صاحب کنيز هر وقت هوس کرد ميتواند به غلام دستور کناره گيري داده و زن را مجبور به 4 ماه محروم شدن بخاطر هوس آقا کند که البته به اضافه بازگشت 8 ماه مي شود؟
صاحب کنيز هر وقت هوس کرد ميتواند به غلام دستور کناره گيري داده و زن را مجبور به 4 ماه محروم شدن بخاطر هوس آقا کند که البته به اضافه بازگشت 8 ماه مي شود؟

پرسش
پاسخ
اگر زنی بخواهد می تواند با آقای الف ازدواج موقت کند و به محض اینکه اراده کند به ازدواج موقت آقای ب درآید و دوباره بعد از پایان مدت و نگه داشتن عده ، دوباره به ازدواج موقت آقای الف در آید. مسئله ای که در پرسش مطرح شد، از این جهت شبیه همین مثال است. با این تفاوت که در ازدواج موقت رضایت و به قول پرسش گر محترم ، هوا و هوس ، هر دو طرف ازدواج شرط است لکن در مسئله ملک یمین ، مولا بر کنیز و برده ولایت دارد و ولایت او نیز به خاطر ماهیت بردگی و کنیزی است. کنیز و برده، دو کافر حربی هستند که به خاطر حکمت های متعددی ، در شرایط خاص تحت سلطه و ولایت مومنین قرار می گیرند. ماهیت کنیزی و بردگی عدم ولایت بر خویشتن است در غیر این صورت اصلا مسئله ای به نام کنیزی و بردگی وجود نداشت. کافر حربی به محض اسارت در صورتی که امام مسملین اجازه دهد به عنوان برده خواهد بود و خود بخود از همسرش جدا شده و همسرش نیز تحت سیطره و ولایت مالکش قرار می گیرد. ازدواج کنیز با برده به ولایت و اذن مالک است و جدایی و طلاق او از غلام نیز به ولایت و اذن مالک است.
در صورتی که حکمت های مواجهه اسلام با با مسئله برده و کنیز ، فهمیده شود استبعادی که از این احکام وجود دارد برطرف می شود.
سیاست اسلام در مواجهه با مسئله برده داری
در پاسخ به اين پرسش مقدمه کوتاهي درباره اصل برده داري در اسلام لازم به نظر مي رسد.
بدون ترديد اسلام مبتکر نظام برده داري در جهان نيست بلکه محدوده کننده و تغيير دهنده اين نظام کهن و اين پديده تلخ اجتماعي بشر است. پيش از اسلام برده داري در حدّ وسيع و گسترده اي در سراسر جهان حاکم بود و سابقه طولاني در تاريخ بشر دارد.
تا آنجا که برخي از دانشمندان قديم نظير افلاطون و ارسطو در آثار خود از برده داري طرفداري کرده اند و آن را از ضرورت ها و لوازم زندگي اجتماعي بشر دانسته اند و معتقدند که برخي انسان ها اساسا برده متولد شده اند تا در خدمت ديگران باشند.
عوامل متعددي باعث بردگي يک انسان مي شد. نظير: فقر، بدهکار شدن، انجام برخي جرائم اجتماعي، ربوده شدن انسان هاي بي پناه، باختن در قمار و... بردگي براي بردگان سرنوشت محتوم و هميشگي آنها بود که نسل به نسل در فرزندان شان تداوم مي يافت و راه بازگشتي هم وجود نداشت. رفتار با بردگان در حدّ رفتار با حيوانات و چارپايان بود. برده يک حيوان آگاه بود که از او در تمام زمينه ها بهره کشي مي شد. او آفريده شده بود تا تمام نيازهاي ارباب خود را برآورده کند.
پس از ظهور اسلام و نشر تعاليم و آموزه هاي آزادي بخش و عدالت خواهانه آن، زمينه هاي فکري و عملي مبارزه با برده داري به وجود آمد. از اين رو بردگان و مستضعفين از نخستين گروه هاي پيش گام در پذيرش اسلام بودند زيرا نداي عدالت خواهي و مساوات و برابري و آزادي اسلام را گمشده تاريخي خود مي ديدند.
اسلام با پديده تلخ و ريشه دار بردگي که از يک سو ريشه در ضعف و سستي انسان ها و از سوي ديگر ظلم و زياده خواهي اربابان داشت به تدريج مبارزه کرد، ابتدا زمينه هاي فکري آن را فراهم آورد و سپس اقدامات قانوني و عملي را انجام داد. لغو يکباره و دفعي برده داري باعث اخلال در نظم اجتماعي مي شد. بروز جمع وسيعي از انسان هايي که فاقد پشتوانه اقتصادي و حمايت هاي خانوادگي بودند و هم چنين شورش وسيع بردگان عليه اربابان و از سوي ديگر امتناع اربابان براي از دست دادن سرمايه هاي اقتصادي خود از مشکلات لغو دفعي برده داري به حساب مي آمد.
