با استفاده از منابع فقهي شيعه و اهل سنت پاسخ پرسشهای زیر را بيان نمائيد:
1.آيا ايلاء از نظر شرعي حرام است يا نه؟ 2. آيا ايلاء اثر کيفري و حقوقي دارد يا نه؟
3. آيا قاضي يا حاکم مي تواند مرد ايلاء کننده را در صورت عدم بازگشت از سوگند خود ملزم به نزديکي با همسر خود کند يا نه؟
4. آيا قاضي يا حاکم مي تواند همسر مرد ايلاء کننده را بدون اذن او راساً طلاق دهد يا نه؟
5. آيا ايلاء جزء احکام تأسيسي است يا احکام امضايي؟ و قبل از اسلام وجود داشته است يا نه؟
6. آيا ايلاء از نظر فقه شيعه و سني تفاوت دارد يا نه؟
ايلاء عبارت است از: سوگندى خاص بر ترك مباشرت با همسر.
ايلاء در اصطلاح فقه سوگند زوج بر ترك آميزش با همسر دائمى است كه با وى مباشرت كرده باشد، به طور مطلق يا مقيد به زمانى بيش از 4 ماه به قصد اضرار به وی.[1]
پيشينه ايلاء به عصر جاهليت بازمىگردد كه زوج براى زيان رساندن به همسر خود، بر ترك آميزش با وى تا مدتى سوگند ياد مىكرد و با اين كار او را هم از حق استمتاع با خود و هم از حق ازدواج با ديگرى محروم مىكرد و گاه پس از پايان مدت باز سوگند را تكرار مىكرد.[2] اين سنت ناپسند جاهلى مدتى پس از اسلام نيز ادامه داشت؛ ليكن در سال4 هجرى با نزول آيات 226ـ227 سوره بقره برداشته شد و براى حمايت از حقوق زوجه، احكام ايلاء تشريع گرديد. بنابراین ایلاء از احکام تاسیسی اسلام نیست بلکه در اسلام با وضع احکامی خاص ، زمینه مدیریت و تعدیل آن و مجازات زوج ایجاد شده است.
شرايط تحقق ايلاء:
برخى از اين شروط به خود ايلاء باز مىگردد و برخى ديگر به مُولى (ايلاء كننده) و شمارى ديگر به مُولى منها (ايلاء شونده) و مستند پارهاى از آنها آيات قرآن است:
1. ايلاء كننده بايد به خدا سوگند ياد كند.
2. زوج قصد اضرار (زيان رساندن) به زوجه داشته باشد.[3] برخى اين شرط را از مفهوم آيه «فَاِن فاءو فَاِنَّ اللّهَ غَفورٌ رَحيم» (بقره/2،226) استفاده كردهاند، با اين بيان كه مغفرت الهى در جايى است كه گناهى محقق شده باشد و زوج آنگاه گناهكار است كه قصد زيان رساندن به زوجه را داشته باشد؛[4] ولى برخى ديگر اين شرط را نپذيرفته و گفتهاند: آيه عام است و شامل زوجى كه بدون قصد ضرر سوگند خورده باشد نيز مىشود، افزون بر اين كه در صورت بازگشت از سوگند، كفاره بر ايلاءكننده واجب است چه قصد ضرر كرده باشد يا نكرده باشد.[5]
3. معدودى از فقها خشم زوج را به هنگام سوگند، در ايلاء شرط كردهاند؛ ولى بيشتر آنان بهدلايلى از جمله عموم آيه ايلاء كه حالت غير غضب را نيز شامل است شرط مزبور را نپذيرفتهاند.[6]
4. برخى به استناد عموم آيه، ايلاء را تنها ويژه مسلمانان ندانسته و كافران ذمى را نيز مشمول آن مىدانند؛[7] هرچند پيروان مذهب مالك با اين استناد كه كافر بخشوده نمىشود (ذيل آيه 226 بقره) حكم ايلاء را درباره وى جارى نمىدانند.[8]
5. بيشتر فقها با اين استدلال كه آيه 227 بقره ازطلاق سخن گفته و نيز با بهره جستن از تعبير «نِسائِهِم» حكم ايلاء را به زوجه دائمى منحصر كرده و آن را شامل زوجه در عقد موقت و نيز ملك يمين نمىدانند؛[9]
احكام ايلاء:
به نظر مشهور فقهاى شيعه و اهل سنت [10]در صورتى كه زوج از سوگند خود بازگردد ـ خواه پيش از انقضاى 4 ماه يا پس از آنـ بايد كفاره بدهد. مستند آنان عموم آيه « اَيمـنِكُم اِذا حَلَفتُم» (مائده،89) و احاديث است. اين كفاره به استناد همين آيه، اطعام 10 مسكين يا لباس پوشاندن به آنان يا آزادسازى يك برده و اگر نتوانست سه روز روزهگرفتن است: «فَكَفّـرَتُهُ اِطعامُ عَشَرَةِ مَسـكينَ مِن اَوسَطِ ما تُطعِمونَ اَهليكُم اَو كِسوَتُهُم اَو تَحريرُ رَقَبَة فَمَن لَم يَجِد فَصيامُ ثَلـثَةِ اَيّام...» .
