آیادرست است که بگوییم: <<آزادي از دين بالاتر و مقدم بر دين است. ارزش انسان به آزادي اوست نه به عبوديت و دينداري او>>؟
آیادرست است که بگوییم: <<آزادي از دين بالاتر و مقدم بر دين است. ارزش انسان به آزادي اوست نه به عبوديت و دينداري او>>؟
پرسش
پاسخ
آزادي در اسلام معناي بسيار والايي دارد. اساس و مبناي انواع آزادي ها، آزادي انسان از قيد بندگي غير خداست.
در پرتو اين آزادي انسان تنها يک معبود مي شناسد و بندگي غير او را غل و زنجير بندگي و بردگي مي داند که به دست و پاي انسان ها سنگيني مي کند.
براي تبيين صحيح آزادي و جايگاه آن در نظام سياسي و حقوقي نخستين گام آن است که مبنا و فلسفه آن دانسته گردد. در اين خصوص ديدگاه هاي مختلفي در مکاتب مختلف ممکن است وجود داشته باشد. از ديدگاه بعضي ارزش آزادي اجتماعي امري محرز و بي نياز از استدلال و به عبارتي ذاتي قلمداد مي شود و معتقدند انسان بايد در اجتماع آزاد باشد، چون تکوينا انسان آزاد آفريده شده است.
در برابر اين عقيده بايد گفت: آزادي تکويني يک واقعيت، يک امر وجودي و يک نعمت الهي است که انسان دوستش دارد. اما با مطلوبيت اين آزادي نمي توان نتيجه گرفت که هر آزادي مطلوب است.
هر چيزي را که انسان اراده کرد و تمايل نشان داد لزوما مطلوب و ارزشمند نخواهد بود. آنچه مهم است تبيين فلسفه بهره وري از اين آزادي تکويني است و اينکه چگونه بايد براي نوع بهره وري از آن ارزش گذاري نمود.
هم چون ديگر نعمت هاي الهي که در جهان تکوين براي بشر خلق شده و شکر آن به اين است که استفاده صحيح از آن انجام گيرد و در مسير تکامل و تعالي مورد بهره برداري قرار گيرد آزادي نيز از اين قاعده مستثني نيست.
در غرب ريشه و منشأ آزادي را تمايلات وخواسته هاي انسان مي دانند، در نتيجه آزادي ابزاري خواهد شد براي تأمين اميال و خواسته هاي شخصي و اين آزادي در واقع نوعي حيوانيت رها شده است. در حالي که در اسلام آزادي بيروني در کنار آزادي دروني و در جهت رشد و شکوفايي آن قرار دارد.
آزادي در اسلام ارزش ذاتي ندارد و ارزش آن به هدف و مقصدي است که براي آن به کار گرفته مي شود. اگر در مسير سعادت باشد و باعث تعالي فرهنگي و آموزشي و پرورشي جامعه باشد، امري کاملا ارزشمند و در غير اين صورت شايد به صورت ضد ارزش نيز درآيد. اين در حالي است که در مکاتب غربي ارزش آن ذاتي بوده و آزادي به خاطر خودش مطلوب است.
استاد شهيد مطهري در اين خصوص مي گويد: «بشر اروپايي براي آزادي ارزش فوق العاده اي قايل است و حتي آن را لايق پرستش مي داند در حالي که اگر ارزش واقعي آزادي را در نظر بگيريم، نسبت به ساير عوامل سعادت، آزادي عامل نفي موانع از مسير سعادت است و ارزش عوامل مثبت چون فرهنگ و تعليم و تربيت مهم تر است. آزادي ايده آل انسان نيست، شرط است. عقيده ما در باب ريشه احترام آزادي، همان حيثيت ذاتي انسان است ولي اين حيثيت ذاتي از آن جهت مبناي لزوم احترام است که ناموس غايي خلقت يعني حقّ ايجاب مي کند و منشأ حق، نظام غايي وجود است. از نظر ما فلسفه اروپايي از لحاظ بيان فلسفه و منشأ آزادي و هم چنين از لحاظ بيان علت لزوم احترام آزادي عقيم است، زيرا قادر نيست حيثيت ذاتي بشر را آن طور که سبب گردد براي همه لازم الاحترام باشد توجيه کند و نتيجه آن را ذکر کند.[1]
