آيا اسلام و امپرياليسم ديني با هم منافات دارند؟
پرسش
پاسخ
يكي از مشكلات جوامع انساني در طول تاريخ بكارگيري ناصواب قدرت در استثمار انسانها مي باشد. انبياء الهي و انسانهاي مصلح همواره تلاش نموده اند تا راه كارها و مكانيزم هايي را جهت جلوگيري از سلطة ستمكارانه بر انسانها ارائه دهند. اسلام نيز به عنوان تنها دين الهي كه هم كامل هم جاودانه است، در اين راستا، يعني مبارزه با سلطه گري از ويژگي هاي مهمي برخوردار است.
پيش از بررسي نسبت اسلام با امپرياليسم ديني به تبيين مفاهيم به كار رفته در اسلام مي پردازيم:
اسلام:
بدون شك نمي توان رفتار مسلمانان را ملاك ماهيت اسلام قرار داد بلكه مسلمانان براي شناخت اسلام بايد به متون ديني اسلام و منابع آن مراجعه نمايند و با تعاليم آسماني اسلام آشنا شوند بنابراين اسلام يعني مجموعه معارفي كه توسط پيامبر اسلام حضرت محمد ـ صلي الله عليه و آله ـ و پيشوايان ديني كه ائمه اطهار ـ عليه السلام ـ باشند براي هدايت انسانها ارائه گرديد. در تعريف اسلام آمده است: گاه در قرآن از اسلام همان دين مشترك توحيدي يا به تعبيري ديگر دين خدا اراده شده است كه همه انبياء مبلغ آنند و ديني جز آن نزد خدا پذيرفته نيست (آل عمران/19، مائده/44) و والاترين نمونه آن ديني است که تكميل كنندة اديان پيشين الهي است كه حضرت محمد ـ صلي الله عليه و آله ـ آن را از طرف خدا براي بشر آورده و در طول 23 سال به اداي اين رسالت اهتمام نموده است. (مائده/3).[1]
امپرياليسم
پيش از تعريف امپرياليسم ديني بايد واژه امپرياليسم را توضيح دهيم نمود، برخي متفكران غربي در تعريف امپرياليسم و تفاوت آن با استعمار گفته اند: امپرياليسم انديشه اي است كه از رابطه سلطه حكايت دارد... امپرياليسم با استعمار اين فرق را دارد كه در استعمار قدرت سلطه گر در مستعمره حضور فيزيكي پيدا مي كند ولي امپرياليسم منجر به استعمار زمينهاي مورد سلطه نمي شود.»[2]
در فرهنگ علوم اجتماعي دربارة واژة امپرياليسم[3] گفته شده است:
اين واژه پنج كاربرد دارد كه از حيث توالي تاريخي يكي پس از ديگري ظهور كرده اند و بنحو گسترده اي با هم پيوستگي دارند: 1. كاربرد بنياني: که عبارتست از توصيف حكومت امپراطور، خاصه وقتي كه مستبد و خودسر باشد. 2. در دهه هاي 1870 و 1880 امپرياليست انساني: كه امپراتوري بريتانيا و توسعة آن را تأييد مي كرد و آرزوي اتحاد هرچه بيشتر آن را در سر داشت اين كاربرد تا قرن بيستم ادامه يافت. 3. توصيف توسعة نظارت ارضي اروپا در آفريقا و آسيا: كه در دهه هاي 1880 و 1890 به وقوع پيوست به كار برده شد. 4. در عبارت پردازي هاي كمونيستي جاي گرفته است: نظر اين ديدگاه، امپرياليسم مرحلة انحصاري سرمايه داري مي باشد و در حقيقت امپرياليسم مرحله محتضر سرمايه داري است. بعدها نويسندگان كمونيست هر كشوري را با اتحاد شوروي ضديت داشت «امپرياليسم» مي خواندند. 5. در مورد كنترل كشوري از سوي كشور ديگر: البته امپرياليسم امروزه واژه اي فاقد اعتبار و ناسزاگونه است هنگامي كه فردي انگليسي يا آمريكايي از امپرياليسم سخن ميگويد مقصود وي تحميل اراده كشوري بر كشور ديگر است.[4]
از آنچه نقل شد امپرياليسم مشتمل بر ويژگي هاي ذيل است:
الف: سلطه گري و زورگويي.
ب: تحميل سلطة يك كشور بر كشور ديگر.
ج: تحميل سلطه در جهت منفعت طلبي سلطه گر و نه در جهت تأمين منافع مورد سلطه.
