آزاد کردن بردگان به عناوين مختلف سفارش شده است. اگر خدا کاري را بد بداند اين سفارش چه معنايي دارد؟

  • نشان کردن
؟
متن کاربر

پرسش

آزاد کردن بردگان به عناوين مختلف سفارش شده است. اگر خدا کاري را بد بداند اين سفارش چه معنايي دارد؟

پاسخ کارشناسی

پاسخ

سياست اسلام در برخورد با مسئله بردگي

گرچه در قرآن مجيد مساله «استرقاق» (برده گيري و برده داري) به عنوان يک دستور حتمي در مورد اسيران جنگي نيامده است ولي انکار نمي توان کرد که احکامي در قرآن براي بردگان ذکر شده است که اصل وجود بردگي را حتي در زمان پيامبر ـ صلي الله عليه و آله و سلم ـ و صدر اسلام اثبات مي کند، مانند احکامي که در مورد ازدواج با بردگان، يا احکام محرميت يا مساله مکاتبه (قرارداد براي آزادي بردگان) که در آيات متعددي از قرآن در سوره نساء، نحل، مؤمنون، نور، روم و احزاب آمده است.

اينجا است که بعضي بر اسلام خرده مي گيرند که چرا اين آئين الهي با آن همه محتوا و ارزش هاي والاي انساني مساله بردگي را به کلي الغاء نکرده، و طي يک حکم قطعي و عمومي آزادي همه بردگان را اعلام ننموده است؟!.

درست است که اسلام سفارش زيادي در مورد بردگان کرده، اما آنچه مهم است آزادي بي قيد و شرط آنها است، چرا انساني مملوک انسان ديگري باشد و آزادي را که بزرگ ترين عطيه الهي است از دست دهد؟!

در يک جمله کوتاه بايد گفت که اسلام برنامه دقيق و زمان بندي شده براي آزادي بردگان دارد که به طور اجتناب ناپذير همه آنها تدريجا آزاد مي شوند، بي آنکه اين آزادي عکس العمل نامطلوبي در جامعه به وجود آورد.

ولي پيش از آنکه به توضيح اين طرح دقيق اسلامي بپردازيم ذکر چند نکته را مقدمتا لازم مي دانيم.

1. اسلام هرگز ابداع کننده بردگي نبوده است

اسلام هرگز ابداع کننده بردگي نبوده است، بلکه در حالي ظهور کرد که مساله بردگي سراسر جهان را گرفته بود، و با تار و پود جوامع بشري آميخته بود، حتي بعد از اسلام نيز در تمام جوامع مساله بردگي ادامه يافت، تا حدود يکصد سال قبل که «نهضت آزادي بردگان» شروع شد، چرا که به خاطر دگرگون شدن نظام زندگي بشر مساله بردگان به شکل قديمي ديگر قابل قبول نبود.

الغاي بردگي نخست از اروپا شروع شد سپس در ساير کشورها از جمله آمريکا و آسيا گسترش يافت.

در انگلستان تا سال 1840 ميلادي، و در فرانسه تا سال 1848، و در هلند تا سال 1863، و در آمريکا تا سال 1865 بردگي ادامه داشت، و سپس کنگره «بروکسل» ضمن اعلاميه اي تصميم به الغاي بردگي در سراسر جهان گرفت، و اين در سال 1890 بود (يعني حدود صد سال قبل).

2. تغيير شکل بردگي در دنيا امروز

غربي ها ادعا مي کنند که پيش قدم در الغاي بردگي بودند، اما وقتي دقيقا مساله را بررسي مي کنيم مي بينيم بردگي الغا نشد بلکه شکل آن عوض شد. متناسب با دوران مدرن در غرب، بردگي نيز شکل مدرن و پيشرفته به خود گرفت. شکل سنتي برده داري جواب گوي توقعات و ثروت اندوزي هاي بي حد و حصر سرمايه داران غربي نبود. شکل سنتي برده داري اگر چه منافع زيادي براي آن ها داشت لکن مفاسدي هم بدنبال داشت. مخارج بردگان، مقابله با شورش هاي بردگان و... هزينه هايي را براي سرمايه داران غربي ايجاد مي کرد. از اين رو براي آن که اولا از منافع و دسترنج مردم مستضعف استفاده کنند و ثانيا از مفاسد و هزينه هاي برده داري سنتي در امان باشند، شکل مدرن برده داري را که همان بردگي ملتها و استعمار و استثمار آنان بود در پيش گرفتند. بر اين اساس بردگي نه تنها ريشه کن نشد، بلکه به صورت خطرناکتر و وحشتناکتري يعني در شکل استعمار ملت ها و بردگي مستعمرات آشکار گشت، بطوري که هر قدر بردگي فردي رو به ضعف مي گذاشت بردگي دسته جمعي و استعمار قوي تر و نيرومندتر مي شد، امپراطوري انگلستان که پيش قدم در الغاي بردگي بود پيشقدم در امر استعمار نيز محسوب مي شود!.