معيار و محک براي ارزش آزادي عدالت است و نسبت به آن ارزش گذاري مي شود اما نه عدالت به قول مطلق بلکه آن عدالتي که بر مبناي دين شناسايي شده است. عدالت از اهداف بعثت انبياست. عدالت از اصول اوليه عقل عملي است که ميزان کلي ارزش هاست. و تمامي بايد ها و نبايدهاي اخلاقي و حقوقي و سياسي با آن اعتبار مي يابند. از اين رو آزادي نيز در اين چارچوب بايد قرار گيرد. آزادي ارزش ذاتي ندارد، ارزش اقتضايي دارد. مادامي که آزادي بر محور عدالت و حق قائم بود، البته ارزشمند است. اما وقتي آزادي، موجب ظلم به خدا (شرک)، ظلم به نفس (گناه) و ظلم به مردم (ستم) شد، تبديل به ضد ارزش مي شود.[2]
بنابراين وجه تمايز اسلام در غرب در مورد آزادي اين است که آنها براي آزادي ارزش ذاتي و نفسي قائل هستند و آزادي را هدف مي دانند و فلسفه آزادي را صرفا اين مي دانند که چون انسان آزاد به دنيا آمده پس حق اين است که بايد آزاد باشد. در حالي که حق اين است که آزادي تکويني و آزادي اجتماعي هر کدام فلسفه و حکمت خاص خود را دارند. انسان تکوينا آزاد خلق شده تا به کمال مطلوب انساني دست يابد. اما از آنجا که او مختار است که از اين آزادي در راه کمال و يا زوال خود بهره گيرد، بنابراين در جامعه حق ندارد از اين آزادي درمسير سقوط جامعه استفاده کند و اهداف هر جامعه اي حد آزادي انسان در آن را تعريف مي کنند.
حد آزادي
در غرب و در ليبراليسم از آنجا که آزادي ارزش بنيادين، بالذات و اوليه به شمار مي رود و همه چيز بايد بر محور آزادي سنجيده شود، حد آزادي را چيزي جز خود آزادي نمي تواند و نبايد مشخص کند و در واقع حد آزادي همانا خود آزادي است يعني هر کس تا آنجا آزاد است که به آزادي ديگران لطمه وارد نکند. آبشخور اين نظريه، نظريه حقوق طبيعي است که در فلسفه حقوق مطرح است و بر اساس آن آزادي ريشه در طبيعت عالم و انسان دارد و به همين خاطر محترم است.
اينان هيچ دليلي ارائه نمي کنند که چرا بايد يک امر صرفا به دليل اين که طبيعي است تقدس داشته باشد.
گاهي نيز حد آزادي «عدالت» دانسته مي شود.[3] عدالت در مفهوم کلي خود مفهومي زيبا و پرطرفدار است اما اين مفهوم زيبا به اندازه زيادي مبهم نيز هست و همين ابهام فراوان آن باعث سوء استفاده هاي زيادي نيز شده و مي شود.
در اسلام نيز عدالت حد آزادي است. اما با اين مزيت که معيار شناخت آن نيز مشخص شده است. همان عدالتي که از يک سو عقل قطعي و از سوي ديگر و در موارد عدم دستيابي عقل بشري، شريعت و وحي معيار شناسايي آن است، نه عدالت به قول مطلق که در اين نظريه مطرح است.
اين ديدگاه هر چند در بدو امر به نظر صحيح و کامل مي رسد، اما به اين سئوال در اين ديدگاه پاسخي ارائه نمي شود که به راستي عدالت چيست؟
هر حاکم جبار و ستمگري مثل موسوليني فاشيست و هيتلر نازيست نيز، رابطه خود در چارچوب حاکميت با ديگران را عادلانه مي شناسد. در چنين حالتي به نظر مي رسد اين معيار کلي نمي تواند مشکل را حل کند و حد آزادي را تعيين کند و بايد مصداق عدالت را شناخت که آن همان حد آزادي است.
از ديدگاه اسلام حد آزادي وخط قرمز آن احکام و موازين اسلام است، چرا که اين موازين که از خداي عالم به حقايق و عادل مطلق صادر شده، عين عدالت است.
حد آزادي را کسي مي شناسد و مي تواند به طور صحيح آن را بيان کند که انسان را و «آزادي او» را آفريده است.
