سنگسار عملي تنفرانگيز و مشمئز کننده است. آيا بهتر نيست به جاي سنگسار، اعدام صورت گيرد؟

  • نشان کردن
؟
متن کاربر

پرسش

سنگسار عملي تنفرانگيز و مشمئز کننده است. آيا بهتر نيست به جاي سنگسار، اعدام صورت گيرد؟

پاسخ کارشناسی

پاسخ

هدف از سنگسار، کشتن نيست بلکه رسيدن به اهداف اصلاحي، تربيتي و بازدارندگي است. شکل اجراي مجازات، در رسيدن به اهداف تربيتي و اصلاحي موضوعيت دارد.

بي شک شکل اجراي مجازات سالب حيات در اسلام و حتی برخی کشورهای سکولار متفاوت است. به عنوان مثال هنوز در برخی ایالات آمریکا انواعی از اعدام جریان دارد. اعدام با تزریق سم، اتاق گاز یا صندلی الکتریکی؛ برخی از این موارد اعدام به نحوی تکان دهنده و مشمئز کننده است. جرم شناسان و روانشناسان جرم و جنایت ، تبیین های علمی در مورد حکمت این تفاوت ها ارائه می دهند.

به هر حال  همين تفاوت در اجراي اعدام نشان دهنده وجود حکمت‌هايي در مورد این مجازات هاست. در ادامه ضمن تبييني که از نقش بازدارندگي مجازات مي‌شود به یکی از حکمت های اين امر اشاره مي‌کنيم.

1. لزوم بازدارنده دائمي براي محرک دائمي

يکي از مباحث جرم شناسي و کيفر شناسي بررسي تاثيرات مجازات‌ها در پيش‌گيري از جرايم است. از نظر رواني براي جلوگيري از تاثير يک محرک دايمي منفي (طبع سرکش) نيازمند محرک دايمي بازدارنده هستيم. در بزهکار، طبع سرکش و مايل به جلب منفعت آني، يک محرک دايمي است، موعظه و نصيحت يا عبرت‌گيري از مجازات‌هاي زود گذر يا ملايم، يک محرک موقتي است و تا زماني که شخص نسبت به آن توجه دارد از بزهکاري دوري مي‌گزيند. با مرور زمان که اثر اين محرک موقت زايل مي‌شود اثر تحريکي طبع سرکش او قدرت يافته و او را نسبت به بزهکاري جري و قدرتمند مي‌کند. تنها راه مقابله با تاثير اين محرک دايمي منفي، استفاده از يک محرک دايمي مثبت است و بالعکس. شکل مجازات‌هاي کيفري و همچنين علني کردن اجراي مجازات کيفري، عواملي است که مي‌تواند اين نقش را بازي نمايد. شکل سنگين و خشن مجازات‌ها، باعث دوام و نفوذ محرک‌هاي رواني مثبت در محرک‌هاي رواني منفي مي‌شود.

اجراي سنگسار، در حقيقت يک محرک حسي و عيني با نفوذ براي آن دسته از انسان‌هايي است که نيازمند تذکر مستمر نسبت به رنج ناشي از قانون شکني هستند. بکاريا فيلسوف معروف حقوق جزا در زمينه منطق حاکم بر مجازات‌ها مي‌گويد:

نه شيوايي بيان نه موعظه‌ها نه حتي والاترين حقايق هرگز مدتي طولاني براي مهار آتش شهوات که وسوسه‌هاي تند خواهش‌هاي آني به آن دامن مي‌زند کافي نبوده است. مي‌بايست با براهين محسوس و کافي، روح خودکامه هر انساني که مي‌کوشد قوانين جامعه را در تيرگي و آشفتگي گذشته فرو برد از اين کار منصرف کرد. اين براهين محسوس همان کيفرها هستند که به زيان کساني که قوانين را نقض مي‌کنند مقرر شده است. گفتم براهين محسوس چون تجربه ثابت کرده است که اکثر مردمان خط مشي ثابتي بر نمي‌گزينند و از اصل انحلال که در جهان مادي و معنوي مشاهده مي‌شود دوري نمي‌جويند مگر با دلايلي که برحواس، بي‌درنگ تاثير گذارد و به ذهن پيوسته خطور کند تا اثرات شديد هواهاي نفساني را در مقابله با مصلحت عمومي متعادل نمايد.[1]