جناياتي که استعمارگران غربي در طول مدت استعمار خود انجام دادند نه تنها کمتر از جنايات دوران بردگي نبود، بلکه از شدت و گسترش بيشتري برخوردار بود.

حتي بعد از آزاد شدن مستعمرات باز بردگي ملت ها ادامه يافت چرا که اين آزادي، آزادي به اصطلاح سياسي بود، ولي استعمار اقتصادي و فرهنگي هنوز در بسياري از مستعمرات آزاد شده و غير آن حکمفرما است.

کشورهاي کمونيستي هم که براي مساله الغاي بردگي بيش از همه سينه چاک مي کنند خود گرفتار يک نوع برده داري شرم آور عمومي هستند، مردمي که در اين کشورها زندگي مي کنند مانند بردگان کمترين اختياري از خود ندارند، و همه چيز آنها را گردانندگان حزب کمونيست تعيين مي کنند، و اگر کسي اظهار نظر مخالفي کند يا به اردوگاههاي کار اجباري فرستاده مي شود، يا در سياه چال زندان مي افتد، و يا اگر از دانشمندان باشد به عنوان «بيمار رواني»! روانه تيمارستان ها مي گردد.

خلاصه اينکه بردگي تابع اسم نيست، آنچه زشت و ناپسند است مفهوم و محتواي بردگي است، و مي دانيم اين مفهوم و محتوا در کشورهاي استعمار زده و در ممالک کمونيستي به بدترين اشکال پياده مي شود.

نتيجه اينکه الغاي بردگي در جهان امروز صوري بوده و در حقيقت تنها يک تغيير شکل است!.

3. سرنوشت دردناک بردگان در گذشته

ـ بردگان در طول تاريخ سرنوشت بسيار دردناکي داشته اند، به عنوان نمونه بردگان اسپارتها را که به اصطلاح قومي متمدن بودند در نظر مي گيريم، به قول نويسنده «روح القوانين» غلامان اسپارتي به قدري بدبخت بودند که تنها غلام يک نفر نبودند، بلکه غلام تمام جامعه محسوب مي شدند، و هر کس بدون ترس از قانون مي توانست هر قدر بخواهد غلام خود يا ديگري را آزار و شکنجه دهد، و در حقيقت زندگاني آنها از حيوانات نيز بدتر بود.

از زماني که بردگان را از کشورهاي عقب افتاده صيد مي کردند تا هنگامي که در بازارهاي فروش عرضه مي شد بسياري از آنها مي مردند، و باقيمانده وسيله اي بودند براي بهره گيري برده فروشان طماع و اندک غذايي که به آنها مي دادند براي زنده ماندن و کار کردن بود، و به هنگام پيري و بيماري هاي صعب آنها را به حال خود رها مي کردند تا به شکل دردناکي جان دهند! لذا نام بردگي در طول تاريخ با انبوهي از جنايات هولناک همراه است. با روشن شدن اين چند نکته به صورت فشرده به طرح اسلام در زمينه آزادي تدريجي بردگان بازمي گرديم.

4. طرح اسلام براي آزادي بردگان

آنچه غالبا مورد توجه قرار نمي گيرد اين است که اگر نظام غلطي در بافت جامعه اي وارد شود ريشه کن کردن آن احتياج به زمان دارد، و هر حرکت حساب نشده نتيجه معکوسي خواهد داشت، درست همانند انساني که به يک بيماري خطرناک مبتلا شده و بيماريش کاملا پيشرفت نموده است، و يا شخص معتادي که دهها سال به اعتياد زشت خود خو گرفته، در اينگونه موارد حتما بايد از «برنامه هاي زمان بندي شده» استفاده کرد.

