشد. اما نظريه سياسي، ناظر به علل و عوامل پديده هاي امور سياسي است.

2ـ3. عموميت انديشه سياسي: انديشه سياسي عام و کلي است، و هر گونه تأمل در باب سياست را شامل مي شود. بدين ترتيب وقتي از فلسفه سياسي صحبت مي شود، مراد صورت خاصي از انديشه سياسي است. هر فلسفه سياسي ضرورتاً انديشه اي سياسي هم هست، در حالي که هر انديشه سياسي در قلمرو فلسفه سياسي قرار نمي گيرد. انديشه سياسي نسبت به فلسفه سياسي، فقه سياسي، کلام سياسي و اخلاق سياسي اعم مطلق است. بنابراين انديشه سياسي هرگونه تفکر و تأمل در باب سياست را شامل مي شود.

4. حوزه هاي انديشه سياسي

با توجه به اينکه انديشه سياسي عموميت دارد و ممکن است حوزه هاي مختلف سياسي را شامل شود، ولي در اين نوشتار، انديشه سياسي فقط در حوزه هاي فقه سياسي، اخلاق سياسي، فلسفه سياسي و کلام سياسي مورد بررسي قرار مي گيرد. انديشمند سياسي ممکن است مبناي انديشه خود را فقه قرار دهد و از اين زاويه نظام سياسي مطلوب را براي جامعه ارائه دهد و معتقد باشد که سعادت جامعه در گرو نظام سياسي است که برخواسته از فقه باشد چنانچه فقهاي شيعه ولايت فقيه را بهترين نظام سياسي مي دانند. ممکن است، انديشمند سياسي، نظام سياسي خود را از نگاه اخلاق سياسي ببيند و معتقد باشد که نظام سياسي مطلوب، نظامي است که اخلاق و ارزش هاي انساني در روابط و مردم رعايت شود. ممکن است انديشمند سياسي، نظام سياسي را به لحاظ کلام سياسي و ضرورت امامت ببيند و هم چنين ممکن است که نظام سياسي، به لحاظ فلسفه سياسي ديده شود و از اين زاويه ديد انديشمند سياسي ارائه الگو نمايد؛ بنابر اين، حوزه هاي نامبرده به صورت ذيل مورد بررسي قرار مي گيرد:

1ـ4. حوزه فقه سياسي: فقه در لغت به معناي فهم مقصود گوينده، از طريق کلام او را گويند و در اصطلاح عبارت است: از علم به احکام شرعي عملي که از ادله تفصيلي آن، کسب مي شود.[11]

فقه سياسي که خود گونه اي از انديشه سياسي است، مقوله اي تبييني و توصيفي بوده و از هنجارهاي خاص شکل مي گيرد و بر اساس پيش فرض ها و ارزش هاي خاص در صدد ارائه بهترين شکل حکومت و برترين روش سياست و سامان بخشيدن به حيات انساني است. فقه سياسي، براساس پيش فرض هاي از کتاب الهي، سنت نبوي و اهل بيت و اجتهاد فقها شکل گرفته است.

به گفته برخي ديگر، «فقه سياسي اسلام مجموعه قواعد و اصول فقهي و حقوقي است که عهده دار تنظيم روابط مسلمانان با خودشان و ملل ديگر عالم بر اساس مباني قسط و عدل است که تحقق فلاح و آزادي و عدالت را فقط در سايه توحيد عملي مي داند. لذا فقه سياسي عملاً دو قسمت و بخش پيدا مي کند: يکي اصول و قواعد مربوط به سياست داخلي و تنظيم روابط درون امتي جامعه اسلامي. دومي اصول و قواعد مربوط به سياست خارجي و تنظيم روابط بين الملل و جهاني اسلام».[12] فقه سياسي پاسخ هايي است که فقه به سؤال هاي سياسي هر عصر و زمان مي دهد.

در فقه سياسي مباحثي تحت عنوان جهاد، امر به معروف و نهي از منکر، حسبه، امامت و خلافت، نصب امرا و قضات، مأمورين جمع آوري وجوهات شرعيه، مؤلفه قلوبهم، دعوت به اسلام، جمعه و جماعات، آداب خطبه ها و برگزاري مراسم عيد، صلح و قرارداد با دولت هاي ديگر، تولي و تبرا، همکاري با حاکمان خراج، اموال، ولايات و به ويژه ولايت فقيه و نظاير آن به طور مستقيم يا غيرمستقيم مطرح شده و عملاً در مسير هدايت جوامع به سوي هدف مطلوب با نظم و سازمان بخشي الهي به وسيله اي تبيين، تشريع و اعمال قوانين و قواعد خاص گام بر مي دارد.[13]

2ـ4. حوزه اخلاق سياسي: اخلاق را در لغت به معناي طبيعت انسان و اوصاف خوب و بد[14] و هم چنين به معناي خوي و طبع انسان معنا کرده است[15] اخلاق در اصطلاح در حوزه فردي اين است که انسان بر قواي دروني خود مسلط بوده و به صورت اعتدال از آنها استفاده نمايد.