آن که آزادي را عطا کرده، مثل همه نعمت ها مي تواند حد استفاده از آنها را تعريف کند. در واقع ديدگاه اسلام در مورد حد آزادي، اولا نظريه عدالت را تحت پوشش قرار مي دهد، زيرا حکم خداي عادل عين عدالت است و از سوي ديگر نظريه نخست را در بر مي گيرد، زيرا در اسلام رعايت حقوق و آزادي هاي قانوني ديگران نيز حکم خدا بوده و در اسلام از يک سو آزادي يک اصل است و بايد کاملا آن را رعايت کرد. حضرت علي ـ عليه السلام ـ خطاب به مالک اشتر مي نويسد: «بخشي از وقت خود را براي آنان که نيازمند مراجعه به تو هستند قرار ده و شخصا آنان را در جلسه اي عمومي به حضور پذيرفته و براي خدايي که تو را آفريده است در حضور آنان فروتن باش. به محافظان و نيروهاي مسلح خود اجازه حضور در آن مجلس را مده تا سخنگوي آنان بدون هيچ لکنتي در گفتار با تو گفتگو نمايد (حتي يکلّمک متکلمهم غير متتعتع) چرا که من بارها از رسول خدا شنيدم که مي فرمود: هرگز امتي که در آن حق ضعيفان از زورداران با صراحت و بي لکنت گرفته نشود پاکيزه نمي شوند و روي سعادت را نمي بينند. وانگهي بکوش که برخوردهاي تند و ناتوانيشان در سخن را تحمل کني و از هر گونه سخت گيري و خشونتي نسبت به آنها مانع شوي...».[4]
و خطاب به فردي که لب به ستايش و ثناي آن حضرت گشوده فرمود: «بدان سان که رسم گفتن با جباران است با من سخن مگوييد و آن گونه که در حضور زورمندان پروا مي کنيد از من فاصله نگيريد و به صورت تصنعي با من نياميزيد و چنين مپنداريد که اگر سخن حقي به من گفته شود مرا گران آيد و گمان مبريد که من خواهان بزرگ ساختن خويشم زيرا آن که از شنيدن حق و پيشنهاد عدالت احساس سنگيني کند، عمل به آن دو، برايش سنگين تر است. پس از سخن حق و پيشنهاد عدل دريغ نورزيد».[5]
و از سوي ديگر اين آزادي لجام گسيخته نيست و حد آزادي نقض مصالح جامعه است و تا آزادي ها به مصالح اساسي جامعه لطمه وارد نسازند از احترام برخوردارند.
«امير المومنين علي ـ عليه السلام ـ با خوارج تا زماني که اقداماتشان جنبه براندازنه پيدا نکرد در منتهي درجه آزادي و دمکراسي رفتار کرد... زندان شان نکرد و شلاقشان نزد و حتي سهميه آنان را از بيت المال قطع نکرد... آنها همه جا در اظهار عقيده آزاد بودند و حضرت خود و اصحابش با عقيده آزاد با آنان رو به رو مي شدند. شايد اين مقدار آزادي در دنيا بي سابقه باشد که حکومتي با مخالفين خود تا اين درجه با دمکراسي رفتار کرده باشد».[6] اما هنگامي که آن فتنه انگيزان عملا به مبارزه با او برخاستند، پس از يأس کامل از تأثير نصايح خود ويارانش، با آنان وارد جنگ شد و چشم فتنه را کور کرد.[7]
[1]. مطهري، مرتضي، سلسله يادداشت هاي استاد مطهري، ص63 و 70 ـ 73 و 128.
[2]. ر.ک: جعفر پيشه فرد، مصطفي، آزادي سياسي و بنيان هاي آن در حکومت علوي، از نگاهي ديگر، فصلنامه حکومت اسلامي، شماره 18.
[3]. ر.ک: سروش، عبدالکريم، آيين شهرياري و دينداري، ص97 ـ 99.
[4]. نهج البلاغه، نامه 53.
[5]. همان، خطبه 216: «فلا تکلموني بما تکلم به الجبابره و لا تتحفظوا منّي بما يتحفّظ به عند اهل البادره و لا تخالطوني بالمصانعه و لا تظنوا بي استثقالا في حق قيل لي و لا التماس اعظام لنفسي، فانه من استثقل الحقّ ان يقال له او العدل ان يعرض عليه کان العمل بهما اثقل عليه. فلا تکفّوا عن مقاله بحق او مشورة بعدل».
[6]. مطهري، مرتضي، جاذبه و دافعه علي(ع)، ص143.
[7]. ر.ک: نهج البلاغه، خطبه هاي 58، 60، 93.
