حقوق فردی ـ اجتماعی در شريعت اسلام چگونه بیان شده است؟

  • نشان کردن
؟
متن کاربر

پرسش

حقوق فردی ـ اجتماعی در شريعت اسلام چگونه بیان شده است؟

پاسخ کارشناسی

پاسخ

قبل از پرداختن به حقوق فردی و حقوق اجتماعی سزاوار است تعریفی از «حق» داشته باشیم.

تعریف حق

حق سلطه و اختیاری است که   به منظور حفظ منافع اشخاص به آن ها داده می شود. برای هر حقی دو مرحله می توان تصور کرد.1. مرحله اعتبار حق برای افراد و اهلیت انسان ها برای این که صاحب حق شوند که اصطلاحاً به آن اهلیت تمتع گفته می شود.   2. مرحله اجرای حق و استیفای آن است.

با این توضیح باید اشاره کنیم، حقوق، تقسیمات فراوانی دارد که یکی از انواع حقوق، حقوق فردی می باشد گاهی در مقابل حقوق فردی، حقوق جامعه قرار می گیرد که مراد ما در این بحث مختصر نیست، هدف ما در این بحث کوتاه این است که یک بار خود را به لحاظ فرد بودنش و بدون لحاظ اجتماعی بودن در نظر بگیریم و ببینیم که این چنین فردی دارای چه حقوقی است و بار دیگر این فرد به لحاظ همزیستی اجتماعی و با لحاظ اجتماعی بودن دارای چه حقوقی می تواند باشد پس مراد ما حقوق فردی شخص در مقابل حقوق اجتماعی همان شخص می باشد.

آیت الله جوادی آملی می فرمایند: انسان فارغ از اجتماع در زندگی فردی دارای حقوق بسیاری است و رعایت و حفظ آن ها بر او فرض و لازم است، حق حیات، حق سلامت جسمانی، حق رشد مادی از جمله حقوق اسلامی برای هر فرد به شمار می آید. حقوق فردی افراد در اجتماع مبدّل به حقوق اجتماعی می گردد و تعامل افراد در آن افزون بر حقوق فردی حقوق دیگری را ایجاد می کند لازمه حفظ کرامت انسانی، رعایت حقوق افراد در اجتماع بشری و تعهدسپاری در عدم تخطی از آن است.[1] حال که مراد از حقوق فردی و اجتماعی روشن شد اینک به بیان مصادیق حقوق فردی و اجتماعی در اسلام می پردازیم.

حقوق فردی:

1ـ حق حیات: اگر توجه کنیم به این که حکمت الهی اقتضای استکمال اختیاری انسان را دارد در می یابیم که نخستین حقی که برای هر فرد باید ثابت باشد حق حیات است. زیرا تا انسانی زنده نباشد نمی تواند حرکت استکمالی داشته باشد پس هر انسانی حق حیات دارد یعنی دیگران موظفند که بی جهت متعرّض حیات او نشوند.[2] سایر حقوق از این حق نشأت می گیرند زیرا اگر زندگی و حیاتی نباشد حقوق دیگر مصداقی نخواهد داشت حیات و زندگی بزرگترین موهبت الهی است که به انسان عطا شده است «الحیاة هبة الله». به همین جهت احدی حق از بین بردن، یا ضعیف کردن آن را ندارد این حق، از جانب خداوند در امانت اوست و انسان مامور و مکلّف به حفظ آن است. شاید همه شرایع بر این مطلب اتفاق داشته باشند که حفظ حیات و عدم تعدی به آن واجب است. در حدیث آمده است که ريختن خون و مال و آبروی هر مسلمانی بر مسلمان دیگر حرام است. بسیاری از تکالیف و احکام شرعی در اسلام مانند حرمت انتحار و  خودکشی، تحریم قتل نفس و ... برای حفظ حیات و در راستای حق حیات انسان وضع شده اند. بنابر این هم بر شخص و هم بر حاکمان اسلامی واجب است که زندگی انسان و اساسی ترین حق او را حفظ کرده و آن را به خطر نیندازند. این همان چیزی است که قوانین حقوقی در عرف بین الملل نیز به آن توجه کرده است. اما آن چه را که اسلام در نظر دارد و آن را در تشریع خود لحاظ کرده حق حیات طیبه و کریمه است یعنی انسان نه این که حقش محدود به حیات مادی و در سطح حیوانات نيست بلکه حق او بسی وسیع تر از حیات مادی است و حق دارد در جهت معنوی کمالاتی را تحصیل و حیات معقول و وحیانی خویش را در مسیر انسانیت ارتقا بخشد.[3]