اخلاق سياسي که خود نوعي از انديشه سياسي است، در حوزه اجتماعي خصوصاً در روابط حکومت و مردم اين است که حاکم در روابط و اعمال حاکميتش با مردم فضايل ديني و ارزش هاي اسلامي را مانند عدالت، صداقت، دوري از استبداد، قانون گرايي، وفاي به عهد، اهميت دادن به نقش مردم، حق مشارکت سياسي، تلاش براي رساندن مردم به سعادت و... را رعايت کند.

بارزترين مصداق فضايل در اخلاق سياسي و روابط حکومت و مردم، عدالت است. عدالت را احقاق حقوق، ميانه روي،[16] نهادن هر چيزي در جاي مناسب خودش،[17] لفظي كه در حكم و معني مساوات است. تقسيط بر اساس راستي و كمال،[18] و حکم به حق، معنا کرده اند.[19]

عدالت، زيربناي اخلاق سياسي و يکي از مهمترين اهداف انبياي الهي بوده است. قرآن مقدس مي فرمايد: «لَقَدْ أَرْسَلْنا رُسُلَنا بِالْبَيِّناتِ وَ أَنْزَلْنا مَعَهُمُ الْكِتابَ وَ الْميزانَ لِيَقُومَ النَّاسُ بِالْقِسْطِ[20]» به راستي ما پيامبران خود را با دلايل آشكار روانه كرديم و با آنها كتاب و ترازو را فرود آورديم تا مردم به انصاف برخيزند. امام علي (ع) راجع به اخلاق سياسي مي فرمايد: «ملاک السياسة العدل» عدالت معيار سياست است.[21]

سياستمداران که اخلاق و سياست را از هم جدا نمي دانند، مبناي انديشه سياسي شان، اخلاق سياسي است و بهترين روش در سياست و حکومتداري را اخلاق سياسي دانسته و بهترين الگو در نظام سياسي را از اين زاويه مي نگرند. امام خمنيي(ره) از جمله کساني است که معتقد به اخلاق سياسي است.

3ـ4. حوزه فلسفه سياسي:

فلسفه سياسي، نيز که نوعي از انديشه سياسي است، بخشي از فلسفه است و به تحليل هستي شناسانه اي پديده ها و موضوعات سياسي مي پردازد.[22] فلسفه سياسي، در واقع کوششي است براي کشف حقايق زندگي سياسي و به ايده ها و انديشه هايي اطلاق مي شود که انديشمندان سياسي در طول تاريخ در پاسخ به مشکلات و مسايل سياسي جامعه ارائه داده و مي دهند. به لحاظ تاريخي، اين امردر غرب به يونان باستان باز مي گردد.

شيوه بحث در فلسفه سياسي عقلي است که در آن با استمداد از اصولي مسلم و بديهي، نظرياتي در باب مشکلات جامعه و حکومت ارائه مي شود. فلسفه سياسي، نوعي برداشت انديشه سياسي از عقايد و آراء فلسفي است که به بررسي مباني و اساس عناصر شكل دهنده امور سياسي مي پردازد.[23] اين حوزه، اغلب به شيوه اي انتزاعي با غايات حکومت و ابزارهاي مناسب دستيابي به آنها و در نهايت با بهترين شکل حکومت ممکن سر و کار دارد. موضوع اصلي فلسفه سياسي را مباحثي چون چگونگي احراز حقيقت، عدالت، مباني خير و صلاح عمومي، لوازم آزادي و برابري، استوار کردن زندگي سياسي بر اصول اخلاقي، دليل و ضرورت وجود حکومت، دلايل اطاعت اتباع از قدرت و... تشکيل مي دهد.[24]

در انديشه سياسي فلسفي، عقل منبع مهم شناخت به حساب مي آيد. در جامعه اسلامي انديشمنداني مانند: فارابي، ابن سينا، خواجه نصير الدين طوسي در اين حوزه مطالعاتي قرار داشتند.

4ـ4. حوزه کلام سياسي:

کلام سياسي، بر انديشه ضرورت امامت، در حکومت و نظام سياسي مطلوب و آرماني استوار است. بحث امامت مبناي انديشه سياسي شيعه را تشکيل مي دهد. در واقع نظام امامت نظام آرماني يا نوع ايده آل حکومت شيعي است. در کلام سياسي، شيعه معتقد است که خطاي بزرگ اين بوده است که امر امامت کوچک شمرده شده است در حالي که امامت جانشين نبوت است و نبوت از اصول دين محسوب مي شود. همان دليلي که خلق را محتاج نبي ـ صلي الله عليه و آله و سلم ـ و پيامبر ـ صلي الله عليه و آله و سلم ـ مي کرد، بعد از نبي ـ صلي الله عليه و آله و سلم ـ نيز موجود است و آنان را نيازمند امام معصوم مي کند. مردم همواره به رهبري قدرتمند نياز دارند؛ زيرا انگيزه شرارت و گمراهي در انسان وجود دارد و نصب امام براي جلوگيري از شرارت و ضلالت واجب است. در انديشه سياسي کلامي شيعي، وجود امامت براي حفظ شريعت و پاسخ گويي به مسائل جديد لازم و ضروري است. در کلام سياسي مباحثي چون لطف الهي در رهبري جامعه اسلامي، وظيفه امامت در حفاظت از دين، مسأله عصمت و نقش مردم در تعيين حاکم، قرار مي گيرد.

