در کتاب لمعه آمده در صورتي که مجنون قتل کند عاقله او باید ديه را بپردازند. چرا؟
در کتاب لمعه آمده در صورتي که مجنون قتل کند عاقله او باید ديه را بپردازند. چرا؟

پرسش
پاسخ
قوت گرفتن نظارت اجتماعي و فاميلي، شدت گرفتن روابط خويشاوندي، حمايت از بزه ديده گان، جلوگيري از آسيب هاي تحميل خسارت به صورت انحصاري ، از جمله حکمت های ضمان عاقله است. ماهیت ضمان عاقله ، نوعی ضمانت اشخاص ثالث در جبران خسارت جنایت خاطی یا مجنون و صغیر (که عمد و خطای آن ها از نظر شرع و حقوق مساوی است)، است. این نهاد از جهاتی شبیه قرارداد بیمه است که در حقیقت شخص حقوقی ، مسئول جبران خسارت شخص خاطی می گردد.
در جهت دستیابی به پاسخ توجه به نکات ذیل ضروری است:
نکته اول:
در یک تقسیمبندی کلی میتوان جنایات را به سه نوع عمد، شبه عمد و خطای محض تقسیم کرد.
مجازات قتل عمد، به جز در مواردی معین، قصاص است و تنها در مواردی که قصاص امکان ندارد و یا از نظر شرع روا نیست مانند قتل فرزند توسط پدر و یا با تراضی طرفین تبدیل به دیه شود، نوبت به پرداخت دیه میرسد که جانی باید آن را بپردازد. مجازات جنایت شبه عمد، دیه است که توسط جانی پرداخت میشود. مجازات جنایت خطای محض نیز پرداخت دیه میباشد لیکن مسئول پرداخت آن بسته به چگونگی اثبات آن متفاوت است. در صورتی که جنایت مزبور به وسیلة اقرار جانی ثابت شود خود وی مسئول پرداخت آن خواهد بود و اگر با بینه و شهادت شهود و نیز قسامه و یا علم قاضی به اثبات رسد عاقله عهدهدار پرداخت آن خواهند بود.[1] در دیة جراحات نیز چنانچه جراحت مزبور، موضحه[2] و بالاتر از آن باشد بر عهدة عاقله است و جراحات کمتر از آن به عهدة جانی خواهد بود.
همچنین مواردی که به منزلة خطا است نیز در قلمرو مسئولیت عاقله قرار دارد مانند جنایات عمدی و شبه عمدی و خطایی اطفال و دیوانگان. لازم به ذکر است که کودک و دیوانه به دلیل عدم کمال عقل ، قابلیت سرزنش کیفری نداشته و فاقد مسئولیت کیفری هستند از این رو جنایات خطایی ، شبه عمد و عمدی آن ها ، بنا بر قواعد حقوق مترقی، هم طراز فرض می شود.
نکته دوم:
اصل شخصي بودن مسئولیت (مدنی و کیفری)، يکي از اساسي ترين اصول حقوقی به شمار مي رود. به موجب اين اصل مسئولیت کیفری و مدنی ناشی از یک رفتار ، فقط متوجه مرتکب آن می شود.
اعمال اين اصل در حقوق بشر، با تأخير همراه بوده است؛ زيرا زمان برده است تا بشر خود را از سايه سنگين مسئوليت جمعي - که جنگ هاي قبيله اي را براي وقوع يک جرم در پي داشت - رها کند و مسئوليت فردي و مجازات بزهکار را به عنوان اصل بپذيرد. ولي قرآن اين اصل را صراحتاً در آيات متعددي آورده است. «... وَ لا تَکسِبُ کلُّ نَفْسٍ إِلاَّ عَلَيْها وَ لا تَزِرُ وازِرَةٌ وِزْرَ أُخْري»؛ هيچ کس جرمي نمي کند مگر آنکه زيان آن بر او است، و هيچ کس بار گناه ديگري را بر نمي دارد".
بر اين اساس قرآن کريم، ديگران را حتي اگر از افراد خانواده بزهکار باشند، بري از مسئوليت کيفري و حتی مدنی مي داند و صد البته اين عدالت پذيري و عدالت گستري اسلام است.