 نکته قابل توجه این است که حق حیات برای هر فردی ثابت است مادام که با حقوق خصوصی یا عمومی دیگران معارضه نکرده باشد و الاّ به عنوان قصاص یا فساد در زمین حیاتش را از او سلب می کنند.

2ـ حق سلامت: هر فرد حق دارد که از لحاظ بدنی و روحی از صحت و سلامت برخوردار باشد و آن را حفظ کند پس دیگران حق ندارند که عضوی از بدن او را قطع کنند یا با وارد ساختن جراحتی او را ناقص سازند یا کاری کنند که وی دچار بیماری های تنی و روانی گردد.  بنابراین هر عملی که صحت کسی را به مخاطره اندازد ممنوع است. فرقی نیست میان این که بگوییم هر فرد حق سلامت دارد و این که بگوییم جامعه مکلّف است که سلامت هر فرد را رعایت کند و محترم بدارد.[4]

3ـ حق استفاده از نعمت های مادی برای رفع نیازهای جسمانی: اگر انسانی از هوا و آب و سایر خوردنی ها و آشامیدنی ها، نور و حرارت خورشید، لباس و مسکن محروم بماند   به تدریج سلامت خود را از دست خواهد داد و سرانجام خواهد مرد. چون غرض از خلقت انسان حرکت استکمالی اوست و چون زمینه چنین حرکتی جز با بهره وری از حیات و سلامت فراهم نمی آید و چون حیات و سلامت آدمی در گرو استفاده از نعم و مواهب مادی است پس باید هر فرد حق داشته باشد که از هوا و مواد غذائی و .... استفاده کند بسیاری از احکام حقوقی فقه اسلامی با استفاده به این حق توجیه پذیر است.[5]

4ـ حق تدیّن: دین داری جزء مهم ترین حقوق انسانی بعد از حق حیات به شمار می آید چون زندگی بدون دین ورزی حیات جامد ايستا و راکدی است که هیچ پویایی و حرکتی به سمت تکامل در آن وجود ندارد. به نظر می رسد تدین حق همه انسان هاست، این حق هیچ گونه منافاتی با آزادی عقیده نداشته بلکه مویّد آن است چنان که در قرآن تصریح شده که آزادی در انتخاب دین و دین ورزی حق مسلّم افراد است «لَآ إِكْرَاهَ فِى الدِّينِ قَد تَّبَيَّنَ الرُّشْدُ مِنَ الْغَىِّ[6]» نمی توان دیگران را در انتخاب دین و عقیده اکراه کرد که به سمت خاصی گرایش پیدا کنند چون عقیده امری قلبی است و اکراه در آن تحقق ندارد، پذیرش دین حق، در ذات انسان ها نهادینه شده و خداوند باطن بشر را به آن متمایل ساخته است . تهديد به عذاب در صورت روی گردانی از دین حق، بيان اثر تکوینی آن است نه این که اجبار و اکراهی از جانب خداوند باشد. هر انسانی حق مسلم خود می داند که تدین به دین فطری داشته باشد و زمانی که ظلمت از نور، تاریکی از روشنایی و رشد از غيّ متمایز گردند هیچ انسان بالغ و عاقلی ظلمت و تاریکی و غيّ را بر نور و روشنایی و رشد ترجیح نمی دهد. انبیای الهی نیامده اند که مردم را در پذیرش و قبول دین الهی اکراه و اجبار کنند بلکه آمده اند تا پرده های جهل را کنار زده و برای مردم مسیر ظلمت را از روشنایی آشکار سازند. پس رشد و بلوغ فکری معرفت به خالق نظام هستی، علم به هدف زندگی و دارا بودن حیات طیبه و نورانی از تمهیدات و برکات تدین و دین داری و از حقوق حقه انسانی به شمار می آید که انبیای الهی برای احقاق و احیای چنین حقی مبعوث شده اند.[7]