بنابراين اسلام با گشودن باب جديدي در احکام و مقررات خود با عنوان «عتق» زمينه ها و عوامل متعددي را براي آزادي بردگان فراهم آورد تا آنجا که در موارد متعدد مسلمانان را ملزم به آزاد کردن بردگان کرد که موارد آن در فقه اسلامي بيان شده است يکي از اقدامات جدّي و مهم اسلام در براندازي نظام برده داري محدود کردن عوامل بردگي انسان ها به اسارت در جنگ است. اسلام تنها راه برده گيري را اسارت در جنگ با کافر حربي دانست و آن را هم نه به عنوان يک حکم قطعي و لازم الاجراء بلکه به عنوان يکي از راه هاي نگه داري اسيران جنگي به تشخيص حاکم اسلامي واگذار کرد. به اين معنا که در جنگ با کافران حربي، اسيران جنگ به تشخيص حاکم اسلامي يا آزاد مي شدند يا در زندان ها نگهداري مي شدند و يا به خانواده هاي مسلمانان واگذار مي شدند و دوران اسارت خود را در ميان خانواده هاي مسلمان مي گذراندند. تشخيص اين که درباره اسيران چه رفتاري شود به عهده حاکم و رهبر اسلام است که در جنگ هاي ابتدايي با کافران بايد آن رهبر، معصوم باشد تا حکم او مشروعيت داشته باشد يا نائب و نماينده معصوم. جنگ ها و فتوحات اسلامي که در رأس آن امام معصوم قرار ندارد از مشروعيت برخوردار نيست. از طرف دیگر یکی از حکمت های برده گیری در جنگ به خاطر مقابله به مثل با کفار بود. عدم مقابله به مثل با کفار در این موضوع زمینه جرات یافتن و تجاوز کفار به سرزمین های مسلمین را بیش از پیش مهیا می ساخت. با این توضیح در صورت تعهد و وجود قرارداد متقابل بین سرزمین کفر و اسلام در زمینه عدم برده گیری ، این قرارداد لازم الاجرا خواهد بود.
بنابراين برده گيري در اسلام از پي آمدهاي «جهاد» است. جهاد از واجبات ديني و از فروع دين اسلام و از عبادت هاي بزرگ به شمار مي آيد. اسلام دين جنگ و خشونت نيست و هر جنگ و غارتي را مجاز نمي داند. جهاد در اسلام با هدف گسترش توحيد و مبارزه با شرک و کفر و رفع ظلم و ستم و فساد و فتنه صورت مي گيرد. جهاد در اسلام احکام و آداب و شرايط خاص خود را دارد. اسلام جنگ با اهل کتاب يا غير موحداني که با مسلمين معاهده صلح بسته اند يا حاضر به پرداخت جزيه هستند را جايز نمي داند.
امّا جنگ با کافراني که به قصد مبارزه با توحيد يکتاپرستي و جلوگيري از گسترش اسلام در برابر مسلمانان قدّ علم کرده اند را با شرايط خاصي جايز و بلکه واجب مي داند.
از جمله شرايط آن است که نخست با کلمات حکمت آميز و موعظه حسنه و برهان و استدلال آنها را به توحيد و خدا پرستي دعوت مي کنند تا قانع شوند. بعد از اتمام حجت اگر اسلام را نپذيرفتند چند حالت ممکن است يا آنها پيروان کتاب هاي آسماني هستند که حاضر به پرداخت جزيه هستند که در اين فرض جنگ تعطيل مي شود و آنها به حال خود واگذار مي شوند و يا با مسلمانان معاهده مي بندند که طبق عهدشان با آنها عمل مي شود و اگر نه اهل کتابند و نه اهل معاهده و پرداخت جزيه، با اعلام قبلي با آنها جنگ مي شود همچنان که گفته شد طبق نظر شيعه در جهادهاي ابتدايي (در مقابل جهاد دفاعي) حضور امام معصوم يا نماينده او الزامي است و اين گونه نيست که هر مسلماني حق حمله به بلاد کفر را داشته باشد.
در جنگ با کافران حربي تنها کساني کشته مي شوند که شمشير کشيده و در معرکه جنگ حاضر باشند و ساير افراد که در جنگ دخالت ندارند، محکوم به قتل نيستند.
در پايان جنگ با کفار حربي و در صورت پيروزي مسلمانان، لشکر اسلام نسبت به مال و انسان هاي باقي مانده از سپاه کفر مسلط مي شود و ملک آنها محسوب مي شود.
درباره نحوه رفتار با اسيران، حاکم معصوم اسلام تصميم گيري مي کند. يکي از راهکارهاي پيش بيني شده در برخورد با اسيران جنگي کافر، بردگي آنهاست. راهکارهاي ديگري نظير آزادي مطلق و بدون قيد و شرط، آزادي در برابر دريافت فديه يا مبادله با اسراي مسلمان هم وجود دارد. بنابراين به بردگي کشاندن اسراء حکم قطعي براي آنها نيست بلکه به تصميم و مصلحت سنجي حاکم اسلامي بستگي دارد. تمام موارد فوق برگرفته از نحوه رفتار رسول خدا ـ صلي الله عليه و آله و سلم ـ در جنگ با کفار است به عنوان نمونه در جنگ بدر، رسول خدا ـ صلي الله عليه و آله و سلم ـ اسيران جنگي کافر را که به جنگ با مسلمانان برخاسته بودند را با دريافت فديه آزاد کرد و برخي را هم بدون دريافت فديه آزاد کرد. در جنگ با يهود بني قينقاع و بني نضير آنها را بدون مجازات آزاد کرد ولي آنها را از مدينه اخراج نمود. در جنگ با بني قريظه که بارها و بارها عليه مسلمانان توطئه کرده. بودند و تعهدات خود را شکسته بودند پس از قتل نظاميان آنها، اسيران آنها را به بردگي کشاند و بردگان را ميان مسلمانان تقسيم کرد که شامل زنان و کودکان و غير نظاميان بودند امّا در ساير جنگ ها غالبا رسول خدا ـ صلي الله عليه و آله و سلم ـ اسيران جنگي را به ويژه زنان و کودکان را آزاد نمود و کمتر آنها را به بردگي کشاندند.
