تا چه اندازه می توان بر صفویه مهر تأیید نهاد؟وحکومت آنها رامشروع دانست؟
تا چه اندازه می توان بر صفویه مهر تأیید نهاد؟وحکومت آنها رامشروع دانست؟
پرسش
پاسخ
نسب صفویان به شیخ صفی الدین اردبیلی (650ـ735 هـ.ق) صوفی مشهور قرن 7 و 8 هجری می رسد. شیخ صفی از نفوذ و اعتبار زیادی در دوره ایلخانی که تصوف در ایران در اوج خود می رسد برخوردار بود. صفویان اولین دولت فراگیری شیعی هستند که مستقل از خلافت، حکومت قدرتمندی را تشکیل دادند و علاوه بر این تغییرات بنیادینی در جامعه ایران پدید آوردند. آنان با رسمیت دادن به مذهب شیعه توانستند روح ملی ایران را در قالب مذهبی احیا و هویتی مستقل به ایران عطا کنند. صفویان با تکیه بر مذهب موفق شدند به خوبی در مقابل خلافت رو به گسترش عثمانی مقاومت کرده و مانع از ادغام ایران در امپراطوری عثمانی شوند. نهاد روحانیت در مذهب شیعه به دلیل مسأله اجتهاد و تقلید از اهمیت بسیاری برخوردار بوده و هست و در آن زمان علما نیز که خاطره خوبی از حکومت های سنی مذهب نداشتند از همکاری با دولت صفوی استقبال و از آن حمایت کردند. امّا این همگرایی به دلیل نیازهای تاریخی و بر مبنای جواز همکاری با دولت های جور (نامشروع) در فقه شیعه صورت گرفته و علما در صدد مشروعیت بخشیدن به دولت صفوی نبوده اند. آن چه صفویان را از دیگر سلسله های پیشين متمایز می گرداند حضور دو عنصر نیرومند به عنوان ویژگی مشخص ساختار قدرت آن ها بود، نخستین ویژگی ریشه خاستگاه و دعاوی مذهبی خاندان صفوی بود. آن چه ماهیت تکاپوی صفویان را با تکاپوهای دیگر رهبران محلی و قبیله ای برای کسب قدرت متفاوت می کند در ماهیت خود خاندان صفوی ریشه دارد. دومین ویژگی متمایز، ماهیت دینی فرمانروایان صفویان بود. تقریباً همه پژوهش های صفویه شناسی به این نکته اشاره دارند که صفویان رفته رفته از حالت آیین صوفیان به جریان فقاهتی ـ شریعتی تشیع اثنی عشری گرایش پیدا کردند. این گرایش در طول فرمانروایی صفویان یکسان نبود برای تطبیق دعاوی سیاسی صفویان و حتی دعاوی مذهبی آنان با استنباطات فقها و مجتهدان تلاشی پیگیر هم از سوی دولت صفوی و هم از سوی رهبران دینی اثنی عشری صورت گرفت، با این همه مسائل بی شماری به صورت تناقضاتی در دعاوی دینی و سیاسی طرفین پاسخ داده نشده باقی ماند و مایه تنش های جدی گشت و زمینه را برای دسته بندی جدیدی در ساختار دینی و ساخت سلسله مراتبی آن فراهم آورد. با این همه نکات اساسی فراوان به صورت یک زمینه مشترک فعالیت سیاسی و مذهبی عامل اساسی ظهور یک ساختار مذهبی سیاسی جدید در ایران عصر صفوی شد که از لحاظ ماهیت و کارکرد، آن را با اعصار پیشین متفاوت می کرد سازمان سیاسی و مذهبی ایران پیش از صفویان تا اندازه زیادی ادامه ساختاری بود که در پی آمیزش سنن ایرانی با باورهای اسلامی ایجاد شده بود. اگر بتوانیم یک دوره بندی از ساخت تحولی نهاد دینی ایران در عصر