برخی مسئولیت عاقله را بر خلاف این اصل مسلم حقوقی و اسلامی می دانند. درحالی که توجه در جوانب ضمان عاقله و احکام مربوط به آن ، شبهات موجود در این زمینه را مرتفع می کند.
نکته سوم:
در مورد چرایی دیه عاقله ،گرچه بحث بسیار است لیکن موارد زیر را می توان به اختصار اشاره نمود:
اولا: حفظ خون مسلمان نیز از مواردی است که در قرآن کریم و متون روایی مورد تأکید بسیار قرار گرفته است. قرآن کریم کشتن یک انسان را معادل کشتن همة انسانها قرار داده است. «من قتل نفساً فکانما قتل الناس جمیعاً[3]» و به هدر نرفتن خون مسلمان در روایات تصریح شده است. «لایبطل دم امرؤ مسلم».[4]
حال اگر جنایتی واقع شود و از یک سو جانی به خطا مرتکب جنایت شده و عمد یا شبه عمد هم نبوده است و از سوی دیگر با توجه سنگین بودن میزان دیه به ویژه در صورت ارتکاب قتل، تحمیل بار پرداخت دیه بر عهدة جانی ممکن است تبعات جبران ناپذیری را برای وی در پی داشته باشد، و چه بسا منجر به از هم پاشیدن کانون زندگی وی شود. تصور کنید کسی که به خطا و حتی نه از روی سهلانگاری ، قتلی خطایی را مرتکب شده است، باید یکصد شتر را در آن زمان که بسیاری از مسلمانان دچار فقر بودهاند و توان پرداخت این حجم مالی سنگین را نداشتهاند و یا امروز که با این وضعیت اقتصادی باید بیش از 90 میلیون تومان بپردازد.
اکثریت مردم به تنهایی قادر به دادن چنین مالی حتی با قسط بندی هم نیستند و در نتیجه یا باید متوسل به گرفتن وام با سودهای آن چنانی شود و در زیر باز پرداخت اقساط آن قد خم کند و یا مبلغ مزبور را نپردازد و به زندان بیفتد که تبعات منفی آن بر کسی پوشیده نیست. پس چه باید کرد؟ دو راه حل، فراروی ما قرار دارد: راه حل نخست اینکه بستگان وی دست در دست هم دهند و به یاری وی بشتابند و با همکاری یکدیگر و با تعاون بر نیکی که خدای حکیم به آن فرمان داده است «تعاونوا علی البر و التقوی» یکی از خویشان خود را از مشکلی بزرگ رهایی بخشند. اسلام با دید تیزبین شارع مقدسش این راه حل را برگزیده است. ضمان عاقله از این جهت، مانند ضمانتي است که در قرار داد بيمه وجود دارد. حتي مي توان گفت که ضمان عاقله بسيار مترقي تر از قرار داد بيمه است چرا که، قرار داد بيمه، مسئوليت ناشي از تقصير را هم مي پذيرد در حالي که ضمان عاقله فقط مسئوليت ناشي از خطا را در بر مي گيرد.
راه حل دوم اینکه، بیتالمال مسلمین عهدهدار پرداخت آن شود. این راهکار اگر چه ممکن است در نگاهی ابتدایی زیبا جلوه کند لیکن با دقت در آن به این نتیجه میرسد که راهکار مناسبی نیست. زیرا، یکی از آثار آن این خواهد بود که انسانها نسبت به ارتکاب جنایات خطایی اهتمام لازم را نداشته و نسبت به این امر سهلانگار شوند چرا که مطمئنند بیتالمال آن راپرداخت خواهد کرد و نتیجة این سهلانگاری به خطر افتادن جان انسانها خواهد بود. امری که امروزه در نتیجه پشتیبانی قراردادهای بیمه ، شاهد آن هستیم. با اینکه جانی در هنگام بیمه نمودن باید مبالغی را بپردازد اما چون در قبال پولی که در هنگام تصادفات رانندگی دریافت میکند بسیار ناچیز است همین امر موجب گردیده است تا آمار تصادف افزایش یابد. اثر دیگر آن نیز آن خواهد بود که هزینه سنگینی بر بیتالمال تحمیل شود و آن را از انجام دیگر تعهداتی که بر دوش دارد عاجز و ناتوان سازد.