نکته مهم در تفاوت برده داري در اسلام با نظام رايج برده داري در جهان در تفاوت در نوع رويکرد و نگاه انساني به بردگان و هم چنين وضع قوانين و مقررات فراوان براي سامان بخشيدن و نظام مند کردن رفتار با بردگان است. اسلام حقوق انساني بردگان را به رسميت شناخت و راهکارهاي متعددي براي آزادي آنها در نظر گرفت. بردگي اسيران جنگي (کفار حربي) در حقيقت جايگزين نگه داري آنها در زندان هاست. زندان هايي که هيچ نفعي براي فرد اسير و جامعه اسلام ندارد. اسيران به جاي آن که در محيط خفقان بار و آزار دهنده زندان محبوس باشند و گرفتار افسردگي و نااميدي شوند و مخارج زيادي را به دولت اسلام بار کنند، به خانواده مسلمانان واگذار مي شدند تا ضمن اين که از حقوق و مزاياي انساني برخوردار باشند از محيط تربيتي مسلمانان نيز بهره بگيرند اسلام توصيه هاي فراواني نسبت به خوش رفتاري و احسان به بردگان نموده است و از ظلم و بد رفتاري با بردگان به شدت نهي نموده است و از سوي ديگر راه ها و زمينه هاي فراواني براي آزادي بردگان فراهم نموده است.
امّا پرسش اصلي اين است که در جنگ با کفار حربي اين نظاميان هستند که مستحق مجازات هستند امّا گناه زنان و کودکان کفّار حربي چيست که بايد به اسارت مسلمانان در آيند و برده آنها شوند؟
از ديدگاه اسلام، کفر گناهي نابخشودني است. همچنان که براي کافران در آخرت عذاب هاي دردناک و ابدي در نظر گرفته مي شود در اين دنيا نيز مجازات هايي براي کافران وجود دارد. به ويژه کافري که علاوه بر انکار توحيد و يکتاپرستي به مبارزه با توحيد نيز برخيزند. نمونه اين سخت گيري را در برخورد با مرتدين مي توان ديد. گرچه اسلام در مرحله پذيرش دين اجباري قائل نيست و شعار لا اکراه في الدين سر مي دهد امّا اين اجازه را به انسان ها نمي دهد تا پس از تحقيق و مطالعه و پذيرش منطقي و مستدل اسلام و يکتاپرستي، عقل و منطق و برهان را زير پا بگذارند و به تبليغ عليه اسلام بپردازند.
اسلام، فرد کافر را فاقد هر گونه صلاحيت فردي و اجتماعي مي داند. کافر از هيچ جايگاهي در جامعه اسلامي برخوردار نيست و شايسته تصدي مناصب اجتماعي و مسئوليت ها نيست با اين مقدمه، سؤال درباره همسر و فرزندان کافر حربي نيز روشن مي شود. اسلام اسارت مرد کافر حربي در جنگ را به منزله طلاق و فسخ ازدواج او با همسرش مي داند. زيرا او شايسته تصدي خانواده و سرپرستي از زن و فرزند خويش هم نيست. (همانند آنچه امروز در دادگاه هاي خانواده درباره برخي مردان حکم مي شود که آنها را به دليل عدم پايبندي به موازين اخلاقي و قانوني فاقد صلاحيت سرپرستي فرزندان خودش مي دانند) بنابراين با اسارت کافر حربي در جنگ، ازدواج او با همسرش فسخ مي شود. اينک با زنان و کودکان بر جاي مانده از جنگ چه بايد کرد؟ آيا آنها را بدون سرپرست و بلا تکليف در جامعه رها کرد؟ تأمين اقتصادي و حمايت مالي از اين خانواده ها و تربيت کودکان و فرزندان جنگ زده به عهده کيست؟
اسلام اجباري در به بردگي کشاندن آنها نکرده است و همچنان که بارها گفتيم، استرقاق و آزادي اسيران جنگي يکي از راهکارها و يکي از انواع رفتارها و برخورد با اسيران است در سيره رسول خدا ـ صلي الله عليه و آله و سلم ـ در جنگ هاي متعدد آزادي همه اسيران اعم از زنان و کودکان وجود دارد و در مواردي نيز زنان و کودکان به اسارت و بردگي مسلمانان در آمده اند.
بايد به اين نکته نيز توجه داشت که زنان کافر نيز در گناه کفر و همراهي با مردان کافر مقصر و مستحق مجازاتند. اسلام هيچ انسان موحد و يکتاپرستي را به بردگي نمي کشاند و به تعبير امام علي ـ عليه السلام ـ «ليس علي الموحدين سبي و لا يغنم من اموالهم الاما قاتلوا به و عليه: بر انسان هاي خداپرست، حکم بردگي جاري نمي شود و اموال آنها به غنيمت برده نمي شود».بنابراين زنان نيز در تداوم کفر خود و همراهي با کافران همانند مردان مقصر و مستحق مجازاتند امّا اسلام به جاي مجازات زنان آنها و به جاي رها کردن بلا تکليف آنها در جامعه آنها را به خانواده هاي اسلام ملحق مي کنند تا تحت سرپرستي افراد مسلمان و در محيط توحيد و يکتا پرستي قرار گيرند. بدون شک سرپرستي اين زنان و کودکان هزينه هايي بر مسلمانان نيز تحميل مي کند ضمن اين که فوائدي را نيز عايد آنها مي سازد. در اين نکته ترديدي نيست که اسلام به مسلمانان اجازه داده است تا در جنگ با کفار حربي بر اموال و دارايي و خانواده هايي آنها مسلط شوند و حق استفاده و ازدواج با آنها را داده است.