صريح تر بگوئيم: اگر اسلام طبق يک فرمان عمومي دستور مي داد همه بردگان موجود در آن را آزاد کنند، چه بسا بيشتر آنها تلف مي شدند، زيرا گاه نيمي از جامعه را بردگان تشکيل مي دادند، آنها نه کسب و کار مستقلي داشتند، و نه خانه و لانه و وسيله اي براي ادامه زندگي.

اگر در يک روز و يک ساعت معين همه آزاد مي شدند يک جمعيت عظيم بيکار ظاهر مي گشت که هم زندگي خودش با خطر مواجه بود و هم ممکن بود نظم جامعه را مختل کند، و به هنگامي که محروميت به او فشار مي آورد به همه جا حمله ور شود و درگيري و خونريزي به راه افتد.

اينجا است که بايد تدريجا آزاد شوند، و جذب جامعه گردند، نه جان خودشان به خطر بيفتد، و نه امنيت جامعه را به خطر اندازند، و اسلام درست اين برنامه حساب شده را تعقيب کرد.

اين برنامه مواد زيادي دارد که رؤس مسائل آن به طور فشرده و فهرست وار در اينجا مطرح مي شود و شرح آن نياز به کتاب مستقلي دارد:

ماده اول: بستن سرچشمه هاي بردگي

بردگي در طول تاريخ اسباب فراواني داشته، نه تنها اسيران جنگي و بدهکاراني که قدرت بر پرداخت بدهي خود نداشتند به صورت برده درمي آمدند که زور و غلبه نيز مجوز برده گرفتن و برده داري بود، کشورهاي زورمند نفرات خود را با انواع سلاح ها به ممالک عقب افتاده آفريقايي و مانند آن مي فرستادند، و گروه، گروه از آنها را گرفته و اسير کرده و با کشتي ها به بازارهاي ممالک آسيا و اروپا مي بردند.

اسلام جلو تمام اين مسائل را گرفت، تنها در يک مورد اجازه برده گيري داد و آن در مورد اسيران جنگي بود، و تازه آن نيز جنبه الزامي نداشت، بلکه در بسياري موارد بر اساس مصالح مختلف اسيران را بي قيد و شرط آزاد يا پس از پرداخت فديه آزاد مي کردند.

در آن روز زندان هايي نبود که بتوان اسيران جنگي را تا روشن شدن وضعشان در زندان نگهداشت، و راهي جز تقسيم کردن آنها در ميان خانواده ها و نگهداري به صورت برده نداشت.

بديهي است هنگامي که چنين شرائطي تغيير يابد هيچ دليلي ندارد که امام مسلمين حکم بردگي را در باره اسيران بپذيرد مي تواند آنها را از طريق «من» و «فداء» آزاد سازد، زيرا اسلام پيشواي مسلمين را در اين امر مخير ساخته تا با در نظر گرفتن مصالح اقدام کند، و به اين ترتيب تقريبا سرچشمه هاي بردگي جديد در اسلام بسته شده است. از طرفي بايد توجه داشت يکي از حکمت هاي بردگي مقابله به مثل بود اگر کشورهاي کفر ملتزم و متعهد به عدم برده گيري باشند و پيماني بين آنها منعقد باشد عمل کردن به اين پيمان ضرورت دارد. اما اگر کشور کفر از کشور اسلامي برده بگيرد و آسوده خاطر باشد که کشورهاي اسلامي از آنها برده نمي گيرند اتفاقا اين مطلب آنها را بر حمله به ممالک اسلامي جري و جسور مي کند.

ماده دوم: گشودن دريچه آزادي

اسلام برنامه وسيعي براي آزاد شدن بردگان تنظيم کرده است که اگر مسلمانان آن را عمل مي کردند در مدتي نه چندان زياد همه بردگان تدريجا آزاد و جذب جامعه اسلامي مي شدند.

رءوس اين برنامه چنين است: الف) يکي از مصارف هشتگانه زکات در اسلام خريدن بردگان و آزاد کردن آنها است (توبه / 60) و به اين ترتيب يک بودجه دائمي و مستمر براي اين امر در بيت المال اسلامي در نظر گرفته شده که تا آزادي کامل بردگان ادامه خواهد داشت.