صفوی ارائه کنیم، شاید الگوی زیر برای درک بهتر این ساخت سودمند باشد مرحله اوّل: شکل گیری و پیدایی: در این مرحله ساخت جدید قدرت دینی که حاصل تعامل رهبران مذهبی و سیاسی بود با توجه به سیاست مذهبی ویژه صفویان شکل گرفت این دوران به نوعی دوران تجربه و آزمایش این ساخت نیز بود. بخشی از شکل گیری این مرحله ناشی از تکاپوی عنصر بومی و مذهبی و بخش دیگر نتیجه فعالیت های عنصر بیرونی بود که معمولاً به صورت فعالیت علمای مهاجر بیان می شود، گروهی از پژوهشگران که علاقه مند به بررسی نقش علمای مهاجر بوده اند چنان وانمود می کنند که ساختار دینی صفوی بر دست علمای مهاجر شکل گرفته است. مرحله دوّم: شکوفایی و تثبیت: در این مرحله ساخت دینی رفته رفته به سوی نهادی شدن می رفت. مرحله سوّم: اوج نهادی شدن است. نهادی شدن فراگردی محسوب می شود که در جریان آن اعمال یا تجارب اجتماعی آنقدر انتظام و مداومت پیدا کنند تا بتوان به عنوان نهاد توصیفشان کرد. نظریه دقیق تر این است که تغییرات در اعمال و تجارب دینی هم نهادهای موجود در زمان فعالیت خود را دگرگون می کند (همان رویدادی که در پی تثبیت ساخت دینی اثنی عشری در تعامل با دولت صفوی روی داد) و هم صورت های جدیدی از آن ها بوجود آورد، این صورت جدید در نتیجه مشارکت چندین عامل (دولت صفوی ـ علمای مهاجر، ساخت بومی تشکیلات دینی و ....) به پیدایی ساخت نهادی دینی با ویژگی های صفوی انجامید. و در مرحله چهارم این ساختار با آزمایش جدیدی رو به رو گردید که در پی بر افتادن اصفهان و سقوط صفویان مطرح شد. نهاد دینی عصر صفوی بر آورنده نیازهای دولت و جامعه بود.[1]
نتیجه: 1ـ با تشکیل دولت صفویه ایران تحولات عمیقی را تجربه کرد، مذهب شیعه که فقط در چند شهر و ناحیه در ایران مذهب اکثریت بود به مذهب رسمی امپراتوری قدرتمند صفوی مبدل شد. 2ـ سه نیروی سیاسی مهم در عصر صفویان وجود داشت.
الف: شاه و دربار: شاه و دربار با تکیه بر قدرت نظامی و سنت پادشاهی ایران در راس هرم قدرت قرار داشتند.
ب: صفویان قزلباش: که در اوایل عصر صفوی بعد از شاه دومین نیروی سیاسی محسوب می شدند به تدریج در رقابت با یکدیگر و مخالفت علما و نیز با تلاش دربار که از رقابت های خونبار آنان به هراس افتاده بود رو به تحلیل رفتند.
ج: علما: گرچه علما فعالیت سیاسی نداشتند امّا نفوذ و اقتدار اجتماعی، موقعیت خاصی به آنان اعطا کرد. اصولاً در مذهب شیعه به دلیل وجود پیوند نزدیک عالمان مذهبی و مردم از طریق اجتهاد و تقلید علما از نفوذ بسیاری برخوردارند. صفویان هم برای تبلیغ تشیع و دفاع در مقابل دشمنان سنی مذهب خودو هم به جهت نفوذ اجتماعی علما به آنان احترام می گذاشتند. در میان این سه نیرو، شاه و علما هر کدام منبع مشروعیت مستقلی داشتند در این بیان از لحاظ نظریه سیاسی دو نظریه رقیب به تدریج رشد می کردند به هر حال این دو نیروی سیاسی مستقیماً با یکدیگر درگیر نشدند.