در جنگ حنين، که زنان زيادي از کفار به اسارت مسلمانان در آمده بودند، پيش از آن که حکم آزادي آنها صادر شود، زنان و کودکان در ميان مسلمانان تقسيم شدند. مسلمانان در استفاده جنسي از آنها دچار شک و ترديد شدند و نسبت به اين کار اکراه داشتند (ظاهرا علت اکراه آنها اين بود که شوهران برخي از اين زنان زنده بودند) آيه 24 سوره نساء درباره جواز ازدواج با اسيران جنگي و تمتع جنسي از آنها نازل شد:
«و المحصنات من النساء الا ما ملکت ايمانکم...؛ زنان شوهر دار بر شما حرام هستند مگر آنها را که از راه اسارت مالک شده ايد».
در حقيقت، قرآن اسارت در جنگ را در حکم طلاق دانسته و ازدواج با کنيزان را مجاز اعلام کرد. در آيه 25 سوره نساء نيز، قرآن به کساني که توانايي ازدواج با زنان آزاده پاکدامن باايمان را ندارند، توصيه مي کند تا به ازدواج رسمي با زنان پاک دامن از بردگان باايمان اقدام کنند: «وَمَن لَّمْ يَسْتَطِعْ مِنکمْ طَوْلاً أَن يَنکحَ الْمُحْصَنَاتِ الْمُؤْمِنَاتِ فَمِن مِّا مَلَکتْ أَيْمَانُکم مِّن فَتَيَاتِکمُ الْمُؤْمِنَاتِ وَاللّهُ أَعْلَمُ بِإِيمَانِکمْ بَعْضُکم مِّن بَعْضٍ فَانکحُوهُنَّ بِإِذْنِ أَهْلِهِنَّ وَآتُوهُنَّ أُجُورَهُنَّ بِالْمَعْرُوفِ مُحْصَنَاتٍ غَيْرَ مُسَافِحَاتٍ وَلاَ مُتَّخِذَاتِ أَخْدَانٍ فَإِذَا أُحْصِنَّ فَإِنْ أَتَيْنَ بِفَاحِشَةٍ فَعَلَيْهِنَّ نِصْفُ مَا عَلَي الْمُحْصَنَاتِ مِنَ الْعَذَابِ ذَلِک لِمَنْ خَشِيَ الْعَنَتَ مِنْکمْ وَأَن تَصْبِرُواْ خَيْرٌ لَّکمْ وَاللّهُ غَفُورٌ رَّحِيمٌ».
و آنها که توانايي ازدواج با زنان «آزاد» پاکدامن باايمان را ندارند، مي توانند با زنان پاکدامن از بردگان باايماني که در اختيار دارند ازدواج کنند خدا به ايمان شما آگاه تر است و همگي اعضاي يک پيکريد.
بر این اساس نیاز های جنسی و غریزی کنیزان که امروز بخشی از جامعه اسلامی شده اند نیز پاسخ قانون مند داده می شود. بی شک بی پاسخ گذاشتن نیازهای جنسی این قشر از جامعه می توانست لطمه های جبران ناپذیری به نظام اخلاقی جامعه وارد نماید.
در پايان ذکر چند نکته لازم به نظر مي رسد:
1. مسأله برده داري در اسلام مانند ساير مسائل و احکام اسلام مورد سوء استفاده و برداشت هاي غلط توسط مسلمانان قرار گرفت. رفتار حاکمان، فاتحان و جنگجويان و خلفاي اسلام را نبايد به پاي اسلام نوشت. نظير اين مسأله درباره تعدد زوجات در اسلام وجود دارد، که اين حکم حکيمانه اسلام که براي درمان بسياري از مشکلات اجتماعي وضع شد، برخي مسلمانان سوء استفاده کرده و براي لذت طلبي و عشرت طلبي خود بهره گرفتند جنگ ها و فتوحات اسلام را نبايد جزئي از کارنامه اسلام دانست. فتوحاتي که با احکام و آموزه هاي اسلام فاصله بسياري داشت. براي پي بردن به ديدگاه حقيقي اسلام در موضوع برده داري بايد به قرآن و فقه اسلامي و سيره معصومان رجوع کرد و نه رفتارهاي ناصحيح مسلمانان.
2. موضوع برده داري در اسلام از موضوعات تاريخي اسلام است آنچه درباره برده داري در اسلام وجود دارد مربوط به اقتضائات زماني آن دوره دارد و اين گونه نيست که همه آنچه درباره بردگي در اسلام گفته مي شود در زمان حاضر نيز لازم الاجراء باشد بلکه يک شيوه و تاکتيک برخورد با کافران است که به صلاح ديد رهبر معصوم جامعه اسلام واگذار شده ضمن اين که دليلي بر نسخ اين حکم هم نداريم.
3. با توجه به اين که موضوع برده داري در اسلام موضوعي پردامنه و داراي ابعاد و جوانب گوناگون فقهي، کلامي و تاريخي است لذا بر جوانان پرسشگر و طالب حقيقت لازم است تا با مطالعه کتاب هاي مختلف در اين زمينه به جواب قانع کننده اي دست پيدا کنند.
علاوه بر سخنان دانشمندان بزرگ اسلامي معاصر نظير علامه طباطبايي، شهيد مطهري، شهيد صدر، علامه مصباح يزدي و علامه محمد تقي جعفري و ديگر بزرگان...، کتاب هايي نيز در اين زمينه نگاشته شده است.
معرفی منابع جهت مطالعه بیشتر:
1. نگاهي به بردگي، آيت الله محمد علي گرامي؛ 2. بردگي در اسلام، محمد صادق ايرجي؛ 3. بردگي از ديدگاه اسلام، حسيني طباطبايي؛ 4. بررسي تاريخي اسلام و برده داري با تکيه بر سيره معصومان، عبدالرضا عرب، مراجعه کنند.