امپرياليسم ديني
با توجه به ويژگي هاي امپرياليسم مي توان گفت امپرياليسم ديني عبارتست از سلطه دين يا مقامات ديني بر انسانها براي منفعت جويي دين و مقامات ديني، گويا دين همچون سلطان كشوري تلقي شده است كه بر انسانها كه همچون صاحبان كشور ديگري مورد تهاجم منفعت جويانه دين و مقامات ديني قرار گرفته اند.
اسلام و امپرياليسم ديني
اسلام به معناي دين الهي كامل كه توسط پيامبر اكرم ـ صلي الله عليه و آله ـ به ارمغان آورده شد، هيچگاه مبلغ امپرياليسم ديني نبوده است بلكه همواره دين الهي و انبياء الهي سرسخت ترين مبارزات را با طواغيت زمانه داشته اند.
بنابراين ويژگي اصلي امپرياليسم ديني سلطة ظالمانه و منفعت جويانه است در حاليكه اسلام از چنين ويژگي هايي به دور است زيرا:
1. خداوند بي نياز مطلق است: خداوند كه نازل كنندة اسلام است احتياج و نياز ندارد تا بخواهد با نزول اسلام، بندگان را مورد سلطة منفعت جويانه قرار دهد «والله هو الغني الحميد»[5] (تنها خداوند است كه بي نياز و شايسته هرگونه ستايش است) بلكه مخلوقات هر چه دارند از خداوند مي باشد و او همه چيز را آفريده و به انسانها اعطا كرده است. «الله خالق كل شي»[6] (خدا آفرينندة هر چيز است).
2. آزادي انسان در انتخاب مسير زندگي: از ديدگاه اسلام انسان در انتخاب مسير زندگيش آزاد است. «إِنَّا هَدَيْناهُ السَّبِيلَ إِمَّا شاكِراً وَ إِمَّا كَفُوراً»[7] (ما راه را به انسان نشان داديم خواه شاكر باشد (و پذيرا گردد) يا ناسپاس.)
از اينرو اكراه و اجبار در دين وجود ندارد «لا إِكْراهَ فِي الدِّينِ»[8] (در قبول دين اكراهي نيست) بلكه اين انسان است كه با بررسي انديشه هاي مختلف بايد به گزينش بهترين ها اقدام نمايد «فَبَشِّرْ عِبادِ الَّذِينَ يَسْتَمِعُونَ الْقَوْلَ فَيَتَّبِعُونَ أَحْسَنَهُ أُولئِكَ الَّذِينَ هَداهُمُ اللَّهُ وَ أُولئِكَ هُمْ أُولُوا الْأَلْبابِ»[9] (پس بندگان مرا بشارت ده. همان كساني كه سخنان مرا مي شنوند و از نيكوترين آنها پيروي مي كنند. آنان كساني هستند كه خدا هدايتشان كرده و آنها خردمندانند.)
از اين رو انبياء الهي و رسولان خدا جز ابلاغ دين الهي و رهبريت امت ديني وظيفهاي نداشتند. البته از آنرو كه رسولان خدا وظيفه هدايتگري انسانها را بر عهده دارند از هيچ گونه كوششي براي تحقق دين الهي در جوامع انساني خودداري نكرده اند. در نتيجه اديان الهي و از جمله اسلام نه تنها مايه امپرياليسم ديني و سلطه گري ديني نيست بلكه با هرگونه سلطه گري و زورگويي و موانع آزادي آدميان مبارزه نموده است.
معرفي منابع جهت مطالعه بيشتر:
1ـ مگداف، هاري، (و کمپ، تام)، امپرياليسم، ترجمه هوشنگ مقتدر، انتشارات كوير.
2ـ ايازي، سيد محمد علي، آزادي در قرآن، مؤسسه نشر و تحقيقات ذكر.
پي نوشت ها:
[1] . دايرة المعارف بزرگ اسلامي، زير نظر كاظم موسوي بجنوردي، تهران، 1377، چاپ ششم، ذيل واژه اسلام.
[2] . چارلز رينولدز، وجوه امپرياليسم، ترجمه سيد حسين سيف زاده، تهران، انتشارات وزارت امور خارجه، 1374، چاپ دوم، ص3.
[3] . imperialism.
[4] . جوليوس گولدو ويليام ل. فرهنگ علوم اجتماعي، كوكب، ويراستار محمدجواد زاهدي مازندراني، تهران، انتشارات مازيار، 1376، چاپ اول، ص5-93.
[5] . فاطر/15.
[6] . زمر/62.
[7] . انسان/3.
[8] . بقره/256.
[9] . زمر/18-17.