ثانیا؛ از سوی دیگر هدف اسلام از تأسیس یا تأیید این نهاد این است که مراقبتهای جمعی را در قبال جنایات بیشتر کند. وقتی خویشان ذکور پدر و مادری و یا پدری احساس کنند که باید تاوان جنایت بستگان خویش را بپردازند به بستگان خویش نسبت به مراعات احتیاط و عدم ارتکاب جنایت، هرچند به صورت خطایی، توصیههای لازم را مینمایند و آنان را از سهلانگاری برحذر میدارند. خصوصا در مورد کودکان و دیوانگان ، همگی خود را مسئول دانسته و مواظبت لازم را اعمال می نمایند.
ثالثا؛ این نکته را نباید فراموش کرد که اسلام نمیخواهد بستگان جانی را در عسر و حرج قرار دهد. زیرا، یکی از شرایط عاقلهای که عهدهدار پرداخت دیه هستند این است که فقیر نباشند بنابراین، در صورتی که تمامی افراد عاقله فقیر باشند و توانایی پرداخت دیه را نداشته باشند نوبت به بیتالمال میرسد.
بیگمان اگر تمامی توصیههای اسلام در ابعاد مختلف زندگی مورد توجه مسلمانان قرار میگرفت شاهد پیشرفت و ارتقای کشورهای اسلامی در همة زمینهها بودیم. افسوس که از اسلام تنها به نام آن اکتفا میکنیم و آموزههای تعالیبخش آن را به فراموشی سپردهایم.
[1] . ر.ک: موسوی خمینی، سید روح الله، تحریر الوسیلة، ج2، ص599 و 600.
[2] . موضحه، جراحتی است که از گوشت بگذرد و پوست نازک روی استخوان را کنار زده و و استخوان را آشکار کرده است و دیه آن پنج شتر است. (ر.ک: بند 5 ماده 480 قانون مجازات اسلامی).
[3] . سوره مائده، آیه 32.
[4] . کلینی، محمد بن یعقوب، الکافی، ج7، ص295.
اطلاعات مطلب
- تاریخ انتشار
- 26 امرداد 01
- بازدید
- ۱۱۲
در کتاب لمعه آمده در صورتي که مجنون قتل کند عاقله او باید ديه را بپردازند. چرا؟
- نشان کردن
پرسش
در کتاب لمعه آمده در صورتي که مجنون قتل کند عاقله او باید ديه را بپردازند. چرا؟
پاسخ
قوت گرفتن نظارت اجتماعي و فاميلي، شدت گرفتن روابط خويشاوندي، حمايت از بزه ديده گان، جلوگيري از آسيب هاي تحميل خسارت به صورت انحصاري ، از جمله حکمت های ضمان عاقله است. ماهیت ضمان عاقله ، نوعی ضمانت اشخاص ثالث در جبران خسارت جنایت خاطی یا مجنون و صغیر (که عمد و خطای آن ها از نظر شرع و حقوق مساوی است)، است. این نهاد از جهاتی شبیه قرارداد بیمه است که در حقیقت شخص حقوقی ، مسئول جبران خسارت شخص خاطی می گردد.
در جهت دستیابی به پاسخ توجه به نکات ذیل ضروری است:
نکته اول:
در یک تقسیمبندی کلی میتوان جنایات را به سه نوع عمد، شبه عمد و خطای محض تقسیم کرد.
مجازات قتل عمد، به جز در مواردی معین، قصاص است و تنها در مواردی که قصاص امکان ندارد و یا از نظر شرع روا نیست مانند قتل فرزند توسط پدر و یا با تراضی طرفین تبدیل به دیه شود، نوبت به پرداخت دیه میرسد که جانی باید آن را بپردازد. مجازات جنایت شبه عمد، دیه است که توسط جانی پرداخت میشود. مجازات جنایت خطای محض نیز پرداخت دیه میباشد لیکن مسئول پرداخت آن بسته به چگونگی اثبات آن متفاوت است. در صورتی که جنایت مزبور به وسیلة اقرار جانی ثابت شود خود وی مسئول پرداخت آن خواهد بود و اگر با بینه و شهادت شهود و نیز قسامه و یا علم قاضی به اثبات رسد عاقله عهدهدار پرداخت آن خواهند بود.[1] در دیة جراحات نیز چنانچه جراحت مزبور، موضحه[2] و بالاتر از آن باشد بر عهدة عاقله است و جراحات کمتر از آن به عهدة جانی خواهد بود.