ب) براي تکميل اين منظور مقرراتي در اسلام وضع شده که بردگان طبق قراردادي که با مالک خود مي بندند بتوانند از دسترنج خود آزاد شوند (در فقه اسلامي فصلي در اين زمينه تحت عنوان «مکاتبه» آمده است).

ج) آزاد کردن بردگان يکي از مهمترين عبادات و اعمال خير در اسلام است، و پيشوايان اسلام در اين مساله پيش قدم بودند، تا آنچه که در حالات علي ـ عليه السلام ـ نوشته اند: اعتق الفا من کديده:[1] «هزار برده را از دسترنج خود آزاد کردند».

د) پيشوايان اسلام بردگان را به کمترين بهانه اي آزاد مي کردند تا سرمشقي براي ديگران باشد، تا آنجا که يکي از بردگان امام باقر ـ عليه السلام ـ کار نيکي انجام داد امام ـ عليه السلام ـ فرمود: «اذهب فانت حر فاني اکره ان استخدم رجلا من اهل الجنة؛[2] برو تو آزادي که من خوش ندارم مردي از اهل بهشت را به خدمت خود درآورم».

در حالات امام سجاد علي بن الحسين ـ عليه السلام ـ آمده است: «خدمتکارش آب بر سر حضرت مي ريخت ظرف آب افتاد و حضرت را مجروح کرد، امام ـ عليه السلام ـ سر را بلند کرد، خدمتکار گفت: و الکاظمين الغيظ حضرت فرمود: خشمم را فرو بردم عرض کرد: وَ الْعافِينَ عَنِ النَّاسِ فرمود: خدا تو را ببخشد عرض کرد: «وَ اللَّهُ يُحِبُّ الْمُحْسِنِينَ فرمود: برو براي خدا آزادي».[3]

هـ) در بعضي از روايات اسلامي آمده است: بردگان بعد از هفت سال خود به خود آزاد مي شوند، چنان که از امام صادق ـ عليه السلام ـ مي خوانيم: من کان مؤمنا فقد عتق بعد سبع سنين، اعتقه صاحبه ام لم يعتقه، و لا يحل خدمة من کان مؤمنا بعد سبعة سنين؛[4] کسي که ايمان داشته باشد بعد از هفت سال آزاد مي شود صاحبش بخواهد يا نخواهد و به خدمت گرفتن کسي که ايمان داشته باشد بعد از هفت سال حلال نيست.

در همين باب حديثي از پيامبر گرامي اسلام ـ صلي الله عليه و آله و سلم ـ نقل شده که فرمود: «ما زال جبرئيل يوصيني بالمملوک حتي ظننت انه سيضرب له اجلا يعتق فيه؛[5] پيوسته جبرئيل سفارش بردگان را به من مي کرد تا آنجا که گمان کردم به زودي الاجلي براي آنها مي شود که به هنگام رسيدن آن آزاد شوند».

و) کسي که برده مشترکي را نسبت به سهم خود آزاد کند موظف است بقيه را نيز بخرد و آزاد کند.[6]

و هر گاه بخشي از برده اي را که مالک تمام آن است آزاد کند اين آزادي سرايت کرده و خود بخود همه آزاد خواهد شد!.[7]

ز) هر گاه کسي پدر يا مادر و يا اجداد و يا فرزندان يا عمو يا عمه يا دايي يا خاله، يا برادر يا خواهر و يا برادرزاده و يا خواهرزاده خود را مالک شود فورا آزاد مي شوند.

ج) هرگاه مالک از کنيز خود صاحب فرزندي شود فروختن آن کنيز جائز نيست و بايد بعد از سهم ارث فرزندش آزاد شود.

اين امر وسيله آزادي بسياري از بردگان مي شد، زيرا بسياري از کنيزان به منزله همسر صاحب خود بودند و از آنها فرزند داشتند.

ط) کفاره بسياري از تخلفات در اسلام آزاد کردن بردگان قرار داده شده (کفاره قتل خطا ـ کفاره ترک عمدي روزه ـ و کفاره قسم را به عنوان نمونه در اينجا مي توان نام برد).