اطلاعات مطلب
- تاریخ انتشار
- 31 امرداد 01
- بازدید
- ۷۶
آیادرست است که بگوییم: <<آزادي از دين بالاتر و مقدم بر دين است. ارزش انسان به آزادي اوست نه به عبوديت و دينداري او>>؟
- نشان کردن
پرسش
آیادرست است که بگوییم: <<آزادي از دين بالاتر و مقدم بر دين است. ارزش انسان به آزادي اوست نه به عبوديت و دينداري او>>؟
پاسخ
آزادي در اسلام معناي بسيار والايي دارد. اساس و مبناي انواع آزادي ها، آزادي انسان از قيد بندگي غير خداست.
در پرتو اين آزادي انسان تنها يک معبود مي شناسد و بندگي غير او را غل و زنجير بندگي و بردگي مي داند که به دست و پاي انسان ها سنگيني مي کند.
براي تبيين صحيح آزادي و جايگاه آن در نظام سياسي و حقوقي نخستين گام آن است که مبنا و فلسفه آن دانسته گردد. در اين خصوص ديدگاه هاي مختلفي در مکاتب مختلف ممکن است وجود داشته باشد. از ديدگاه بعضي ارزش آزادي اجتماعي امري محرز و بي نياز از استدلال و به عبارتي ذاتي قلمداد مي شود و معتقدند انسان بايد در اجتماع آزاد باشد، چون تکوينا انسان آزاد آفريده شده است.
در برابر اين عقيده بايد گفت: آزادي تکويني يک واقعيت، يک امر وجودي و يک نعمت الهي است که انسان دوستش دارد. اما با مطلوبيت اين آزادي نمي توان نتيجه گرفت که هر آزادي مطلوب است.
هر چيزي را که انسان اراده کرد و تمايل نشان داد لزوما مطلوب و ارزشمند نخواهد بود. آنچه مهم است تبيين فلسفه بهره وري از اين آزادي تکويني است و اينکه چگونه بايد براي نوع بهره وري از آن ارزش گذاري نمود.
هم چون ديگر نعمت هاي الهي که در جهان تکوين براي بشر خلق شده و شکر آن به اين است که استفاده صحيح از آن انجام گيرد و در مسير تکامل و تعالي مورد بهره برداري قرار گيرد آزادي نيز از اين قاعده مستثني نيست.
در غرب ريشه و منشأ آزادي را تمايلات وخواسته هاي انسان مي دانند، در نتيجه آزادي ابزاري خواهد شد براي تأمين اميال و خواسته هاي شخصي و اين آزادي در واقع نوعي حيوانيت رها شده است. در حالي که در اسلام آزادي بيروني در کنار آزادي دروني و در جهت رشد و شکوفايي آن قرار دارد.
آزادي در اسلام ارزش ذاتي ندارد و ارزش آن به هدف و مقصدي است که براي آن به کار گرفته مي شود. اگر در مسير سعادت باشد و باعث تعالي فرهنگي و آموزشي و پرورشي جامعه باشد، امري کاملا ارزشمند و در غير اين صورت شايد به صورت ضد ارزش نيز درآيد. اين در حالي است که در مکاتب غربي ارزش آن ذاتي بوده و آزادي به خاطر خودش مطلوب است.
استاد شهيد مطهري در اين خصوص مي گويد: «بشر اروپايي براي آزادي ارزش فوق العاده اي قايل است و حتي آن را لايق پرستش مي داند در حالي که اگر ارزش واقعي آزادي را در نظر بگيريم، نسبت به ساير عوامل سعادت، آزادي عامل نفي موانع از مسير سعادت است و ارزش عوامل مثبت چون فرهنگ و تعليم و تربيت مهم تر است. آزادي ايده آل انسان نيست، شرط است. عقيده ما در باب ريشه احترام آزادي، همان حيثيت ذاتي انسان است ولي اين حيثيت ذاتي از آن جهت مبناي لزوم احترام است که ناموس غايي خلقت يعني حقّ ايجاب مي کند و منشأ حق، نظام غايي وجود است. از نظر ما فلسفه اروپايي از لحاظ بيان فلسفه و منشأ آزادي و هم چنين از لحاظ بيان علت لزوم احترام آزادي عقيم است، زيرا قادر نيست حيثيت ذاتي بشر را آن طور که سبب گردد براي همه لازم الاحترام باشد توجيه کند و نتيجه آن را ذکر کند.[1]