اطلاعات مطلب
- تاریخ انتشار
- 16 دی 93
- بازدید
- ۴٬۴۸۰
آيا اسلام و امپرياليسم ديني با هم منافات دارند؟
- نشان کردن
پرسش
پاسخ
يكي از مشكلات جوامع انساني در طول تاريخ بكارگيري ناصواب قدرت در استثمار انسانها مي باشد. انبياء الهي و انسانهاي مصلح همواره تلاش نموده اند تا راه كارها و مكانيزم هايي را جهت جلوگيري از سلطة ستمكارانه بر انسانها ارائه دهند. اسلام نيز به عنوان تنها دين الهي كه هم كامل هم جاودانه است، در اين راستا، يعني مبارزه با سلطه گري از ويژگي هاي مهمي برخوردار است.
پيش از بررسي نسبت اسلام با امپرياليسم ديني به تبيين مفاهيم به كار رفته در اسلام مي پردازيم:
اسلام:
بدون شك نمي توان رفتار مسلمانان را ملاك ماهيت اسلام قرار داد بلكه مسلمانان براي شناخت اسلام بايد به متون ديني اسلام و منابع آن مراجعه نمايند و با تعاليم آسماني اسلام آشنا شوند بنابراين اسلام يعني مجموعه معارفي كه توسط پيامبر اسلام حضرت محمد ـ صلي الله عليه و آله ـ و پيشوايان ديني كه ائمه اطهار ـ عليه السلام ـ باشند براي هدايت انسانها ارائه گرديد. در تعريف اسلام آمده است: گاه در قرآن از اسلام همان دين مشترك توحيدي يا به تعبيري ديگر دين خدا اراده شده است كه همه انبياء مبلغ آنند و ديني جز آن نزد خدا پذيرفته نيست (آل عمران/19، مائده/44) و والاترين نمونه آن ديني است که تكميل كنندة اديان پيشين الهي است كه حضرت محمد ـ صلي الله عليه و آله ـ آن را از طرف خدا براي بشر آورده و در طول 23 سال به اداي اين رسالت اهتمام نموده است. (مائده/3).[1]
امپرياليسم
پيش از تعريف امپرياليسم ديني بايد واژه امپرياليسم را توضيح دهيم نمود، برخي متفكران غربي در تعريف امپرياليسم و تفاوت آن با استعمار گفته اند: امپرياليسم انديشه اي است كه از رابطه سلطه حكايت دارد... امپرياليسم با استعمار اين فرق را دارد كه در استعمار قدرت سلطه گر در مستعمره حضور فيزيكي پيدا مي كند ولي امپرياليسم منجر به استعمار زمينهاي مورد سلطه نمي شود.»[2]
در فرهنگ علوم اجتماعي دربارة واژة امپرياليسم[3] گفته شده است:
اين واژه پنج كاربرد دارد كه از حيث توالي تاريخي يكي پس از ديگري ظهور كرده اند و بنحو گسترده اي با هم پيوستگي دارند: 1. كاربرد بنياني: که عبارتست از توصيف حكومت امپراطور، خاصه وقتي كه مستبد و خودسر باشد. 2. در دهه هاي 1870 و 1880 امپرياليست انساني: كه امپراتوري بريتانيا و توسعة آن را تأييد مي كرد و آرزوي اتحاد هرچه بيشتر آن را در سر داشت اين كاربرد تا قرن بيستم ادامه يافت. 3. توصيف توسعة نظارت ارضي اروپا در آفريقا و آسيا: كه در دهه هاي 1880 و 1890 به وقوع پيوست به كار برده شد. 4. در عبارت پردازي هاي كمونيستي جاي گرفته است: نظر اين ديدگاه، امپرياليسم مرحلة انحصاري سرمايه داري مي باشد و در حقيقت امپرياليسم مرحله محتضر سرمايه داري است. بعدها نويسندگان كمونيست هر كشوري را با اتحاد شوروي ضديت داشت «امپرياليسم» مي خواندند. 5. در مورد كنترل كشوري از سوي كشور ديگر: البته امپرياليسم امروزه واژه اي فاقد اعتبار و ناسزاگونه است هنگامي كه فردي انگليسي يا آمريكايي از امپرياليسم سخن ميگويد مقصود وي تحميل اراده كشوري بر كشور ديگر است.[4]
از آنچه نقل شد امپرياليسم مشتمل بر ويژگي هاي ذيل است:
الف: سلطه گري و زورگويي.
ب: تحميل سلطة يك كشور بر كشور ديگر.
ج: تحميل سلطه در جهت منفعت طلبي سلطه گر و نه در جهت تأمين منافع مورد سلطه.
