در سیاست جنایی ایران چه نقش و جایگاهی برای توبه لحاظ شده است؟ لطفا منابعی را در این زمینه معرفی کنید؟
در سیاست جنایی ایران چه نقش و جایگاهی برای توبه لحاظ شده است؟ لطفا منابعی را در این زمینه معرفی کنید؟

پرسش
پاسخ
گناهان اقسام گوناگوني دارند که کيفيت توبه نسبت به هر يک نيز متفاوت مي باشد. اين گناهان در يک تقسيم کلي به سه دسته تقسيم مي شوند:
1. گناه موجب زائل شدن حقي از مردم يا ثبوت حدي از حدود الهي نمي شود مثل حسد يا دروغ و غيبت که اين گونه معاصي با ندامت و تصميم بر عدم بازگشت به گناه، توبه اش پذيرفته مي شود.
2. موجب ثبوت مالي از حقوق الناس يا حقوق الهي مي گردد. مانند ترک زکات و خمس که با پرداخت آن حقوق مالي که ذمّه شخص مبرّا مي شود توبه اش نيز پذيرفته مي شود.
3. موجب حدّ شرعي شود. که خود از نظر کيفيت ثبوت حدّ از جنبه حق به سه دسته تقسيم مي شود.
الف) از جنبه حق الهي موجب حد شرعي مي شود. مثل زنا.
ب) از جنبه حق الناس موجب حدّ شرعي مي شود.
ج) هم از جنبه حق الناسي و هم حق الهي موجب ثبوت حدّ و حق مي شود مثل سرقت.
در این مورد ، محل بحث اینجاست که، اگر کسي قبل از اقرار و يا قبل از قيام بيّنه در حقوق الله توبه کند آيا ساقط مي شود يا خير؟
در مورد تاثیر توبه در جرائم کیفری مطلبی از روایات و کلام فقها قابل استنباط است که در ادامه توضیح می دهیم:
تقریبا همه فقها اتفاق نظر دارند که هرگاه شخصي مرتکب جرمي شود که موجب حدّ است و جرم از جرايمي است که جنبه حق اللهي دارد، اگر قبل از مراجعه به حاکم و قبل از دستگيري توبه نمايد، مجازات حد ساقط مي شود.
مثلا شهيد اول در لمعه درباره حدّ زنا مي فرمايد: «و التوبة قبل قيام البينه تسقط الحدّ عنه»[1]
يعني توبه قبل از شهادت شاهد باعث سقوط مجازات زاني مي شود.
هم چنين در فصل حدّ لواط مي فرمايد: «و لو تاب قبل قيام البينه سقط عنه الحد قتلا او جلدا»[2] يعني اگر لواط کننده قبل از شهادت شهود توبه کند حد او چه موجب قتل و چه موجب شلاّق ساقط مي شود. و اين مطلب را در مورد شرب خمر نيز آورده است.
چنان که شيخ مفيد رحمة الله عليه در مقنعه آورده است: «من زني و تاب قبل ان تقوم الشهادة عليه بالزنا درئت عنه الحدّ»[3] يعني اگر زاني قبل از قيام شهادت بر عليه او توبه کند، حد از او ساقط مي شود.
بنابراين توبه از عوامل سقوط مجازات است که در کتاب هاي فقهي و حقوقي بحث شده است. نه تنها در حدود بلکه در مجازات تعزيري نيز موجب سقوط مجازات است. در قانون مجازات اسلامي ماده 72 آمده است: هر گاه کسي به زنائي که موجب حد است اقرار کند و بعد توبه نمايد، قاضي مي تواند تقاضاي عفو او را از ولي امر بنمايد و يا حد را بر او جاري نمايد هم چنين در ماده 182 همين قانون آمده است: اگرکسي بعد از اقرار به خوردن مسکر توبه کند قاضي مي تواند از ولي امر تقاضاي عفو نمايد يا حد را بر او جاري کند. ماده 126 نيز عين همين مطلب در مورد حد قذف و لواط است.
چنان که ملاحظه مي شود قاضي در اجراي حد يا مطالبه عفو از ولي امر براي کسي که بعد از اقرار نزد حاکم توبه کند مخير است و اگر ولي امر با عفو موافقت کند حد ساقط مي شود. يعني در اين موارد اجرا يا عدم اجراي حدّ از اختيارات حاکم اسلامي است.