معيار و محک براي ارزش آزادي عدالت است و نسبت به آن ارزش گذاري مي شود اما نه عدالت به قول مطلق بلکه آن عدالتي که بر مبناي دين شناسايي شده است. عدالت از اهداف بعثت انبياست. عدالت از اصول اوليه عقل عملي است که ميزان کلي ارزش هاست. و تمامي بايد ها و نبايدهاي اخلاقي و حقوقي و سياسي با آن اعتبار مي يابند. از اين رو آزادي نيز در اين چارچوب بايد قرار گيرد. آزادي ارزش ذاتي ندارد، ارزش اقتضايي دارد. مادامي که آزادي بر محور عدالت و حق قائم بود، البته ارزشمند است. اما وقتي آزادي، موجب ظلم به خدا (شرک)، ظلم به نفس (گناه) و ظلم به مردم (ستم) شد، تبديل به ضد ارزش مي شود.[2]
بنابراين وجه تمايز اسلام در غرب در مورد آزادي اين است که آنها براي آزادي ارزش ذاتي و نفسي قائل هستند و آزادي را هدف مي دانند و فلسفه آزادي را صرفا اين مي دانند که چون انسان آزاد به دنيا آمده پس حق اين است که بايد آزاد باشد. در حالي که حق اين است که آزادي تکويني و آزادي اجتماعي هر کدام فلسفه و حکمت خاص خود را دارند. انسان تکوينا آزاد خلق شده تا به کمال مطلوب انساني دست يابد. اما از آنجا که او مختار است که از اين آزادي در راه کمال و يا زوال خود بهره گيرد، بنابراين در جامعه حق ندارد از اين آزادي درمسير سقوط جامعه استفاده کند و اهداف هر جامعه اي حد آزادي انسان در آن را تعريف مي کنند.
حد آزادي
در غرب و در ليبراليسم از آنجا که آزادي ارزش بنيادين، بالذات و اوليه به شمار مي رود و همه چيز بايد بر محور آزادي سنجيده شود، حد آزادي را چيزي جز خود آزادي نمي تواند و نبايد مشخص کند و در واقع حد آزادي همانا خود آزادي است يعني هر کس تا آنجا آزاد است که به آزادي ديگران لطمه وارد نکند. آبشخور اين نظريه، نظريه حقوق طبيعي است که در فلسفه حقوق مطرح است و بر اساس آن آزادي ريشه در طبيعت عالم و انسان دارد و به همين خاطر محترم است.
اينان هيچ دليلي ارائه نمي کنند که چرا بايد يک امر صرفا به دليل اين که طبيعي است تقدس داشته باشد.
گاهي نيز حد آزادي «عدالت» دانسته مي شود.[3] عدالت در مفهوم کلي خود مفهومي زيبا و پرطرفدار است اما اين مفهوم زيبا به اندازه زيادي مبهم نيز هست و همين ابهام فراوان آن باعث سوء استفاده هاي زيادي نيز شده و مي شود.
در اسلام نيز عدالت حد آزادي است. اما با اين مزيت که معيار شناخت آن نيز مشخص شده است. همان عدالتي که از يک سو عقل قطعي و از سوي ديگر و در موارد عدم دستيابي عقل بشري، شريعت و وحي معيار شناسايي آن است، نه عدالت به قول مطلق که در اين نظريه مطرح است.
اين ديدگاه هر چند در بدو امر به نظر صحيح و کامل مي رسد، اما به اين سئوال در اين ديدگاه پاسخي ارائه نمي شود که به راستي عدالت چيست؟
هر حاکم جبار و ستمگري مثل موسوليني فاشيست و هيتلر نازيست نيز، رابطه خود در چارچوب حاکميت با ديگران را عادلانه مي شناسد. در چنين حالتي به نظر مي رسد اين معيار کلي نمي تواند مشکل را حل کند و حد آزادي را تعيين کند و بايد مصداق عدالت را شناخت که آن همان حد آزادي است.
از ديدگاه اسلام حد آزادي وخط قرمز آن احکام و موازين اسلام است، چرا که اين موازين که از خداي عالم به حقايق و عادل مطلق صادر شده، عين عدالت است.
حد آزادي را کسي مي شناسد و مي تواند به طور صحيح آن را بيان کند که انسان را و «آزادي او» را آفريده است.