3ـ دولت مطلوب علما از آرمان امامت الهام می گرفت .عصمت و عدالت در تئوری امامت لزوم تقوا و عدالت در حاکمان را گوشزد می کرد. برخی از فقهای آن عصر مانند: کرکی، شهید ثانی، و محقق اردبیلی به صراحت به حکومتی اعتقاد داشتند که زیر نظر فقها قرار داشته باشد و حکومت مطلوب سایر فقها حکومتی بود که صرف نظر از شکل آن محتوای شرعی داشته باشد. همه علمای یاد شده بر تقوا و دینداری حاکمان اصرار می ورزیدند، گرچه در نیمه دوم عصر صفوی رواج تفکر ضد اجتهادی و ضد عقلی اخباریگری از داعیه های سیاسی علما کاسته بود اما با این حال اصرار بر حکومت شرعیه از میان نرفت. فقها هم چنان به سلطنت مشروعیت مستقل نمی دادند و مشروعیت آن را وابسته به شرع می ساختند. هم چنین در مفاهیم سیاسی شیعه تغییرات عمده ای ایجاد نشدو فقها هیچ گاه سلطنت را بخشی از امامت و یا دنباله آن تلقی ننمودند. همکاری با دولت صفویه تحت عنوان همکاری با دولت جور که در مقاطع قبلی نیز در بین علمای شیعه رواج داشت، توجیه می شدو در بحث هایی که بین طرفداران و مخالفان همکاری با دولت صفویه جریان داشت سعی در توجیه همکاری بود، نه مشروعیت بخشیدن به دولت صفوی با این حال علما هیچگاه با صفویان به مخالفت برنخاستند زیراآنان بر این اعتقاد بودند که حفظ دولت صفویه در آن شرایط به مصلحت شیعه است و از سوی دیگر در آن زمان فقها هیچ امکان و اقتضای جایگزین مناسبی برای دولت صفوی نداشتند. بنابر این در شرایطی که دسترسی به حکومت مطلوب امکان پذیر نمی بود، دولت صفویه بهترین انتخاب ممکن بود و علما چاره را در همکاری با آنان می دیدند و حداکثر تلاش آن ها این بود که بکوشند سلطان وقت را به شرع و رعایت قوانین شرعی مقید کنند. در نتیجه همکاری علما با دولت صفوی، تشیع در ایران تثبیت گردید و عقاید غالیانه صوفیان قزلباش با مخالفت علما از بین رفت از لحاظ فرهنگی، نفوذ تام تشیع در ایران، جامعه ایرانی را به صورت جامعه ای تقریباً یکدست در آورد و مذهب شیعه به دست مایه اصلی وحدت ملی در میان اقوام گوناگون ساکن در این منطقه جغرافیایی مبدل گردید.[2]
معرفی منابع جهت مطالعه بیشتر:
1ـ علما و مشروعیت دولت صفوی، سید محمد علی حسینی زاده.
2ـ ساختار نهاد و اندیشه دینی در ایران عصر صفوی، دکتر منصور صفت گل.
3ـ دین و سیاست در عصر صفوی، رسول جعفریان.
اطلاعات مطلب
- تاریخ انتشار
- 29 امرداد 01
- بازدید
- ۶۶
تا چه اندازه می توان بر صفویه مهر تأیید نهاد؟وحکومت آنها رامشروع دانست؟
- نشان کردن
پرسش
تا چه اندازه می توان بر صفویه مهر تأیید نهاد؟وحکومت آنها رامشروع دانست؟
پاسخ
نسب صفویان به شیخ صفی الدین اردبیلی (650ـ735 هـ.ق) صوفی مشهور قرن 7 و 8 هجری می رسد. شیخ صفی از نفوذ و اعتبار زیادی در دوره ایلخانی که تصوف در ایران در اوج خود می رسد برخوردار بود. صفویان اولین دولت فراگیری شیعی هستند که مستقل از خلافت، حکومت قدرتمندی را تشکیل دادند و علاوه بر این تغییرات بنیادینی در جامعه ایران پدید آوردند. آنان با رسمیت دادن به مذهب شیعه توانستند روح ملی ایران را در قالب مذهبی احیا و هویتی مستقل به ایران عطا کنند. صفویان با تکیه بر مذهب موفق شدند به خوبی در مقابل خلافت رو به گسترش عثمانی مقاومت کرده و مانع از ادغام ایران در امپراطوری عثمانی شوند. نهاد روحانیت در مذهب شیعه به دلیل مسأله اجتهاد و تقلید از اهمیت بسیاری برخوردار بوده و هست و در آن زمان علما نیز که خاطره خوبی از حکومت های سنی مذهب نداشتند از همکاری با دولت صفوی استقبال و از آن حمایت کردند. امّا این همگرایی به دلیل نیازهای تاریخی و بر مبنای جواز همکاری با دولت های جور (نامشروع) در فقه شیعه صورت گرفته