همچنین مواردی که به منزلة خطا است نیز در قلمرو مسئولیت عاقله قرار دارد مانند جنایات عمدی و شبه عمدی و خطایی اطفال و دیوانگان. لازم به ذکر است که کودک و دیوانه به دلیل عدم کمال عقل ، قابلیت سرزنش کیفری نداشته و فاقد مسئولیت کیفری هستند از این رو جنایات خطایی ، شبه عمد و عمدی آن ها ، بنا بر قواعد حقوق مترقی، هم طراز فرض می شود.
نکته دوم:
اصل شخصي بودن مسئولیت (مدنی و کیفری)، يکي از اساسي ترين اصول حقوقی به شمار مي رود. به موجب اين اصل مسئولیت کیفری و مدنی ناشی از یک رفتار ، فقط متوجه مرتکب آن می شود.
اعمال اين اصل در حقوق بشر، با تأخير همراه بوده است؛ زيرا زمان برده است تا بشر خود را از سايه سنگين مسئوليت جمعي - که جنگ هاي قبيله اي را براي وقوع يک جرم در پي داشت - رها کند و مسئوليت فردي و مجازات بزهکار را به عنوان اصل بپذيرد. ولي قرآن اين اصل را صراحتاً در آيات متعددي آورده است. «... وَ لا تَکسِبُ کلُّ نَفْسٍ إِلاَّ عَلَيْها وَ لا تَزِرُ وازِرَةٌ وِزْرَ أُخْري»؛ هيچ کس جرمي نمي کند مگر آنکه زيان آن بر او است، و هيچ کس بار گناه ديگري را بر نمي دارد".
بر اين اساس قرآن کريم، ديگران را حتي اگر از افراد خانواده بزهکار باشند، بري از مسئوليت کيفري و حتی مدنی مي داند و صد البته اين عدالت پذيري و عدالت گستري اسلام است.
برخی مسئولیت عاقله را بر خلاف این اصل مسلم حقوقی و اسلامی می دانند. درحالی که توجه در جوانب ضمان عاقله و احکام مربوط به آن ، شبهات موجود در این زمینه را مرتفع می کند.
نکته سوم:
در مورد چرایی دیه عاقله ،گرچه بحث بسیار است لیکن موارد زیر را می توان به اختصار اشاره نمود:
اولا: حفظ خون مسلمان نیز از مواردی است که در قرآن کریم و متون روایی مورد تأکید بسیار قرار گرفته است. قرآن کریم کشتن یک انسان را معادل کشتن همة انسانها قرار داده است. «من قتل نفساً فکانما قتل الناس جمیعاً[3]» و به هدر نرفتن خون مسلمان در روایات تصریح شده است. «لایبطل دم امرؤ مسلم».[4]
حال اگر جنایتی واقع شود و از یک سو جانی به خطا مرتکب جنایت شده و عمد یا شبه عمد هم نبوده است و از سوی دیگر با توجه سنگین بودن میزان دیه به ویژه در صورت ارتکاب قتل، تحمیل بار پرداخت دیه بر عهدة جانی ممکن است تبعات جبران ناپذیری را برای وی در پی داشته باشد، و چه بسا منجر به از هم پاشیدن کانون زندگی وی شود. تصور کنید کسی که به خطا و حتی نه از روی سهلانگاری ، قتلی خطایی را مرتکب شده است، باید یکصد شتر را در آن زمان که بسیاری از مسلمانان دچار فقر بودهاند و توان پرداخت این حجم مالی سنگین را نداشتهاند و یا امروز که با این وضعیت اقتصادی باید بیش از 90 میلیون تومان بپردازد.