اکثر فقها نظرشان بر اين است که توبه بعد از شهادت شهود موجب سقوط مجازات حد نمي شود. اين نظر در قانون مجازات اسلامي انعکاس يافته است. از باب نمونه در قانون مجازات اسلامي ماده 132 آورده است:
«اگر مساحقه کننده قبل از شهادت شهود توبه کند حد ساقط مي شود امّا توبه بعد از شهادت موجب سقوط حد نيست.»
همين مضمون در مورد حد شرب خمر هم آمده در ماده 181 آمده است که «توبه قبل از شهادت شهود موجب سقوط حدّ است».
همچنين از مفهوم مخالف بند 5 ماده 200 همين قانون استفاده مي شود، که اگر قبل از ثبوت جرم چه به اقرار چه به بيّنه توبه نمايد موجب سقوط حد است امّا چنان که در تبصره همين ماده آمده است بعد از ثبوت جرم چه به اقرار چه به شهادت شهود توبه مسقط حد نيست.
معرفی منابع جهت مطالعه بیشتر:
1ـ حرّ عاملي، محمد بن حسن، وسائل الشيعه، با تحقيق عبدالرحيم الرباني الشيرازي، بيروت، دارالاحياء التراث العربي، ج18.
2ـ جبلي عاملي، زين الدين بن علي (شهيد ثاني) شرح لمعة الدمشقيه، 10 جلدي مجلدات 9 و 10.
3ـ عوده، عبدالقادر، التشريع الجنايي الاسلامي، قاهره، مکتبه دارالتراث 1405ق، چاپ پنجم.
4ـ ابن بابوبه، شيخ صدوق، محمد بن علي، من لا يحضره الفقيه، دارصعب و دار التعارف، بيروت، 1401ق، ج4، باب ما يجب به التعزير و الحدّ.
5ـ شيري، عباس، سقوط مجازات درحقوق کيفري اسلام و ايران، تهران، ميزان.
6ـ صانعي، پرويز، حقوق جزاي عمومي، تهران، ميزان، ج2.
7ـ گلدوزيان، ايرج، حقوق جزاي عمومي، تهران، ميزان، 1380.
8ـ دکتر حسين، مير محمد صادقي، حقوق جزاي اختصاصي، جرايم عليه اموال.
اطلاعات مطلب
- تاریخ انتشار
- 26 امرداد 01
- بازدید
- ۱۰۴
در سیاست جنایی ایران چه نقش و جایگاهی برای توبه لحاظ شده است؟ لطفا منابعی را در این زمینه معرفی کنید؟
- نشان کردن
پرسش
در سیاست جنایی ایران چه نقش و جایگاهی برای توبه لحاظ شده است؟ لطفا منابعی را در این زمینه معرفی کنید؟
پاسخ
گناهان اقسام گوناگوني دارند که کيفيت توبه نسبت به هر يک نيز متفاوت مي باشد. اين گناهان در يک تقسيم کلي به سه دسته تقسيم مي شوند:
1. گناه موجب زائل شدن حقي از مردم يا ثبوت حدي از حدود الهي نمي شود مثل حسد يا دروغ و غيبت که اين گونه معاصي با ندامت و تصميم بر عدم بازگشت به گناه، توبه اش پذيرفته مي شود.
2. موجب ثبوت مالي از حقوق الناس يا حقوق الهي مي گردد. مانند ترک زکات و خمس که با پرداخت آن حقوق مالي که ذمّه شخص مبرّا مي شود توبه اش نيز پذيرفته مي شود.
3. موجب حدّ شرعي شود. که خود از نظر کيفيت ثبوت حدّ از جنبه حق به سه دسته تقسيم مي شود.
الف) از جنبه حق الهي موجب حد شرعي مي شود. مثل زنا.
ب) از جنبه حق الناس موجب حدّ شرعي مي شود.
ج) هم از جنبه حق الناسي و هم حق الهي موجب ثبوت حدّ و حق مي شود مثل سرقت.
در این مورد ، محل بحث اینجاست که، اگر کسي قبل از اقرار و يا قبل از قيام بيّنه در حقوق الله توبه کند آيا ساقط مي شود يا خير؟
در مورد تاثیر توبه در جرائم کیفری مطلبی از روایات و کلام فقها قابل استنباط است که در ادامه توضیح می دهیم:
تقریبا همه فقها اتفاق نظر دارند که هرگاه شخصي مرتکب جرمي شود که موجب حدّ است و جرم از جرايمي است که جنبه حق اللهي دارد، اگر قبل از مراجعه به حاکم و قبل از دستگيري توبه نمايد، مجازات حد ساقط مي شود.