در حقيقت قوانين کيفري به عنوان يک عامل محسوس و عيني که بر حواس پنجگانه انسان تاثير رنج آور دارند، همواره در ذهن کسي که بخواهد مرتکب جرمي شود جولان داده و اين امر به خودي خود نقش بازدارندگي گسترده‌اي در جامعه خواهد داشت. بکاريا در حقيقت براي توضيح محرک‌هاي رواني در اعمال انسان و توجيه نفوذ قانون و مجازات در بافت تاثرات اجتماعي به اين نوع نظريات متوسل مي‌شود.[2]

بنتام معتقد است که قوانين کيفري بر عزم و اراده انسان تاثير رواني به جا مي‌گذارد و موجب مي‌شود انسان به صورت حساب گرانه نسبت به اعمال و رفتار خود تصميم بگيرد و از پيش ميزان ضرر و منفعت خود را در انجام يک رفتار محک بزند. وجود يک قانون مدون کيفري روشن، صريح و قاطع ابزار تاثير‌گذار در اين حسابگري بوده و عامل موثري براي پيشگيري خواهد بود.[3]

اگر چه بيان فوق از دانشمندان و فيلسوفان اجتماعي در مورد ضرورت وجود قوانين کيفري است ولي همين مناط در مورد شدت و ضعف مجازات‌ها وجود دارد. مجازات‌هايي که بتواند به عنوان محرک دائمي در ذهن انسان جولان دهد مطمئنا براي هوس‌ها و گرايش‌هاي نفساني که باعث فساد افراد و اجتماع است، نقش بازدارنده و خنثي کننده‌اي خواهد داشت.

2. شرطي سازي پنهان، شرطي سازي انزجاري و اجتناب آموزي

در روانشناسي کيفري، در جهت تغيير گرايش و رفتارها، کيفرهايي پيش بيني مي‌شود که عملکرد آن بر اساس شرطي سازي است. شرطي کردن انزجاري، حساس سازي پنهان، شرطي کردن پنهان، اجتناب آموزي و... از جمله روش‌هايي است که در اين روش‌ها استفاده مي‌شود. اين روش‌ها به شيوه بسيار دقيقي در مجازات سنگسار، محقق شده و به بازدارندگي و اصلاح در گرايش، رفتار و نهايتا به اصلاح شناختي مي‌انجامد.

کليت اين روش‌ها چنين است که؛ اگر محرک مورد طبع انسان (محرک مثبت) با محرک قوي‌تري که برخلاف طبع انسان است همراه گردد (محرک منفي)، اشمئزاز ناشي از محرک قوي منفي به مرور زمان در محرک ضعيف مثبت سرايت مي‌کند و باعث تغيير گرايش و رفتار انسان مي‌شود.

به عنوان مثال خانمي را در نظر بگيريد که با ولع تمام مشغول صرف غذاي مطبوع و خوشمزه‌اي است. در حين غذا خوردن ناگهان يک فيلم يا کليپ مشمئز کننده‌اي از کشتن يک انسان مي‌بيند. در اين حالت به طور طبيعي ميل به آن غذاي مطبوع در او به صورت موقت از بين مي‌رود. اگر بتوان ساز و کاري انديشيد که اين وضعيت مشمئز کننده در ذهن اين خانم پايدار شود منجر به بي‌اشتهايي و سوء هاضمه او مي‌گردد. بر عکس اين مثال هم قابل اجراست.

شخصي از مقدس اردبيلي پرسيد آيا شما گناهي کرده اي؟ مقدس اردبيلي در جواب گفته باشند که فکر گناه هم نکرده ام. اين سخن تعجب پرسش‌گر را به طرز عجيبي برانگيخت. فکر گناه امري اختياري نيست. ناخودآگاه انسان به چيزهايي که بر طبق ميل و هواي انسان است گرايش دارد !. در جواب فرمود؛ ماهيت گناه مانند نجاست است. آيا تا به حال کسي حتي در حد يک لحظه، به اينکه نجاست خود را ميل کند فکر کرده است؟ بي‌شک چنين امر مشمئز کننده‌اي حتي يک لحظه به فکر کسي خطور نمي‌کند. اگر کسي به خدا و معارف اهل بيتD ايمان داشته باشد با تمام وجود در مي‌يابد که گناه يعني نجاست.[4]