اطلاعات مطلب
- تاریخ انتشار
- 26 امرداد 01
- بازدید
- ۵۴۴
صاحب کنيز هر وقت هوس کرد ميتواند به غلام دستور کناره گيري داده و زن را مجبور به 4 ماه محروم شدن بخاطر هوس آقا کند که البته به اضافه بازگشت 8 ماه مي شود؟
- نشان کردن
پرسش
صاحب کنيز هر وقت هوس کرد ميتواند به غلام دستور کناره گيري داده و زن را مجبور به 4 ماه محروم شدن بخاطر هوس آقا کند که البته به اضافه بازگشت 8 ماه مي شود؟
پاسخ
اگر زنی بخواهد می تواند با آقای الف ازدواج موقت کند و به محض اینکه اراده کند به ازدواج موقت آقای ب درآید و دوباره بعد از پایان مدت و نگه داشتن عده ، دوباره به ازدواج موقت آقای الف در آید. مسئله ای که در پرسش مطرح شد، از این جهت شبیه همین مثال است. با این تفاوت که در ازدواج موقت رضایت و به قول پرسش گر محترم ، هوا و هوس ، هر دو طرف ازدواج شرط است لکن در مسئله ملک یمین ، مولا بر کنیز و برده ولایت دارد و ولایت او نیز به خاطر ماهیت بردگی و کنیزی است. کنیز و برده، دو کافر حربی هستند که به خاطر حکمت های متعددی ، در شرایط خاص تحت سلطه و ولایت مومنین قرار می گیرند. ماهیت کنیزی و بردگی عدم ولایت بر خویشتن است در غیر این صورت اصلا مسئله ای به نام کنیزی و بردگی وجود نداشت. کافر حربی به محض اسارت در صورتی که امام مسملین اجازه دهد به عنوان برده خواهد بود و خود بخود از همسرش جدا شده و همسرش نیز تحت سیطره و ولایت مالکش قرار می گیرد. ازدواج کنیز با برده به ولایت و اذن مالک است و جدایی و طلاق او از غلام نیز به ولایت و اذن مالک است.
در صورتی که حکمت های مواجهه اسلام با با مسئله برده و کنیز ، فهمیده شود استبعادی که از این احکام وجود دارد برطرف می شود.
سیاست اسلام در مواجهه با مسئله برده داری
در پاسخ به اين پرسش مقدمه کوتاهي درباره اصل برده داري در اسلام لازم به نظر مي رسد.
بدون ترديد اسلام مبتکر نظام برده داري در جهان نيست بلکه محدوده کننده و تغيير دهنده اين نظام کهن و اين پديده تلخ اجتماعي بشر است. پيش از اسلام برده داري در حدّ وسيع و گسترده اي در سراسر جهان حاکم بود و سابقه طولاني در تاريخ بشر دارد.
تا آنجا که برخي از دانشمندان قديم نظير افلاطون و ارسطو در آثار خود از برده داري طرفداري کرده اند و آن را از ضرورت ها و لوازم زندگي اجتماعي بشر دانسته اند و معتقدند که برخي انسان ها اساسا برده متولد شده اند تا در خدمت ديگران باشند.
عوامل متعددي باعث بردگي يک انسان مي شد. نظير: فقر، بدهکار شدن، انجام برخي جرائم اجتماعي، ربوده شدن انسان هاي بي پناه، باختن در قمار و... بردگي براي بردگان سرنوشت محتوم و هميشگي آنها بود که نسل به نسل در فرزندان شان تداوم مي يافت و راه بازگشتي هم وجود نداشت. رفتار با بردگان در حدّ رفتار با حيوانات و چارپايان بود. برده يک حيوان آگاه بود که از او در تمام زمينه ها بهره کشي مي شد. او آفريده شده بود تا تمام نيازهاي ارباب خود را برآورده کند.
پس از ظهور اسلام و نشر تعاليم و آموزه هاي آزادي بخش و عدالت خواهانه آن، زمينه هاي فکري و عملي مبارزه با برده داري به وجود آمد. از اين رو بردگان و مستضعفين از نخستين گروه هاي پيش گام در پذيرش اسلام بودند زيرا نداي عدالت خواهي و مساوات و برابري و آزادي اسلام را گمشده تاريخي خود مي ديدند.
اسلام با پديده تلخ و ريشه دار بردگي که از يک سو ريشه در ضعف و سستي انسان ها و از سوي ديگر ظلم و زياده خواهي اربابان داشت به تدريج مبارزه کرد، ابتدا زمينه هاي فکري آن را فراهم آورد و سپس اقدامات قانوني و عملي را انجام داد. لغو يکباره و دفعي برده داري باعث اخلال در نظم اجتماعي مي شد. بروز جمع وسيعي از انسان هايي که فاقد پشتوانه اقتصادي و حمايت هاي خانوادگي بودند و هم چنين شورش وسيع بردگان عليه اربابان و از سوي ديگر امتناع اربابان براي از دست دادن سرمايه هاي اقتصادي خود از مشکلات لغو دفعي برده داري به حساب مي آمد.