مثلا شهيد اول در لمعه درباره حدّ زنا مي فرمايد: «و التوبة قبل قيام البينه تسقط الحدّ عنه»[1]
يعني توبه قبل از شهادت شاهد باعث سقوط مجازات زاني مي شود.
هم چنين در فصل حدّ لواط مي فرمايد: «و لو تاب قبل قيام البينه سقط عنه الحد قتلا او جلدا»[2] يعني اگر لواط کننده قبل از شهادت شهود توبه کند حد او چه موجب قتل و چه موجب شلاّق ساقط مي شود. و اين مطلب را در مورد شرب خمر نيز آورده است.
چنان که شيخ مفيد رحمة الله عليه در مقنعه آورده است: «من زني و تاب قبل ان تقوم الشهادة عليه بالزنا درئت عنه الحدّ»[3] يعني اگر زاني قبل از قيام شهادت بر عليه او توبه کند، حد از او ساقط مي شود.
بنابراين توبه از عوامل سقوط مجازات است که در کتاب هاي فقهي و حقوقي بحث شده است. نه تنها در حدود بلکه در مجازات تعزيري نيز موجب سقوط مجازات است. در قانون مجازات اسلامي ماده 72 آمده است: هر گاه کسي به زنائي که موجب حد است اقرار کند و بعد توبه نمايد، قاضي مي تواند تقاضاي عفو او را از ولي امر بنمايد و يا حد را بر او جاري نمايد هم چنين در ماده 182 همين قانون آمده است: اگرکسي بعد از اقرار به خوردن مسکر توبه کند قاضي مي تواند از ولي امر تقاضاي عفو نمايد يا حد را بر او جاري کند. ماده 126 نيز عين همين مطلب در مورد حد قذف و لواط است.
چنان که ملاحظه مي شود قاضي در اجراي حد يا مطالبه عفو از ولي امر براي کسي که بعد از اقرار نزد حاکم توبه کند مخير است و اگر ولي امر با عفو موافقت کند حد ساقط مي شود. يعني در اين موارد اجرا يا عدم اجراي حدّ از اختيارات حاکم اسلامي است.
اکثر فقها نظرشان بر اين است که توبه بعد از شهادت شهود موجب سقوط مجازات حد نمي شود. اين نظر در قانون مجازات اسلامي انعکاس يافته است. از باب نمونه در قانون مجازات اسلامي ماده 132 آورده است:
«اگر مساحقه کننده قبل از شهادت شهود توبه کند حد ساقط مي شود امّا توبه بعد از شهادت موجب سقوط حد نيست.»
همين مضمون در مورد حد شرب خمر هم آمده در ماده 181 آمده است که «توبه قبل از شهادت شهود موجب سقوط حدّ است».
همچنين از مفهوم مخالف بند 5 ماده 200 همين قانون استفاده مي شود، که اگر قبل از ثبوت جرم چه به اقرار چه به بيّنه توبه نمايد موجب سقوط حد است امّا چنان که در تبصره همين ماده آمده است بعد از ثبوت جرم چه به اقرار چه به شهادت شهود توبه مسقط حد نيست.
معرفی منابع جهت مطالعه بیشتر:
1ـ حرّ عاملي، محمد بن حسن، وسائل الشيعه، با تحقيق عبدالرحيم الرباني الشيرازي، بيروت، دارالاحياء التراث العربي، ج18.
2ـ جبلي عاملي، زين الدين بن علي (شهيد ثاني) شرح لمعة الدمشقيه، 10 جلدي مجلدات 9 و 10.
3ـ عوده، عبدالقادر، التشريع الجنايي الاسلامي، قاهره، مکتبه دارالتراث 1405ق، چاپ پنجم.
4ـ ابن بابوبه، شيخ صدوق، محمد بن علي، من لا يحضره الفقيه، دارصعب و دار التعارف، بيروت، 1401ق، ج4، باب ما يجب به التعزير و الحدّ.
5ـ شيري، عباس، سقوط مجازات درحقوق کيفري اسلام و ايران، تهران، ميزان.
6ـ صانعي، پرويز، حقوق جزاي عمومي، تهران، ميزان، ج2.
7ـ گلدوزيان، ايرج، حقوق جزاي عمومي، تهران، ميزان، 1380.
8ـ دکتر حسين، مير محمد صادقي، حقوق جزاي اختصاصي، جرايم عليه اموال.
اطلاعات مطلب
- تاریخ انتشار
- 26 امرداد 01
- بازدید
- ۱۰۴
دیدگاه کاربران
هنوز دیدگاهی برای این مطلب ثبت نشده است.