حقوق اجتماعی افراد

1ـ حق مساوات افراد در برابر قانون: هیچ امر غیر اختیاری نباید منشا تبعیض بین افراد یک جامعه باشد. باید همه افراد جامعه در استفاده از دستگاه های قانونی برابر و مساوی شناخته شوند. همه انسان ها اصالتاً و بالذات حق استفاده یکسان و همانند از قانون دارند. و هیچ شخصی نسبت به دیگری متمایز و امتیاز قانونی ای را واجد نیست. الغاء تبعیضات در بهره مندی از قانون و دستگاه قضائی حکم می کند که هیچ شخصی نباید به سبب آن که رنگ پوست یا نژاد یا زبان دیگری دارد از بهره از مزایای قانونی محروم گردد.

2ـ حق مالکیت: اگر انسان حق کارکردن داشته باشد لکن فاقد حق مالکیت نسبت به نتیجه کار باشد باز غرض حاصل نمی شود. پس باید به انسان حق تملک نیز داد تا بتواند مالک دسترنج خود شود یا بر اساس کارش نسبت به بعضی از اشیاء اولویت هایی بیابد.

3ـ حق آزادی: حق حریّت در حدّ حق حیات از اهمیت برخوردار است. ظهور کامل آزادی در عزم و اراده و تسلط کامل در افعال است. مفهوم سیاسی و اجتماعی آن یعنی قدرت بر تصرّف تا زمانی  که ضرر بر دیگران وارد نکند یا انجام عملی که به زیان دیگران و یا به زیان هدف متعالی خلقت انسان تمام نشود. مراد از آزادی، مطلق العنان بودن نیست که شخص هر کاری را خواست انجام دهد. آزادی اراده و عمل بر اساس خواهش های نفسانی همانا بی بند و باری و تبهکاری است نه آزادی انسانی. زیرا این گونه تصمیم گیری و عمل کردن، گام نهادن در حیطه حیات دیگران یا محدود کردن و به خطر انداختن آزادی افراد دیگر است خود این حق مصادیق فراوانی دارد مانند:

3ـ1ـ آزادی در شیوه استفاده از نعمت های   مادی: شیوه بهره برداری از هر نعمت و موهبت باید آزادانه و با اختیار خود فرد باشد نه جبری و تحمیلی.

3ـ2ـ آزادی در گزینش حرفه و شغل: نمی توان به کسی گفت تو حق کار کردن داری لکن باید این کار خاص را بر عهده گیری و به انجام رسانی. باید هر فردی را در گزینش حرفه و شغل آزاد گذاشت تا بر اساس استعدادهای جسمی و روحی گرایش باطنی و صلاح اندیشی ها و مصلحت بینی های خود کاری را برگزیند و بدان اشتغال ورزد.

3ـ3ـ آزادی در انتخاب همسر: همان گونه که هر فرد حق ازدواج دارد حق دارد که همسر خود را بر گزیند. هیچ دختر یا پسر و زن یا مردی را نمی توان مجبور کرد که با شخصی خاص پیمان زناشوئی ببندد. نباید زوجیّت کسی بر وی تحمیل شود بلکه باید هر کسی هر که را می خواهد به زنی یا به شوهری بگیرد.

3ـ4ـ آزادی در   تحصیل علم و معرفت.

3ـ5ـ آزادی   در امور اجتماعی و سیاسی.

3ـ6ـ آزادی در داشتن آراء و نظرات علمی، فلسفی و دیني.

3ـ7ـ آزادی در انجام آداب و رسوم دینی و مذهبی.

4ـ حق ارضا غریزه جنسی یا حق ازدواج: چون حکمت الهی اقتضا دارد که نسل بشر منقرض نگردد و چون بقا نوع انسان با تولد و تناسل امکان پذیر است هر کسی حق دارد که با دیگری از جنس مخالف خود زناشوئی کند.

5ـ حق مشارکت در امور اجتماعی و سیاسی: هر فرد حق دارد که در امور اجتماعی و سیاسی جامعه مشارکت داشته باشد به این معنا که نمی توان کسی را خود سرانه از مداخله در اداره و تدبیر امور و شؤون جامعه و از تصدی مقامات و مناصب اجتماعی و سیاسی باز داشت.