بنابراين اسلام با گشودن باب جديدي در احکام و مقررات خود با عنوان «عتق» زمينه ها و عوامل متعددي را براي آزادي بردگان فراهم آورد تا آنجا که در موارد متعدد مسلمانان را ملزم به آزاد کردن بردگان کرد که موارد آن در فقه اسلامي بيان شده است يکي از اقدامات جدّي و مهم اسلام در براندازي نظام برده داري محدود کردن عوامل بردگي انسان ها به اسارت در جنگ است. اسلام تنها راه برده گيري را اسارت در جنگ با کافر حربي دانست و آن را هم نه به عنوان يک حکم قطعي و لازم الاجراء بلکه به عنوان يکي از راه هاي نگه داري اسيران جنگي به تشخيص حاکم اسلامي واگذار کرد. به اين معنا که در جنگ با کافران حربي، اسيران جنگ به تشخيص حاکم اسلامي يا آزاد مي شدند يا در زندان ها نگهداري مي شدند و يا به خانواده هاي مسلمانان واگذار مي شدند و دوران اسارت خود را در ميان خانواده هاي مسلمان مي گذراندند. تشخيص اين که درباره اسيران چه رفتاري شود به عهده حاکم و رهبر اسلام است که در جنگ هاي ابتدايي با کافران بايد آن رهبر، معصوم باشد تا حکم او مشروعيت داشته باشد يا نائب و نماينده معصوم. جنگ ها و فتوحات اسلامي که در رأس آن امام معصوم قرار ندارد از مشروعيت برخوردار نيست. از طرف دیگر یکی از حکمت های برده گیری در جنگ به خاطر مقابله به مثل با کفار بود. عدم مقابله به مثل با کفار در این موضوع زمینه جرات یافتن و تجاوز کفار به سرزمین های مسلمین را بیش از پیش مهیا می ساخت. با این توضیح در صورت تعهد و وجود قرارداد متقابل بین سرزمین کفر و اسلام در زمینه عدم برده گیری ، این قرارداد لازم الاجرا خواهد بود.
بنابراين برده گيري در اسلام از پي آمدهاي «جهاد» است. جهاد از واجبات ديني و از فروع دين اسلام و از عبادت هاي بزرگ به شمار مي آيد. اسلام دين جنگ و خشونت نيست و هر جنگ و غارتي را مجاز نمي داند. جهاد در اسلام با هدف گسترش توحيد و مبارزه با شرک و کفر و رفع ظلم و ستم و فساد و فتنه صورت مي گيرد. جهاد در اسلام احکام و آداب و شرايط خاص خود را دارد. اسلام جنگ با اهل کتاب يا غير موحداني که با مسلمين معاهده صلح بسته اند يا حاضر به پرداخت جزيه هستند را جايز نمي داند.
امّا جنگ با کافراني که به قصد مبارزه با توحيد يکتاپرستي و جلوگيري از گسترش اسلام در برابر مسلمانان قدّ علم کرده اند را با شرايط خاصي جايز و بلکه واجب مي داند.
از جمله شرايط آن است که نخست با کلمات حکمت آميز و موعظه حسنه و برهان و استدلال آنها را به توحيد و خدا پرستي دعوت مي کنند تا قانع شوند. بعد از اتمام حجت اگر اسلام را نپذيرفتند چند حالت ممکن است يا آنها پيروان کتاب هاي آسماني هستند که حاضر به پرداخت جزيه هستند که در اين فرض جنگ تعطيل مي شود و آنها به حال خود واگذار مي شوند و يا با مسلمانان معاهده مي بندند که طبق عهدشان با آنها عمل مي شود و اگر نه اهل کتابند و نه اهل معاهده و پرداخت جزيه، با اعلام قبلي با آنها جنگ مي شود همچنان که گفته شد طبق نظر شيعه در جهادهاي ابتدايي (در مقابل جهاد دفاعي) حضور امام معصوم يا نماينده او الزامي است و اين گونه نيست که هر مسلماني حق حمله به بلاد کفر را داشته باشد.
در جنگ با کافران حربي تنها کساني کشته مي شوند که شمشير کشيده و در معرکه جنگ حاضر باشند و ساير افراد که در جنگ دخالت ندارند، محکوم به قتل نيستند.
در پايان جنگ با کفار حربي و در صورت پيروزي مسلمانان، لشکر اسلام نسبت به مال و انسان هاي باقي مانده از سپاه کفر مسلط مي شود و ملک آنها محسوب مي شود.
درباره نحوه رفتار با اسيران، حاکم معصوم اسلام تصميم گيري مي کند. يکي از راهکارهاي پيش بيني شده در برخورد با اسيران جنگي کافر، بردگي آنهاست. راهکارهاي ديگري نظير آزادي مطلق و بدون قيد و شرط، آزادي در برابر دريافت فديه يا مبادله با اسراي مسلمان هم وجود دارد. بنابراين به بردگي کشاندن اسراء حکم قطعي براي آنها نيست بلکه به تصميم و مصلحت سنجي حاکم اسلامي بستگي دارد. تمام موارد فوق برگرفته از نحوه رفتار رسول خدا ـ صلي الله عليه و آله و سلم ـ در جنگ با کفار است به عنوان نمونه در جنگ بدر، رسول خدا ـ صلي الله عليه و آله و سلم ـ اسيران جنگي کافر را که به جنگ با مسلمانان برخاسته بودند را با دريافت فديه آزاد کرد و برخي را هم بدون دريافت فديه آزاد کرد. در جنگ با يهود بني قينقاع و بني نضير آنها را بدون مجازات آزاد کرد ولي آنها را از مدينه اخراج نمود. در جنگ با بني قريظه که بارها و بارها عليه مسلمانان توطئه کرده. بودند و تعهدات خود را شکسته بودند پس از قتل نظاميان آنها، اسيران آنها را به بردگي کشاند و بردگان را ميان مسلمانان تقسيم کرد که شامل زنان و کودکان و غير نظاميان بودند امّا در ساير جنگ ها غالبا رسول خدا ـ صلي الله عليه و آله و سلم ـ اسيران جنگي را به ويژه زنان و کودکان را آزاد نمود و کمتر آنها را به بردگي کشاندند.