ي) پاره اي از مجازات هاي سخت است که اگر صاحب برده نسبت به برده اش انجام دهد خود به خود آزاد مي شود.[8]

ماده سوم: احياي شخصيت بردگان

در دوران برزخ که بردگان مسير خود را طبق برنامه حساب شده اسلام به سوي آزادي مي پيمايند اسلام براي احياي حقوق آنها اقدامات وسيعي کرده است، و شخصيت انساني آنان را احياء نموده، تا آنجا که از نظر شخصيت انساني هيچ تفاوتي ميان بردگان و افراد آزاد نمي گذارد و معيار ارزش را همان تقوا قرار مي دهد، لذا به بردگان اجازه مي دهد همه گونه پست هاي مهم اجتماعي را عهده دار شوند، تا آنجا که بردگان مي توانند مقام مهم قضاوت را عهده دار شوند.

در عصر پيامبر ـ صلي الله عليه و آله و سلم ـ نيز مقامات برجسته اي از فرماندهي لشکر گرفته تا پستهاي حساس ديگر به بردگان يا بردگان آزاد شده سپرده شد.

بسياري از ياران بزرگ پيامبر ـ صلي الله عليه و آله و سلم ـ بردگان بودند و يا بردگان آزاد شده، و در حقيقت بسياري از آنها به صورت معاون براي بزرگان اسلام انجام وظيفه مي کردند.

سلمان و بلال و عمار ياسر و قنبر را در اين گروه مي توان نام برد، بعد از غزوه بني المصطلق پيامبر ـ صلي الله عليه و آله و سلم ـ با يکي از کنيزان آزاد شده اين قبيله ازدواج کرد و همين امر بهانه آزادي تمام اسراي قبيله شد.

ماده چهارم: رفتار انساني با بردگان

در اسلام دستورات زيادي در باره رفق و مدارا با بردگان وارد شده تا آنجا که آنها را در زندگي صاحبان خود شريک و سهيم کرده است.

پيغمبر اسلام ـ صلي الله عليه و آله و سلم ـ مي فرمود: کسي که برادرش زير دست او است بايد، از آنچه مي خورد به او بخوراند و از آنچه مي پوشد به او بپوشاند، و زيادتر از توانايي به او تکليف نکند.[9]

علي ـ عليه السلام ـ به غلام خود «قنبر» مي فرمود: «من از خداي خود شرم دارم که لباسي بهتر از تو بپوشم، زيرا رسول خدا ـ صلي الله عليه و آله و سلم ـ مي فرمود: از آنچه خودتان مي پوشيد بر آنها بپوشانيد و از آنچه خود مي خوريد به آنها غذا دهيد».[10]

امام صادق ـ عليه السلام ـ مي فرمايد: «هنگامي که پدرم به غلامي دستور انجام کاري مي داد ملاحظه مي کرد اگر کار سنگيني بود بسم اللَّه مي گفت و خودش وارد عمل مي شد و به آنها کمک مي کرد».[11]

خوش رفتاري اسلام نسبت به بردگان در اين دوران انتقالي به اندازه اي است که حتي بيگانگان از اسلام نيز روي آن تاکيد و تمجيد کرده اند.

به عنوان نمونه «جرجي زيدان» در تاريخ تمدن خود چنين مي گويد: «اسلام به بردگان فوق العاده مهربان است پيغمبر اسلام ـ صلي الله عليه و آله و سلم ـ در باره بردگان سفارش بسيار نموده، از آن جمله مي فرمايد: کاري که برده تاب آن را ندارد به او واگذار نکنيد، و هر چه خودتان مي خوريد به او بدهيد».

در جاي ديگر مي فرمايد: «به بندگان خود کنيز و غلام نگوئيد، بلکه آنها را (پسرم) و (دخترم) خطاب کنيد!» قرآن نيز در باره بردگان سفارش جالبي کرده و مي گويد: «خدا را بپرستيد، براي او شريک مگيريد، با پدر و مادر و خويشان و يتيمان و بينوايان همسايگان نزديک و دور و دوستان، و آوارگان، و بردگان جز نيکوکاري رفتاري نداشته باشيد، خداوند از خودپسندي بيزار است».[12]

ماده پنجم: بدترين کار انسان فروشي است!