آن که آزادي را عطا کرده، مثل همه نعمت ها مي تواند حد استفاده از آنها را تعريف کند. در واقع ديدگاه اسلام در مورد حد آزادي، اولا نظريه عدالت را تحت پوشش قرار مي دهد، زيرا حکم خداي عادل عين عدالت است و از سوي ديگر نظريه نخست را در بر مي گيرد، زيرا در اسلام رعايت حقوق و آزادي هاي قانوني ديگران نيز حکم خدا بوده و در اسلام از يک سو آزادي يک اصل است و بايد کاملا آن را رعايت کرد. حضرت علي ـ عليه السلام ـ خطاب به مالک اشتر مي نويسد: «بخشي از وقت خود را براي آنان که نيازمند مراجعه به تو هستند قرار ده و شخصا آنان را در جلسه اي عمومي به حضور پذيرفته و براي خدايي که تو را آفريده است در حضور آنان فروتن باش. به محافظان و نيروهاي مسلح خود اجازه حضور در آن مجلس را مده تا سخنگوي آنان بدون هيچ لکنتي در گفتار با تو گفتگو نمايد (حتي يکلّمک متکلمهم غير متتعتع) چرا که من بارها از رسول خدا شنيدم که مي فرمود: هرگز امتي که در آن حق ضعيفان از زورداران با صراحت و بي لکنت گرفته نشود پاکيزه نمي شوند و روي سعادت را نمي بينند. وانگهي بکوش که برخوردهاي تند و ناتوانيشان در سخن را تحمل کني و از هر گونه سخت گيري و خشونتي نسبت به آنها مانع شوي...».[4]
و خطاب به فردي که لب به ستايش و ثناي آن حضرت گشوده فرمود: «بدان سان که رسم گفتن با جباران است با من سخن مگوييد و آن گونه که در حضور زورمندان پروا مي کنيد از من فاصله نگيريد و به صورت تصنعي با من نياميزيد و چنين مپنداريد که اگر سخن حقي به من گفته شود مرا گران آيد و گمان مبريد که من خواهان بزرگ ساختن خويشم زيرا آن که از شنيدن حق و پيشنهاد عدالت احساس سنگيني کند، عمل به آن دو، برايش سنگين تر است. پس از سخن حق و پيشنهاد عدل دريغ نورزيد».[5]
و از سوي ديگر اين آزادي لجام گسيخته نيست و حد آزادي نقض مصالح جامعه است و تا آزادي ها به مصالح اساسي جامعه لطمه وارد نسازند از احترام برخوردارند.
«امير المومنين علي ـ عليه السلام ـ با خوارج تا زماني که اقداماتشان جنبه براندازنه پيدا نکرد در منتهي درجه آزادي و دمکراسي رفتار کرد... زندان شان نکرد و شلاقشان نزد و حتي سهميه آنان را از بيت المال قطع نکرد... آنها همه جا در اظهار عقيده آزاد بودند و حضرت خود و اصحابش با عقيده آزاد با آنان رو به رو مي شدند. شايد اين مقدار آزادي در دنيا بي سابقه باشد که حکومتي با مخالفين خود تا اين درجه با دمکراسي رفتار کرده باشد».[6] اما هنگامي که آن فتنه انگيزان عملا به مبارزه با او برخاستند، پس از يأس کامل از تأثير نصايح خود ويارانش، با آنان وارد جنگ شد و چشم فتنه را کور کرد.[7]
[1]. مطهري، مرتضي، سلسله يادداشت هاي استاد مطهري، ص63 و 70 ـ 73 و 128.
[2]. ر.ک: جعفر پيشه فرد، مصطفي، آزادي سياسي و بنيان هاي آن در حکومت علوي، از نگاهي ديگر، فصلنامه حکومت اسلامي، شماره 18.
[3]. ر.ک: سروش، عبدالکريم، آيين شهرياري و دينداري، ص97 ـ 99.
[4]. نهج البلاغه، نامه 53.
[5]. همان، خطبه 216: «فلا تکلموني بما تکلم به الجبابره و لا تتحفظوا منّي بما يتحفّظ به عند اهل البادره و لا تخالطوني بالمصانعه و لا تظنوا بي استثقالا في حق قيل لي و لا التماس اعظام لنفسي، فانه من استثقل الحقّ ان يقال له او العدل ان يعرض عليه کان العمل بهما اثقل عليه. فلا تکفّوا عن مقاله بحق او مشورة بعدل».
[6]. مطهري، مرتضي، جاذبه و دافعه علي(ع)، ص143.
[7]. ر.ک: نهج البلاغه، خطبه هاي 58، 60، 93.
اطلاعات مطلب
- تاریخ انتشار
- 31 امرداد 01
- بازدید
- ۷۶
دیدگاه کاربران
هنوز دیدگاهی برای این مطلب ثبت نشده است.