نکته مهم در تفاوت برده داري در اسلام با نظام رايج برده داري در جهان در تفاوت در نوع رويکرد و نگاه انساني به بردگان و هم چنين وضع قوانين و مقررات فراوان براي سامان بخشيدن و نظام مند کردن رفتار با بردگان است. اسلام حقوق انساني بردگان را به رسميت شناخت و راهکارهاي متعددي براي آزادي آنها در نظر گرفت. بردگي اسيران جنگي (کفار حربي) در حقيقت جايگزين نگه داري آنها در زندان هاست. زندان هايي که هيچ نفعي براي فرد اسير و جامعه اسلام ندارد. اسيران به جاي آن که در محيط خفقان بار و آزار دهنده زندان محبوس باشند و گرفتار افسردگي و نااميدي شوند و مخارج زيادي را به دولت اسلام بار کنند، به خانواده مسلمانان واگذار مي شدند تا ضمن اين که از حقوق و مزاياي انساني برخوردار باشند از محيط تربيتي مسلمانان نيز بهره بگيرند اسلام توصيه هاي فراواني نسبت به خوش رفتاري و احسان به بردگان نموده است و از ظلم و بد رفتاري با بردگان به شدت نهي نموده است و از سوي ديگر راه ها و زمينه هاي فراواني براي آزادي بردگان فراهم نموده است.
امّا پرسش اصلي اين است که در جنگ با کفار حربي اين نظاميان هستند که مستحق مجازات هستند امّا گناه زنان و کودکان کفّار حربي چيست که بايد به اسارت مسلمانان در آيند و برده آنها شوند؟
از ديدگاه اسلام، کفر گناهي نابخشودني است. همچنان که براي کافران در آخرت عذاب هاي دردناک و ابدي در نظر گرفته مي شود در اين دنيا نيز مجازات هايي براي کافران وجود دارد. به ويژه کافري که علاوه بر انکار توحيد و يکتاپرستي به مبارزه با توحيد نيز برخيزند. نمونه اين سخت گيري را در برخورد با مرتدين مي توان ديد. گرچه اسلام در مرحله پذيرش دين اجباري قائل نيست و شعار لا اکراه في الدين سر مي دهد امّا اين اجازه را به انسان ها نمي دهد تا پس از تحقيق و مطالعه و پذيرش منطقي و مستدل اسلام و يکتاپرستي، عقل و منطق و برهان را زير پا بگذارند و به تبليغ عليه اسلام بپردازند.
اسلام، فرد کافر را فاقد هر گونه صلاحيت فردي و اجتماعي مي داند. کافر از هيچ جايگاهي در جامعه اسلامي برخوردار نيست و شايسته تصدي مناصب اجتماعي و مسئوليت ها نيست با اين مقدمه، سؤال درباره همسر و فرزندان کافر حربي نيز روشن مي شود. اسلام اسارت مرد کافر حربي در جنگ را به منزله طلاق و فسخ ازدواج او با همسرش مي داند. زيرا او شايسته تصدي خانواده و سرپرستي از زن و فرزند خويش هم نيست. (همانند آنچه امروز در دادگاه هاي خانواده درباره برخي مردان حکم مي شود که آنها را به دليل عدم پايبندي به موازين اخلاقي و قانوني فاقد صلاحيت سرپرستي فرزندان خودش مي دانند) بنابراين با اسارت کافر حربي در جنگ، ازدواج او با همسرش فسخ مي شود. اينک با زنان و کودکان بر جاي مانده از جنگ چه بايد کرد؟ آيا آنها را بدون سرپرست و بلا تکليف در جامعه رها کرد؟ تأمين اقتصادي و حمايت مالي از اين خانواده ها و تربيت کودکان و فرزندان جنگ زده به عهده کيست؟
اسلام اجباري در به بردگي کشاندن آنها نکرده است و همچنان که بارها گفتيم، استرقاق و آزادي اسيران جنگي يکي از راهکارها و يکي از انواع رفتارها و برخورد با اسيران است در سيره رسول خدا ـ صلي الله عليه و آله و سلم ـ در جنگ هاي متعدد آزادي همه اسيران اعم از زنان و کودکان وجود دارد و در مواردي نيز زنان و کودکان به اسارت و بردگي مسلمانان در آمده اند.
بايد به اين نکته نيز توجه داشت که زنان کافر نيز در گناه کفر و همراهي با مردان کافر مقصر و مستحق مجازاتند. اسلام هيچ انسان موحد و يکتاپرستي را به بردگي نمي کشاند و به تعبير امام علي ـ عليه السلام ـ «ليس علي الموحدين سبي و لا يغنم من اموالهم الاما قاتلوا به و عليه: بر انسان هاي خداپرست، حکم بردگي جاري نمي شود و اموال آنها به غنيمت برده نمي شود».بنابراين زنان نيز در تداوم کفر خود و همراهي با کافران همانند مردان مقصر و مستحق مجازاتند امّا اسلام به جاي مجازات زنان آنها و به جاي رها کردن بلا تکليف آنها در جامعه آنها را به خانواده هاي اسلام ملحق مي کنند تا تحت سرپرستي افراد مسلمان و در محيط توحيد و يکتا پرستي قرار گيرند. بدون شک سرپرستي اين زنان و کودکان هزينه هايي بر مسلمانان نيز تحميل مي کند ضمن اين که فوائدي را نيز عايد آنها مي سازد. در اين نکته ترديدي نيست که اسلام به مسلمانان اجازه داده است تا در جنگ با کفار حربي بر اموال و دارايي و خانواده هايي آنها مسلط شوند و حق استفاده و ازدواج با آنها را داده است.