اصولا در اسلام خريد و فروش بردگان يکي از منفورترين معاملات است تا آنجا که در حديثي از پيغمبر اکرم ـ صلي الله عليه و آله و سلم ـ آمده است: «شر الناس من باع الناس! بدترين مردم کسي است که انسانها را بفروشد».[13]

همين تعبير کافي است که نظر نهايي اسلام را در مورد بردگان روشن مي سازد و نشان مي دهد جهت گيري برنامه هاي اسلامي به کدام سو است.

و از اين جالب تر اين که يکي از گناهان نابخشودني در اسلام سلب آزادي و حريت از انسان ها و تبديل آنها به يک متاع است، چنان که در حديثي از پيغمبر گرامي اسلام ـ صلي الله عليه و آله و سلم ـ آمده است: ان اللَّه تعالي غافر کل ذنب الا من جحد مهرا، او اغتصب اجيرا اجره، او باع رجلا حرا؛[14] خداوند هر گناهي را مي بخشد جز (سه گناه): کسي که مهر همسرش را انکار کند، يا حق کارگري را غصب نمايد، و يا انسان آزادي را بفروشد! طبق اين حديث غصب حقوق زنان، و حق کارگران، و سلب آزادي از انسانها سه گناه نابخشودني است.

همانگونه که در بالا آورديم اسلام تنها در يک مورد اجازه برده گيري مي دهد و آن در مورد اسيران جنگي است، آن هم هرگز جنبه الزامي ندارد در حالي که در عصر ظهور اسلام، و قرن ها بعد از آن برده گيري از طريق زور و حمله به کشورهاي سياه پوستان و دستگير کردن انسانهاي آزاد، و تبديل آنها به بردگان، بسيار زياد بود، و گاهي در مقياس هاي وحشتناک روي آن معامله مي شد، بطوري که در اواخر قرن 18 ميلادي دولت انگلستان هر سال دويست هزار برده را معامله مي کرد، و هر سال يکصد هزار نفر را از آفريقا گرفته و به صورت بردگان به آمريکا مي بردند.[15]

کوتاه سخن اينکه کساني که به برنامه اسلام در مورد بردگان خرده گيري مي کنند از دور سخني شنيده اند، و از اصول اين برنامه و جهت گيري آن که همان «آزادي تدريجي و بدون ضايعات بردگان» است اطلاع دقيقي ندارند، و يا تحت تاثير افراد مغرضي قرار گرفته اند که به گمان خود اين را نقطه ضعف مهمي براي اسلام شمرده و روي آن تبليغات دامنه داري به راه انداخته اند.

معرفی منابع جهت مطالعه بیشتر:

1ـ نگاهي به بردگي، آيت الله محمد علي گرامي.

2ـ بردگي در اسلام، محمد صادق ايرجي.

3ـ بردگي از ديدگاه اسلام، حسيني طباطبايي.

4ـ بررسي تاريخي اسلام و برده داري با تکيه بر سيره معصومان، عبدالرضا عرب.

 


[1]. مجلسي، محمدباقر، بحارالانوار، ج41، ص43.

[2]. وسائل الشيعه، ج16، ص32.

[3]. نور الثقلين، ج1، ص390.

[4]. وسائل الشيعه، ج16، ص36.

[5]. همان، ص37.

[6]. شرايع کتاب العتق؛ وسائل الشيعه، ج16، ص21.

[7]. شرايع کتاب العتق.

[8]. وسائل الشيعه، ج16، ص26.

[9]. بحارالانوار، ج74، ص141، ح11.

[10]. همان، ص144، ح19.

[11]. همان، ص142، ح13.

[12]. تاريخ تمدن، ج4، ص54.

[13]. مستدرک، ج2، کتاب تجارت، باب 19، ح1.

[14]. بحارالانوار، ج103، ص168، ح11.

[15]. الميزان، ج6، ص368.

اطلاعات مطلب

تاریخ انتشار
26 امرداد 01
بازدید
۹۹
گفت‌وگو

دیدگاه کاربران

حداقل ۵ کاراکتر؛ دیدگاه پس از بررسی نمایش داده می‌شود.

هنوز دیدگاهی برای این مطلب ثبت نشده است.