شخصي از امام موسي کاظمj پرسيد: آيا دو فرشته‌اي که خداوند بر هر انساني گماشته، هنگامي که فردي اراده گناه يا عمل صالحي مي‌کند، آنها از اراده و قصد انسان با خبر مي‌گردند؟ امام فرمود: آيا بوي مدفوع با بوع عطر يکي است؟ گفتم نه: فرمود: به راستي وقتي بنده‌اي قصد کار خوب مي‌کند، نفس او خوشبو مي‌شود و نفسش معطر بيرون آيد و زماني که قصد گناه کند نفسش بدبود و گند درآيد.[5]

بسياري از تهديد‌ها و تمثيل‌هايي که در قرآن و روايات آمده است ناظر به اجراي اين تکنيک روان شناختي براي بازدارندگي و اصلاح و تربيت است. به عنوان مثال؛ ربا گناهي است که تجار عمدتا مرد را در معرض خطر قرار مي‌دهد. طبع انسان به پول گرايش زيادي دارد. چگونه مي‌توان اين گرايش را تعديل کرد. يک محرک منفي شديد لازم است. در روايت آمده است؛ کسي که اقدام به ربا خواري کند مانند آن است که با مادر خويش، هفتاد مرتبه زنا کند!!.[6] نعوذ بالله من شرور انفسنا. کسي که اندک اعتمادي به خدا و اين روايت که از معصومj رسيده است داشته باشد، محال است که با شنيدن چنين روايتي به معاملات ربوي نزديک گردد.

اينها و صد‌ها نمونه ديگر قرآني و روايي و... همه نمونه‌هايي از تاثير‌گذاري محرک‌هاي منفي در گرايش‌هاي مثبت و تاثير‌گذاري محرک‌هاي مثبت در گرايش‌هاي منفي است. ترسيم مجازات‌هاي شديد در جهنم براي گناهان مختلف در جاي جاي قرآن کريم بر همين تاثير روانشناختي بنا شده است.

اگر سنگسار با آن طرز فجيع، به عنوان عاقبت يا ماهيت عمل زنا در ذهن کسي ترسيم شود نقش بازدارندگي عميقي خواهد داشت. نقش بازدارندگي آن براي غير مومن و مومن امري ثابت و مستدام است. غير مومن با تمام وجود درک خواهد کرد که عاقبت اين هوي و هوس چنين مرگ فجيعي خواهد بود. مومن قبل از اينکه فکر گناه کند متوجه مي‌شود که خدايي که بنده مسلمانش را از مادر دوست‌تر دارد، براي چنين جرمي اينقدر خشمگين مي‌گردد. براي هر دو دسته گرايش و محرک قوي جنسي در کنار محرک و گرايش قوي‌تر قهر و عذاب قرار خواهد گرفت و در صورتي که مجازات به درستي پيش بيني گردد نتايج اصلاحي و تربيتي عميقي در افراد و جامعه باقي خواهد گذاشت.

با اين بيان مشخص مي‌شود که اعدام يا مثلا سلب حيات به وسيله تزريق آمپول و... چنين نتيجه‌اي نخواهد داشت و عنوان سنگسار اگر چه تنفر انگيز و مشمئز کننده، ولي ناشي از حکمت و رحمانيت الهي و براي اصلاح و تربيت افراد است.

 


[1]. سزار بکاريا، رساله جرايم و مجازات‌ها، ترجمه محمدعلي اردبيلي، تهران، نشر ميزان، 1380ش، ص32.

[2]. همان، ص33.

[3]. همان، ص38.

[4]. محمدعلي قاسمي، روزي حلال، نورالزهراء، چاپ کوثر، 1388ش، ص185.

[5]. کلينى، ابو جعفر محمد بن يعقوب، الکافي، 8 جلد، دار الکتب الإسلامية - تهران - ايران، نوبت چاپ‏چهارم، 1407ق.

، ج4، ص162.

[6]. شيخ صدوق، من لايحضره الفقيه، ترجمه غفاري، همان، ج‌4، ص37.

اطلاعات مطلب

تاریخ انتشار
26 امرداد 01
بازدید
۱۲۴
گفت‌وگو

دیدگاه کاربران

حداقل ۵ کاراکتر؛ دیدگاه پس از بررسی نمایش داده می‌شود.

هنوز دیدگاهی برای این مطلب ثبت نشده است.