و علما در صدد مشروعیت بخشیدن به دولت صفوی نبوده اند. آن چه صفویان را از دیگر سلسله های پیشين متمایز می گرداند حضور دو عنصر نیرومند به عنوان ویژگی مشخص ساختار قدرت آن ها بود، نخستین ویژگی ریشه خاستگاه و دعاوی مذهبی خاندان صفوی بود. آن چه ماهیت تکاپوی صفویان را با تکاپوهای دیگر رهبران محلی و قبیله ای برای کسب قدرت متفاوت می کند در ماهیت خود خاندان صفوی ریشه دارد. دومین ویژگی متمایز، ماهیت دینی فرمانروایان صفویان بود. تقریباً همه پژوهش های صفویه شناسی به این نکته اشاره دارند که صفویان رفته رفته از حالت آیین صوفیان به جریان فقاهتی ـ شریعتی تشیع اثنی عشری گرایش پیدا کردند. این گرایش در طول فرمانروایی صفویان یکسان نبود برای تطبیق دعاوی سیاسی صفویان و حتی دعاوی مذهبی آنان با استنباطات فقها و مجتهدان تلاشی پیگیر هم از سوی دولت صفوی و هم از سوی رهبران دینی اثنی عشری صورت گرفت، با این همه مسائل بی شماری به صورت تناقضاتی در دعاوی دینی و سیاسی طرفین پاسخ داده نشده باقی ماند و مایه تنش های جدی گشت و زمینه را برای دسته بندی جدیدی در ساختار دینی و ساخت سلسله مراتبی آن فراهم آورد. با این همه نکات اساسی فراوان به صورت یک زمینه مشترک فعالیت سیاسی و مذهبی عامل اساسی ظهور یک ساختار مذهبی سیاسی جدید در ایران عصر صفوی شد که از لحاظ ماهیت و کارکرد، آن را با اعصار پیشین متفاوت می کرد سازمان سیاسی و مذهبی ایران پیش از صفویان تا اندازه زیادی ادامه ساختاری بود که در پی آمیزش سنن ایرانی با باورهای اسلامی ایجاد شده بود. اگر بتوانیم یک دوره بندی از ساخت تحولی نهاد دینی ایران در عصر صفوی ارائه کنیم، شاید الگوی زیر برای درک بهتر این ساخت سودمند باشد مرحله اوّل: شکل گیری و پیدایی: در این مرحله ساخت جدید قدرت دینی که حاصل تعامل رهبران مذهبی و سیاسی بود با توجه به سیاست مذهبی ویژه صفویان شکل گرفت این دوران به نوعی دوران تجربه و آزمایش این ساخت نیز بود. بخشی از شکل گیری این مرحله ناشی از تکاپوی عنصر بومی و مذهبی و بخش دیگر نتیجه فعالیت های عنصر بیرونی بود که معمولاً به صورت فعالیت علمای مهاجر بیان می شود، گروهی از پژوهشگران که علاقه مند به بررسی نقش علمای مهاجر بوده اند چنان وانمود می کنند که ساختار دینی صفوی بر دست علمای مهاجر شکل گرفته است. مرحله دوّم: شکوفایی و تثبیت: در این مرحله ساخت دینی رفته رفته به سوی نهادی شدن می رفت. مرحله سوّم: اوج نهادی شدن است. نهادی شدن فراگردی محسوب می شود که در جریان آن اعمال یا تجارب اجتماعی آنقدر انتظام و مداومت پیدا کنند تا بتوان به عنوان نهاد توصیفشان کرد. نظریه دقیق تر این است که تغییرات در اعمال و تجارب دینی هم نهادهای موجود در زمان فعالیت خود را دگرگون می کند (همان رویدادی که در پی تثبیت ساخت دینی اثنی عشری در تعامل با دولت صفوی روی داد) و هم صورت های جدیدی از آن ها بوجود آورد، این صورت جدید در نتیجه مشارکت چندین عامل (دولت صفوی ـ علمای مهاجر، ساخت بومی تشکیلات دینی و ....) به پیدایی ساخت نهادی دینی با ویژگی های صفوی انجامید. و در مرحله چهارم این ساختار با آزمایش جدیدی رو به رو گردید که در پی بر افتادن اصفهان و سقوط صفویان مطرح شد. نهاد دینی عصر صفوی بر آورنده نیازهای دولت و جامعه بود.[1]
نتیجه: 1ـ با تشکیل دولت صفویه ایران تحولات عمیقی را تجربه کرد، مذهب شیعه که فقط در چند شهر و ناحیه در ایران مذهب اکثریت بود به مذهب رسمی امپراتوری قدرتمند صفوی مبدل شد. 2ـ سه نیروی سیاسی مهم در عصر صفویان وجود داشت.
الف: شاه و دربار: شاه و دربار با تکیه بر قدرت نظامی و سنت پادشاهی ایران در راس هرم قدرت قرار داشتند.