نتيجه

نتيجه اي که از اين بحث مي توان گرفت اين است که انديشه سياسي قسمتي از علم و دانش سياسي است و ناظر به بررسي وقايع گذشته و حال به منظور يافتن راهي براي اصلاح ساختار سياسي و اجتماعي جامعه و يا ارائه الگوي تبديل جامعه به شكلي بهتر و مطلوب تر است.

انديشه سياسي مفهوم عامي است که حوزه هاي مختلف انديشه هاي سياسي مانند: فقه سياسي، کلام سياسي، فلسفه سياسي و اخلاق سياسي را شامل مي شود؛ لذا بين اين مفاهيم و انديشه سياسي عموم و خصوص مطلق است. انديشمندان سياسي هر کدام، يکي از حوزه هاي فوق الذکر را منظري براي انديشه سياسي خود قرار داده و الگوي مناسب از نظام سياسي بهتر را براي جامعه ارائه مي دهند.

 


[1]. عالم عبدالرحمن، بنيادهاي علم سياست، تهران، نشرني، 1373ش، ص26.

[2]. H. lasswell.

[3]. Merriam.

[4]. M. weber.

[5]. B. Russell.

[6] . Watkins.

[7]. Hans Morgonthau.

[8]. تعريف علم سياست از ديدگاه لاسول به نقل از: رابرت دال، تجزيه و تحليل جديد سياست، ترجمه حسين ظفريان، تهران، 1364ش، نشر مترجم، ص7ـ8.

[9]. براي اطلاع بيشتر ر.ک: عميد زنجاني، عباسعلي، انديشه سياسي در جهان اسلام معاصر، تهران، مؤسسه انتشارات اميرکبير، 1384ش، ص16ـ18.

[10]. مونتي پالمر، لاري اشترن، چارلزگايل، نگرشي جديد به علم سياست، ترجمه منوچهر شجاعي، تهران، دفتر مطالعات سياسي و بين المللي، 1368ش، ص11.

[11]. الفقه في اللغة عبارة عن فهم غرض المتکلم من کلامه و في الاصطلاح هو العلم بالاحکام الشرعية العملية المکتسب من ادلتها التفصيلية. علي بن محمد الجرجاني، کتاب التعريفات، تهران، 1306ق، ص72.

[12]. شکوري، ابوالفضل، فقه سياسي، ص76.

[13]. عميد زنجاني، عباسعلي، فقه سياسي، تهران، امير کبير، 1367ش، ج2، ص41.

[14]. الاخلاق: الطَّبِيعة التي يُخلَق بها الإِنسان و في التنزيل: وَ إِنَّكَ لَعَلي خُلُقٍ عَظِيمٍ و الجمع أَخْلاق. الخُلُقُ، بضم اللام و سكونها: و هو الدِّين و الطبْع و السجية، و حقيقته أَنه لِصورة الإِنسان الباطنة و هي نفْسه و أَوصافها و معانيها المختصةُ بِها بمنزلة الخَلْق لصورته الظاهرة و أَوصافها و معانيها، و لهما أَوصاف حسَنة و قبيحة. لسان العرب، ج10، ص86.

[15]. فرهنگ ابجدي، متن، ص372.

[16]. همان، ص92.

[17]. سئل (ع)، إيهما إفضل العدل إو الجود. فقال العدل يضع الامور مواضعها و الجود يخرجها عن جهتها و العدل سائس عام والجود عارض خاصّ فالعدل إشرفهما و إفضلهما. نهج البلاغه, ترجمه محمد دشتي، قم، نشر نسيم حيات، 1379، كلمه قصار 437، ص73.

[18]. ترجمه مفردات، ج2، ص562.

[19]. لسان العرب، ج11، ص430.

[20]. حديد / 25.

[21]. تميمي آمدي، عبدالواحد، غررالحکم و دررالکلم، تهران، انتشارات دانشگاه، 1366ش، ج6، ص315

[22]. ر.ک: لئواستراوس، فلسفه سياسي چسيت؟، ترجمه فرهنگ رجايي، تهران، انتشارات علمي و فرهنگي، 1371ش، ص4ـ5 و مقدمه مترجم.

[23]. آقا بخشي، علي، فرهنگ علوم سياسي، ص262.

[24]. بشيريه، حسين، تاريخ انديشه هاي سياسي در قرن بيستم، تهران، نشرني، 1378ش، ص17.

اطلاعات مطلب

تاریخ انتشار
31 امرداد 01
بازدید
۳۸۳
گفت‌وگو

دیدگاه کاربران

حداقل ۵ کاراکتر؛ دیدگاه پس از بررسی نمایش داده می‌شود.

هنوز دیدگاهی برای این مطلب ثبت نشده است.