تغلیظ دیه دقیقا یعنی چه ؟ چرا در ماههاي حرام ديه بیشتر می شود؟

  • نشان کردن
؟
متن کاربر

پرسش

تغلیظ دیه دقیقا یعنی چه ؟ چرا در ماههاي حرام ديه بیشتر می شود؟

پاسخ کارشناسی

پاسخ

مقدمه:

مطابق نظر فقها و روايات اسلامي هر گاه جنايات چه بصورت خطاء و چه به صورت عمد در يكي از ماه هاي حرام و يا در حرم مكه واقع شود بايد علاوه بر ديه كامل، ثلث ديه را هم به عنوان تغليظ ادا كرد. از اين رو بيان فلسفه تشدید ديه، مستندات فقهي و روائي اين حكم از اهم مباحثي است كه در ادامه مورد بررسي قرار مي گيرد.

ابتدا اصطلاحات و كليد واژه هاي اين بحث: ماههاي حرام، ديه، تغليظ را تبيين مي‌كنيم.

1. ماههاي حرام: به ماه هاي رجب، ذي القعده، ذي الحجة و محرم، ماه هاي حرام گفته مي شود.

2. ديه: در لغت: در كتاب لسان العرب آمده است: «الدية حق القتيل» ديه حق مقتول است.[1] در اصطلاح: مرحوم صاحب جواهر مي فرمايند: «ديه مالي است كه تأديه اش بر شخص آزاد به سبب ارتكاب جنايت بر نفس يا غير آن (اعضاء) واجب مي شود.[2]

آقاي خوئي در كتاب مباني تكلمة المنهاج مي فرمايند: «ديه مالي است كه در صورت وقوع جنايت بر نفس و يا اعضاي بدن و يا وارد ساختن جرح بايد ادا شود.[3]

3. تغليظ: در لغت به معناي تشديد كردن و تأكيد كردن و غليظ كردن است در المعجم الوسيط آمده به معنا جَعله غليظاً[4] (آن را غليظ قرار داد). تغليظ در اصطلاح: منظور افزودن يك سوم بر مقدار ديه است اين افزوده شدن را تغليظ مي گويند.

لازم به ذكر است كه تحقق ديات در فقه اسلامي شرايط و اركاني دارد كه عبارتند از:

1. فعل زيان بار (ارتكاب جنايات غير عمدي)

2. ضرر و زيان (اثر جنايات غير عمدي)

3. متضرّر (مجني عليه در جنايات غير عمدي)

4. رابطه سببيت ميان فعل زيان و ضرر و زيان. [5]

از اين رو بايد اين اركان حتماً وجود داشته باشد و مفقود شدن هر يك از اين اركان موجب مي شود كه ديه به فرد تعلق نگيرد. حالا كه تا اندازه اي با اين مفاهيم آشنا شديم وارد بحث اصلي يعني فلسفه و علت تغليظ ديه در ماههاي حرام مي شويم:

ابتدا لازم است آياتي از قرآن كه در مورد ماههاي حرام و حرم مكه وجود دارد بيان شود:

1. آيه 5 سوره توبه: «هنگامي كه ماههاي حرام به پايان رسيد مشركان را هر كجا يافتيد بكشيد و دستگيرشان كنيد.»[6]

2. آيه 36 سوره توبه: «شمارة ماه نزد خداوند دوازده ماه است در كتاب خدا روزي كه آسمان و زمين را آفريد، چهار ماه از اين دوازده ماه حرام است...»[7]

3. آيه 217 سوره بقره: «از تو در مورد جنگ كردن در ماه حرام سؤال مي كنند بگو جنگ كردن در آن گران است و بازداشت از راه خدا و كفر به خداست.»[8]

4. آيه 97 سوره مائده: «خداوند كعبه و ماه حرام و قرباني و دامهاي قلاده به گردن را قيام براي مردم قرار داد...»

از مجموع اين آيات به دست مي آيد كه خداوند براي ماه هاي حرام و مكه احترام خاصي قائل شده است. دليل اين امر آن است كه مردم بايد مكاني داشته باشند تا در آن احساس امنيت كنند و به آن پناه ببرند و در آن جا نگران هيچ خطري نباشند و اين مكان حرم امن الهي همان مكه است و همچنين مردم بايد در زماني بتوانند احساس امنيت كنند و آسوده خاطر باشند، گروهي به اصلاح معيشت خود بپردازند، گروهي به عبادت خدا مشغول شوند گروهي به استراحت بپردازند و اين زمان همان ماه هاي حرام است.[9]

از وحدت ملاك اين آيات مي توان   به تغليظ ديه پی برد زيرا تمامي اين آيات بر لزوم احترام ماه هاي حرام متفقند ا  و قتل نيز هتك حرمتي است كه مستوجب تشديد مجازات است مضافاً بر اينكه روايات معصومين ـ عليهم السّلام ـ بر اين امر تصريح دارد. رواياتي كه وجود دارند عبارتند از:

1. روايت كُلَيب بن معاوية الاسدي است كه مي گويد از امام صادق پرسيدم: عن الرجل يُقتل في الشهر الحرام ما ديته؟ قال: ديةٌ و ثلثٌ. (از فردي كه در ماه حرام كشته مي‌شود پرسيدم كه ديه او چه مقدار است) امام فرمود يك ديه و ثلث آن دراين روايت قتل بعنوان مطلق بيان شده و شامل هر سه نوع قتل يعني قتل عمد، قتل شبه عمد و قتل خطائي (مثل تصادفات) مي شود.[10]

2. روايت زراره از امام صادق ـ عليه السّلام ـ  نقل كرده كه دية قتل در ماه حرام، يك ديه و ثلث ديه است.[11]

3. روايت زراره از امام صادق ـ عليه السّلام ـ  : سألته عن رجل قتل رجلاً خطاً في الشهر الحرام؟ قال تُغلَظ عليه الدّية.[12] (از فردي كه كسي را به خطا به قتل رسانده پرسيدم: حضرت فرموده ديه او اضافه مي‌شود)

چنانكه از روايات بدست مي آيد تغليظ ديه مخصوص جنايات عمدي نيست و شامل جنايات خطائي مانند تصادفات نيز مي شود چون اولاً اطلاق روايت كليب اسدي شامل هر نوع قتل و جنايت عمد و خطائي مي شود روايت زراره تصريح به قتل خطائي دارد و اين خود مؤيد اطلاق در روايت كليب اسدي است. و از طرفي عموم مستفاد از تعابير وارده در برخي روايات دلالت بر انواع جنايت دارد چه عمد و چه خطائي.

  اداره حقوقي قوه  قضائيه در نظريه شماره 6039/7 ـ 20/7/1371 در اين زمينه چنين اظهار نظر كرده است با توجه به ماده 299 قانون مجازات اسلامي مصوب سال 1370 اگر صدمه و فوت در ماههاي حرام و يا در حرم مكة معظمه واقع شود يك سوم از نوع ديه كه محكوم عليه انتخاب كرده است بر آن افزوده مي شود. بنابراين تغليظ ديه ارتباطي به نوع قتل ندارد.

البته بايد متذكر شد كه شرط تغليظ ديه در قتل آن است كه صدمه و فوت هر دو در ماه حرام يا مكه رخ دهد اگر چه نظر برخي حقوقدان ها بر خلاف اين مي باشد.[13]

نكته ديگر اينكه ماهيت ديه اضافي در تغليظ بايد از جنس خود ديه باشد يعني اصل ديه و ثلث بايد از يك جنس باشد.[14]

به طور كلي آنچه از احاديث و روايات و آيات قرآني بدست مي آيد تغليظ ديه در ماههاي حرام بخاطر هتك و حرمت اين ماهها است كه نزد خداوند محترم و عزيز مي باشند و در دوران قبل از اسلام يعني جاهليت نيز مورد احترام مردم بوده اند از اين رو حرمت اين ماهها اختصاص به اسلام نيز ندارد و در قبل از اسلام هم اين ماهها از احترام برخوردار بوده‌اند. پيامبر ـ صلّي الله عليه و آله ـ  اين حرمت را امضاء كرده است  . در مورد تغليظ ديه جنايات و قتل در اين ماههاي حرام همه علماء اتفاق نظر دارند تا آنجا كه صاحب جواهر معتقد است كه هر دو قسم اجماع (محصل و منقول) در اين زمينه وجود دارد و هيچ اختلاف نظري يافت نمي شود و حكم م 299 قانون مجازات اسلامي از نظر مشهور فقهاي اماميه پيروي كرده است. و به همين منظور تصادفات كه شامل جنايات خطائي است از اين قاعده تغليظ ديه مستثني نيست. [15]

 


[1] . ابن منظور، لسان العرب، ج 15، ص 258.

[2] . نجفي، جواهر الكلام، ج 42، ص 2.

[3] . خوئي، مباني تكملة المنهاج، ج 2، ص 168.

[4] . مصطفي، ابراهيم ، المعجم الوسيط، ج 2، ص 659.

[5] . كتاب مجازاتهاي اسلامي، مير سعيدي، صص 22 ـ 46.

[6] . آيه 5 سوره توبه.

[7] . آيه 36 سوره توبه.

[8] . آيه 217 سوره بقره.

[9] . تفسير الميزان، آقاي طباطبائي، ج 6، ص 143.

[10] .  کلینی، كافي، ج 7، ص 281 ـ 282، رقم 6 وشیخ حر عاملی،  وسائل الشيعه (آل البيت)، ج 29، ص 203.

[11] . كافي، ج 4، ص 140، رقم 9 و وسائل الشيعه (آل البيت)، ج 10، ص 380.

[12] . كافي، ج 4، ص 139، رقم 8 و وسائل الشيعه (آل البيت)، ج 10، ص 380.

[13] . زراعت، عباس، شرح قانون مجازات اسلامي، ج 1، ص 153.

[14] . اداره حقوق قوه قضائيه، نظريه شماره 2156/7 ـ 16/6/1366.

[15] . جواهر الكلام، ج 43، ص 26.

اطلاعات مطلب

تاریخ انتشار
26 امرداد 01
بازدید
۱۱۷
گفت‌وگو

دیدگاه کاربران

حداقل ۵ کاراکتر؛ دیدگاه پس از بررسی نمایش داده می‌شود.

هنوز دیدگاهی برای این مطلب ثبت نشده است.