ب: صفویان قزلباش: که در اوایل عصر صفوی بعد از شاه دومین نیروی سیاسی محسوب می شدند به تدریج در رقابت با یکدیگر و مخالفت علما و نیز با تلاش دربار که از رقابت های خونبار آنان به هراس افتاده بود رو به تحلیل رفتند.
ج: علما: گرچه علما فعالیت سیاسی نداشتند امّا نفوذ و اقتدار اجتماعی، موقعیت خاصی به آنان اعطا کرد. اصولاً در مذهب شیعه به دلیل وجود پیوند نزدیک عالمان مذهبی و مردم از طریق اجتهاد و تقلید علما از نفوذ بسیاری برخوردارند. صفویان هم برای تبلیغ تشیع و دفاع در مقابل دشمنان سنی مذهب خودو هم به جهت نفوذ اجتماعی علما به آنان احترام می گذاشتند. در میان این سه نیرو، شاه و علما هر کدام منبع مشروعیت مستقلی داشتند در این بیان از لحاظ نظریه سیاسی دو نظریه رقیب به تدریج رشد می کردند به هر حال این دو نیروی سیاسی مستقیماً با یکدیگر درگیر نشدند.
3ـ دولت مطلوب علما از آرمان امامت الهام می گرفت .عصمت و عدالت در تئوری امامت لزوم تقوا و عدالت در حاکمان را گوشزد می کرد. برخی از فقهای آن عصر مانند: کرکی، شهید ثانی، و محقق اردبیلی به صراحت به حکومتی اعتقاد داشتند که زیر نظر فقها قرار داشته باشد و حکومت مطلوب سایر فقها حکومتی بود که صرف نظر از شکل آن محتوای شرعی داشته باشد. همه علمای یاد شده بر تقوا و دینداری حاکمان اصرار می ورزیدند، گرچه در نیمه دوم عصر صفوی رواج تفکر ضد اجتهادی و ضد عقلی اخباریگری از داعیه های سیاسی علما کاسته بود اما با این حال اصرار بر حکومت شرعیه از میان نرفت. فقها هم چنان به سلطنت مشروعیت مستقل نمی دادند و مشروعیت آن را وابسته به شرع می ساختند. هم چنین در مفاهیم سیاسی شیعه تغییرات عمده ای ایجاد نشدو فقها هیچ گاه سلطنت را بخشی از امامت و یا دنباله آن تلقی ننمودند. همکاری با دولت صفویه تحت عنوان همکاری با دولت جور که در مقاطع قبلی نیز در بین علمای شیعه رواج داشت، توجیه می شدو در بحث هایی که بین طرفداران و مخالفان همکاری با دولت صفویه جریان داشت سعی در توجیه همکاری بود، نه مشروعیت بخشیدن به دولت صفوی با این حال علما هیچگاه با صفویان به مخالفت برنخاستند زیراآنان بر این اعتقاد بودند که حفظ دولت صفویه در آن شرایط به مصلحت شیعه است و از سوی دیگر در آن زمان فقها هیچ امکان و اقتضای جایگزین مناسبی برای دولت صفوی نداشتند. بنابر این در شرایطی که دسترسی به حکومت مطلوب امکان پذیر نمی بود، دولت صفویه بهترین انتخاب ممکن بود و علما چاره را در همکاری با آنان می دیدند و حداکثر تلاش آن ها این بود که بکوشند سلطان وقت را به شرع و رعایت قوانین شرعی مقید کنند. در نتیجه همکاری علما با دولت صفوی، تشیع در ایران تثبیت گردید و عقاید غالیانه صوفیان قزلباش با مخالفت علما از بین رفت از لحاظ فرهنگی، نفوذ تام تشیع در ایران، جامعه ایرانی را به صورت جامعه ای تقریباً یکدست در آورد و مذهب شیعه به دست مایه اصلی وحدت ملی در میان اقوام گوناگون ساکن در این منطقه جغرافیایی مبدل گردید.[2]
معرفی منابع جهت مطالعه بیشتر:
1ـ علما و مشروعیت دولت صفوی، سید محمد علی حسینی زاده.
2ـ ساختار نهاد و اندیشه دینی در ایران عصر صفوی، دکتر منصور صفت گل.
3ـ دین و سیاست در عصر صفوی، رسول جعفریان.
اطلاعات مطلب
- تاریخ انتشار
- 29 امرداد 01
- بازدید
- ۶۶
دیدگاه کاربران
هنوز دیدگاهی برای این مطلب ثبت نشده است.