اگر شوهر تا پايان مدت 4 ماه از سوگند خود بازنگشت به نظر برخى ـ با استناد به آيه 226 بقره ـ حاكم اسلامى وى را ميان بازگشت و طلاق دادن زوجه مخيّر مىكند و اگر از هر دو كار خوددارى كرد به نظر مشهور فقهاى شيعه، با زندانى كردن و سخت گرفتن، وى را بر گزينش يكى از اين دو راه مجبور مىسازد.[11] در برخی روایات زدن گردن و یا زندانی بدون آب و غذا و تهدید به آتش زدن زندان به عنوان مجازات چنین شخصی در صورت اصرار بر گناهش عنوان شده است . برخى از فقها بر آناند كه در اين صورت حاكم مىتواند همسر او را طلاق دهد.[12] فقهاى شيعه و بيشتر فقيهان اهل سنت مىگويند: پس از خوددارى زوج از بازگشت به زندگى با همسر، طلاق و جدايى خود به خود حاصل نمىشود و زوج يا حاكم بايد طلاق دهند، زيرا در آيه 227 بقره طلاق به زوج نسبت داده شده، چنان كه «فىء» در آيه قبل به او منتسب است؛ همچنين ذيل آيه 226: «فَاِنَّ اللّهَ سَميعٌ عَليم» را شاهدى بر اين مطلب دانستهاند[13]؛ ولى برخى از اهل سنت از جمله حنفيان بر اين نظرند كه با گذشت 4 ماه و عدم رجوع شوهر، اين دو خود به خود از يكديگر جدا مىشوند و به اجراى صيغه طلاق نيازى نيست.[14]
با این توضیح ، جواب پرسش ها اجمالا داده شد و تفصیل آن منوط به مراجعه به کتاب های مفصل فقهی است که در ادامه به برخی از آن ها اشاره می کنیم.
معرفی منابع جهت مطالعه بیشتر:
منبع اصلی این پاسخ از دائره المعارف قرآن کریم جلد 5 واژه ایلاء است. منابع ارجاع شده از این منبع عبارتند از : احكامالقرآن، جصاص؛ احکام القرآن، ابن عربی؛ ايضاح الفوائد فى شرح اشكالات القواعد؛ تحريرالوسيله؛ الجامع لاحكام القرآن، قرطبى؛ جواهرالكلام فى شرح شرايع الاسلام؛ الدرالمنثور فىالتفسير بالمأثور؛ الروضة البهية فى شرح اللمعة الدمشقيه؛ سلسلة الينابيع الفقهيه؛ غنية النزوع الى علمى الاصول و الفروع؛ الفقهالاسلامى و ادلته؛ القاموس المحيط؛ كتاب الخلاف؛ كتاب السرائر؛ كشف الرموز فى شرح المختصر النافع؛ كنزالعرفان فى فقه القرآن؛ المبسوط ؛ مختلف الشيعة فى احكام الشريعه؛ مسالكالافهام فى شرح شرايع الاسلام.
دیدگاه کاربران
هنوز دیدگاهی برای این مطلب ثبت نشده است.