در جنگ حنين، که زنان زيادي از کفار به اسارت مسلمانان در آمده بودند، پيش از آن که حکم آزادي آنها صادر شود، زنان و کودکان در ميان مسلمانان تقسيم شدند. مسلمانان در استفاده جنسي از آنها دچار شک و ترديد شدند و نسبت به اين کار اکراه داشتند (ظاهرا علت اکراه آنها اين بود که شوهران برخي از اين زنان زنده بودند) آيه 24 سوره نساء درباره جواز ازدواج با اسيران جنگي و تمتع جنسي از آنها نازل شد:
«و المحصنات من النساء الا ما ملکت ايمانکم...؛ زنان شوهر دار بر شما حرام هستند مگر آنها را که از راه اسارت مالک شده ايد».
در حقيقت، قرآن اسارت در جنگ را در حکم طلاق دانسته و ازدواج با کنيزان را مجاز اعلام کرد. در آيه 25 سوره نساء نيز، قرآن به کساني که توانايي ازدواج با زنان آزاده پاکدامن باايمان را ندارند، توصيه مي کند تا به ازدواج رسمي با زنان پاک دامن از بردگان باايمان اقدام کنند: «وَمَن لَّمْ يَسْتَطِعْ مِنکمْ طَوْلاً أَن يَنکحَ الْمُحْصَنَاتِ الْمُؤْمِنَاتِ فَمِن مِّا مَلَکتْ أَيْمَانُکم مِّن فَتَيَاتِکمُ الْمُؤْمِنَاتِ وَاللّهُ أَعْلَمُ بِإِيمَانِکمْ بَعْضُکم مِّن بَعْضٍ فَانکحُوهُنَّ بِإِذْنِ أَهْلِهِنَّ وَآتُوهُنَّ أُجُورَهُنَّ بِالْمَعْرُوفِ مُحْصَنَاتٍ غَيْرَ مُسَافِحَاتٍ وَلاَ مُتَّخِذَاتِ أَخْدَانٍ فَإِذَا أُحْصِنَّ فَإِنْ أَتَيْنَ بِفَاحِشَةٍ فَعَلَيْهِنَّ نِصْفُ مَا عَلَي الْمُحْصَنَاتِ مِنَ الْعَذَابِ ذَلِک لِمَنْ خَشِيَ الْعَنَتَ مِنْکمْ وَأَن تَصْبِرُواْ خَيْرٌ لَّکمْ وَاللّهُ غَفُورٌ رَّحِيمٌ».
و آنها که توانايي ازدواج با زنان «آزاد» پاکدامن باايمان را ندارند، مي توانند با زنان پاکدامن از بردگان باايماني که در اختيار دارند ازدواج کنند خدا به ايمان شما آگاه تر است و همگي اعضاي يک پيکريد.
بر این اساس نیاز های جنسی و غریزی کنیزان که امروز بخشی از جامعه اسلامی شده اند نیز پاسخ قانون مند داده می شود. بی شک بی پاسخ گذاشتن نیازهای جنسی این قشر از جامعه می توانست لطمه های جبران ناپذیری به نظام اخلاقی جامعه وارد نماید.
در پايان ذکر چند نکته لازم به نظر مي رسد:
1. مسأله برده داري در اسلام مانند ساير مسائل و احکام اسلام مورد سوء استفاده و برداشت هاي غلط توسط مسلمانان قرار گرفت. رفتار حاکمان، فاتحان و جنگجويان و خلفاي اسلام را نبايد به پاي اسلام نوشت. نظير اين مسأله درباره تعدد زوجات در اسلام وجود دارد، که اين حکم حکيمانه اسلام که براي درمان بسياري از مشکلات اجتماعي وضع شد، برخي مسلمانان سوء استفاده کرده و براي لذت طلبي و عشرت طلبي خود بهره گرفتند جنگ ها و فتوحات اسلام را نبايد جزئي از کارنامه اسلام دانست. فتوحاتي که با احکام و آموزه هاي اسلام فاصله بسياري داشت. براي پي بردن به ديدگاه حقيقي اسلام در موضوع برده داري بايد به قرآن و فقه اسلامي و سيره معصومان رجوع کرد و نه رفتارهاي ناصحيح مسلمانان.
2. موضوع برده داري در اسلام از موضوعات تاريخي اسلام است آنچه درباره برده داري در اسلام وجود دارد مربوط به اقتضائات زماني آن دوره دارد و اين گونه نيست که همه آنچه درباره بردگي در اسلام گفته مي شود در زمان حاضر نيز لازم الاجراء باشد بلکه يک شيوه و تاکتيک برخورد با کافران است که به صلاح ديد رهبر معصوم جامعه اسلام واگذار شده ضمن اين که دليلي بر نسخ اين حکم هم نداريم.
3. با توجه به اين که موضوع برده داري در اسلام موضوعي پردامنه و داراي ابعاد و جوانب گوناگون فقهي، کلامي و تاريخي است لذا بر جوانان پرسشگر و طالب حقيقت لازم است تا با مطالعه کتاب هاي مختلف در اين زمينه به جواب قانع کننده اي دست پيدا کنند.
علاوه بر سخنان دانشمندان بزرگ اسلامي معاصر نظير علامه طباطبايي، شهيد مطهري، شهيد صدر، علامه مصباح يزدي و علامه محمد تقي جعفري و ديگر بزرگان...، کتاب هايي نيز در اين زمينه نگاشته شده است.
معرفی منابع جهت مطالعه بیشتر:
1. نگاهي به بردگي، آيت الله محمد علي گرامي؛ 2. بردگي در اسلام، محمد صادق ايرجي؛ 3. بردگي از ديدگاه اسلام، حسيني طباطبايي؛ 4. بررسي تاريخي اسلام و برده داري با تکيه بر سيره معصومان، عبدالرضا عرب، مراجعه کنند.
اطلاعات مطلب
- تاریخ انتشار
- 26 امرداد 01
- بازدید
- ۵۴۴
دیدگاه کاربران
هنوز دیدگاهی برای این مطلب ثبت نشده است.