امپرياليسم ديني
با توجه به ويژگي هاي امپرياليسم مي توان گفت امپرياليسم ديني عبارتست از سلطه دين يا مقامات ديني بر انسانها براي منفعت جويي دين و مقامات ديني، گويا دين همچون سلطان كشوري تلقي شده است كه بر انسانها كه همچون صاحبان كشور ديگري مورد تهاجم منفعت جويانه دين و مقامات ديني قرار گرفته اند.
اسلام و امپرياليسم ديني
اسلام به معناي دين الهي كامل كه توسط پيامبر اكرم ـ صلي الله عليه و آله ـ به ارمغان آورده شد، هيچگاه مبلغ امپرياليسم ديني نبوده است بلكه همواره دين الهي و انبياء الهي سرسخت ترين مبارزات را با طواغيت زمانه داشته اند.
بنابراين ويژگي اصلي امپرياليسم ديني سلطة ظالمانه و منفعت جويانه است در حاليكه اسلام از چنين ويژگي هايي به دور است زيرا:
1. خداوند بي نياز مطلق است: خداوند كه نازل كنندة اسلام است احتياج و نياز ندارد تا بخواهد با نزول اسلام، بندگان را مورد سلطة منفعت جويانه قرار دهد «والله هو الغني الحميد»[5] (تنها خداوند است كه بي نياز و شايسته هرگونه ستايش است) بلكه مخلوقات هر چه دارند از خداوند مي باشد و او همه چيز را آفريده و به انسانها اعطا كرده است. «الله خالق كل شي»[6] (خدا آفرينندة هر چيز است).
2. آزادي انسان در انتخاب مسير زندگي: از ديدگاه اسلام انسان در انتخاب مسير زندگيش آزاد است. «إِنَّا هَدَيْناهُ السَّبِيلَ إِمَّا شاكِراً وَ إِمَّا كَفُوراً»[7] (ما راه را به انسان نشان داديم خواه شاكر باشد (و پذيرا گردد) يا ناسپاس.)
از اينرو اكراه و اجبار در دين وجود ندارد «لا إِكْراهَ فِي الدِّينِ»[8] (در قبول دين اكراهي نيست) بلكه اين انسان است كه با بررسي انديشه هاي مختلف بايد به گزينش بهترين ها اقدام نمايد «فَبَشِّرْ عِبادِ الَّذِينَ يَسْتَمِعُونَ الْقَوْلَ فَيَتَّبِعُونَ أَحْسَنَهُ أُولئِكَ الَّذِينَ هَداهُمُ اللَّهُ وَ أُولئِكَ هُمْ أُولُوا الْأَلْبابِ»[9] (پس بندگان مرا بشارت ده. همان كساني كه سخنان مرا مي شنوند و از نيكوترين آنها پيروي مي كنند. آنان كساني هستند كه خدا هدايتشان كرده و آنها خردمندانند.)
از اين رو انبياء الهي و رسولان خدا جز ابلاغ دين الهي و رهبريت امت ديني وظيفهاي نداشتند. البته از آنرو كه رسولان خدا وظيفه هدايتگري انسانها را بر عهده دارند از هيچ گونه كوششي براي تحقق دين الهي در جوامع انساني خودداري نكرده اند. در نتيجه اديان الهي و از جمله اسلام نه تنها مايه امپرياليسم ديني و سلطه گري ديني نيست بلكه با هرگونه سلطه گري و زورگويي و موانع آزادي آدميان مبارزه نموده است.
معرفي منابع جهت مطالعه بيشتر:
1ـ مگداف، هاري، (و کمپ، تام)، امپرياليسم، ترجمه هوشنگ مقتدر، انتشارات كوير.
2ـ ايازي، سيد محمد علي، آزادي در قرآن، مؤسسه نشر و تحقيقات ذكر.
پي نوشت ها:
[1] . دايرة المعارف بزرگ اسلامي، زير نظر كاظم موسوي بجنوردي، تهران، 1377، چاپ ششم، ذيل واژه اسلام.
[2] . چارلز رينولدز، وجوه امپرياليسم، ترجمه سيد حسين سيف زاده، تهران، انتشارات وزارت امور خارجه، 1374، چاپ دوم، ص3.
[3] . imperialism.
[4] . جوليوس گولدو ويليام ل. فرهنگ علوم اجتماعي، كوكب، ويراستار محمدجواد زاهدي مازندراني، تهران، انتشارات مازيار، 1376، چاپ اول، ص5-93.
[5] . فاطر/15.
[6] . زمر/62.
[7] . انسان/3.
[8] . بقره/256.
[9] . زمر/18-17.
اطلاعات مطلب
- تاریخ انتشار
- 16 دی 93
- بازدید
- ۴٬۴۸۰
دیدگاه کاربران
هنوز دیدگاهی برای این مطلب ثبت نشده است.