اکثریت مردم به تنهایی قادر به دادن چنین مالی حتی با قسط بندی هم نیستند و در نتیجه یا باید متوسل به گرفتن وام با سودهای آن چنانی شود و در زیر باز پرداخت اقساط آن قد خم کند و یا مبلغ مزبور را نپردازد و به زندان بیفتد که تبعات منفی آن بر کسی پوشیده نیست. پس چه باید کرد؟ دو راه حل، فراروی ما قرار دارد: راه حل نخست اینکه بستگان وی دست در دست هم دهند و به یاری وی بشتابند و با همکاری یکدیگر و با تعاون بر نیکی که خدای حکیم به آن فرمان داده است «تعاونوا علی البر و التقوی» یکی از خویشان خود را از مشکلی بزرگ رهایی بخشند. اسلام با دید تیزبین شارع مقدسش این راه حل را برگزیده است. ضمان عاقله از این جهت، مانند ضمانتي است که در قرار داد بيمه وجود دارد. حتي مي توان گفت که ضمان عاقله بسيار مترقي تر از قرار داد بيمه است چرا که، قرار داد بيمه، مسئوليت ناشي از تقصير را هم مي پذيرد در حالي که ضمان عاقله فقط مسئوليت ناشي از خطا را در بر مي گيرد.
راه حل دوم اینکه، بیتالمال مسلمین عهدهدار پرداخت آن شود. این راهکار اگر چه ممکن است در نگاهی ابتدایی زیبا جلوه کند لیکن با دقت در آن به این نتیجه میرسد که راهکار مناسبی نیست. زیرا، یکی از آثار آن این خواهد بود که انسانها نسبت به ارتکاب جنایات خطایی اهتمام لازم را نداشته و نسبت به این امر سهلانگار شوند چرا که مطمئنند بیتالمال آن راپرداخت خواهد کرد و نتیجة این سهلانگاری به خطر افتادن جان انسانها خواهد بود. امری که امروزه در نتیجه پشتیبانی قراردادهای بیمه ، شاهد آن هستیم. با اینکه جانی در هنگام بیمه نمودن باید مبالغی را بپردازد اما چون در قبال پولی که در هنگام تصادفات رانندگی دریافت میکند بسیار ناچیز است همین امر موجب گردیده است تا آمار تصادف افزایش یابد. اثر دیگر آن نیز آن خواهد بود که هزینه سنگینی بر بیتالمال تحمیل شود و آن را از انجام دیگر تعهداتی که بر دوش دارد عاجز و ناتوان سازد.
ثانیا؛ از سوی دیگر هدف اسلام از تأسیس یا تأیید این نهاد این است که مراقبتهای جمعی را در قبال جنایات بیشتر کند. وقتی خویشان ذکور پدر و مادری و یا پدری احساس کنند که باید تاوان جنایت بستگان خویش را بپردازند به بستگان خویش نسبت به مراعات احتیاط و عدم ارتکاب جنایت، هرچند به صورت خطایی، توصیههای لازم را مینمایند و آنان را از سهلانگاری برحذر میدارند. خصوصا در مورد کودکان و دیوانگان ، همگی خود را مسئول دانسته و مواظبت لازم را اعمال می نمایند.
ثالثا؛ این نکته را نباید فراموش کرد که اسلام نمیخواهد بستگان جانی را در عسر و حرج قرار دهد. زیرا، یکی از شرایط عاقلهای که عهدهدار پرداخت دیه هستند این است که فقیر نباشند بنابراین، در صورتی که تمامی افراد عاقله فقیر باشند و توانایی پرداخت دیه را نداشته باشند نوبت به بیتالمال میرسد.
بیگمان اگر تمامی توصیههای اسلام در ابعاد مختلف زندگی مورد توجه مسلمانان قرار میگرفت شاهد پیشرفت و ارتقای کشورهای اسلامی در همة زمینهها بودیم. افسوس که از اسلام تنها به نام آن اکتفا میکنیم و آموزههای تعالیبخش آن را به فراموشی سپردهایم.
[1] . ر.ک: موسوی خمینی، سید روح الله، تحریر الوسیلة، ج2، ص599 و 600.
[2] . موضحه، جراحتی است که از گوشت بگذرد و پوست نازک روی استخوان را کنار زده و و استخوان را آشکار کرده است و دیه آن پنج شتر است. (ر.ک: بند 5 ماده 480 قانون مجازات اسلامی).
[3] . سوره مائده، آیه 32.
[4] . کلینی، محمد بن یعقوب، الکافی، ج7، ص295.
اطلاعات مطلب
- تاریخ انتشار
- 26 امرداد 01
- بازدید
- ۱۱۲
دیدگاه کاربران
هنوز دیدگاهی برای این مطلب ثبت نشده است.