6ـ آزادی در انتخاب محل اقامت.

7ـ حق تحصیل علم و معرفت.

8ـ حق تعلیم و تربیت فرزند.

9ـ حق تظلم و داد خواهی: اگر یکی از حقوق نام برده دستخوش ظلم و تجاوز دستگاه حاکم یا یکی از اعضای جامعه واقع شد باید برای فرد مظلوم و ستم دیده حق دادخواهی قائل شد در زندگی اجتماعی ـ که آدمی برای استکمال خود از آن گریزی نمی تواند داشته باشد ـ باید از ظلم و جور به شدت جلوگیری شود برای دست یابی به این مقصود باید دستگاهی وجود داشته باشد که جلو افسار گسیختگی ها و بی قانونی ها را بگیرد و هم هر فردی حق رجوع به آن دستگاه را داشته باشد بنابر این نمی توان کسی را از رجوع به محاکم قضائی و رفع ظلم از خود و احقاق حقوق خود منع کرد.

10ـ ضرورت امنیت کامل اجتماعی.

11ـ حق منع استراق سمع و تجسس.

12- حق محفوظ ماندن آبرو و حیثیت اجتماعی: آدمی از لحاظ روحی سخت نیازمند و خواهان این است که در میان هم نوعان خود محترم باشد اگر انسان در معرض اهانت و تحقیر باشد نمی تواند زندگی ای سالم و مطلوب داشته باشد و در جهت استکمال گام بردارد قانون گذار باید به این شأن از شؤون روانی و نفسانی بشر عنایت کامل مبذول دارد و قوانینی وضع کند که عرض و آبرو و حیثیت اجتماعی هر فرد را از تعرض دیگران مصون بدارد.

نتیجه: آن چه که از حقوق بیان گشت بعضی از حقوقی بوده که برای هر فرد در ارتباط با خودش و در ارتباط با دیگران در امور اجتماعی باید قائل شد و در آموزه های دینی و اسلامی حقوق فرد در ارتباط با خود و اجتماعش بطور واضح و کامل بیان شده است.   رساله حقوق حضرت امام سجاد ـ علیه السلام ـ شامل بسیاری از حقوق فردی و اجتماعی است. امّا 2 نکته را نباید از نظر دور نگاه داشت:

1ـ ثبوت این حقوق به عنوان اصول حاکم بر قوانین موضوعه مقید است به عدم تعارض این حقوق با حقوق افراد جامعه و دیگران.

2ـ حق و تکلیف با یکدیگر متلازمند یعنی هر جا سخن از حق می شود تکلیفی هم در مقابل آن هست و اگر انفکاکی فرض شود فقط در ارتباط با خداوند سبحان قابل فرض است. هرگاه حقی برای کسی باشد حق دیگری بر اوست که وی مکلف به تادیه آن است بنابر این چنین نیست که در موردی فقط حق ثابت باشد و تکلیف و الزام یا تعهدی نباشد. آن چه در اسلام در ترغیب حفظ برخی از امور وارد شده و آن چه در ترهیب (دوری جستن) و ترک حفظ آن ها رسیده است اوّلاً نشان دهنده اهتمام اسلام بر جعل حقوق است ثانیاً لزوم حفظ آن را بیان می کند ثالثاً پرهیز از زوال و نابودی آن هاست.

 


[1] . آیت الله جوادی آملی، حق و تکلیف، ص 256.

[2] . آیت الله یزدی، مصباح، حقوق و سیاست، ج2، ص 1962.

[3] . آیت الله جوادی آملی، حق و تکلیف، ص 290.

[4] . آیت الله مصباح یزدی، حقوق و سیاست، ص 1962.

[5] . همان منبع.

[6] . بقره / 256.

[7] . آیت الله جوادی آملی، حق و تکلیف، ص 295.

اطلاعات مطلب

تاریخ انتشار
26 امرداد 01
بازدید
۱۴۷
گفت‌وگو

دیدگاه کاربران

حداقل ۵ کاراکتر؛ دیدگاه پس از بررسی نمایش داده می‌شود.

هنوز دیدگاهی برای این مطلب ثبت نشده است.