چگونه قابل اثبات است که منابع حديثي (کتب اربعه) شيعي دستخوش تحريف نشده اند؟

  • نشان کردن
؟
متن کاربر

پرسش

چگونه قابل اثبات است که منابع حديثي (کتب اربعه) شيعي دستخوش تحريف نشده اند؟

پاسخ کارشناسی

پاسخ

مقدمه:

براي روشن شدن جواب لازم است به اموري اشاره شود:

1. اولين کسي که در زمان پيامبر اسلام ـ صلي الله عليه و آله و سلم ـ گفته هاي حضرت را جمع آوري نمود. امام علي ـ عليه السلام ـ در کتابي به نام «الصحيفة الجامعه» بود و هم چنين افرادي چون ابورافع، سلمان، و ابوذر داراي کتاب هايي بودند.[1] ولي چون در زمان خلفا تا زمان عمربن عبدالعزيز نقل حديث ممنوع شد، و احاديث را از بين مي بردند[2] کتاب هاي مذکور آشکار نمي شدند، تا در زمان عمربن عبدالعزيز که نوشتن حديث آزاد شد، بعد ها شاگردان امام صادق ـ عليه السلام ـ احاديث زيادي را جمع آوري نمودند که در مجموع چهارصد کتاب به نام «الاصول اربعمائه» گردآوري شده[3] بود که تنها «محمدبن مسلم» کتابي به نام «اربعماة» چهارصد مسئله، و «جابربن يزيد جعفي» هشت کتاب[4] و ابان بن تغلب سي هزار حديث نقل نموده اند، بعدها در زمان امام رضا ـ عليه السلام ـ احاديث جديد در «جوامع» تهيه شد. در اوائل قرن چهارم، عدّه اي از بزرگان شيعه از اين اصول و جوامع، کتب اربعه و «مدينة العلم» ابي جعفر صدوق را، بوجود آوردند، و به صورت باب و فصل بندي شده، تأليف و تصنيف نمودند.[5]

2. از نظر علماي شيعه، روايات به چهار دسته تقسيم مي شوند: 1ـ صحيح و عالي سند، که عبارت است از روايتي که تمام راوي هاي آن شيعه و عادل، و سند آن به يکي از امام ها متصل باشد. 2ـ حسن، که سند متصل است ولي همه يا بعضي راوي ها ممدوحند. 3ـ موثق، که در سند آن غير امامي وجود دارد ولي ثقه مي باشد. 4ـ ضعيف آن است که يکي از شرائط اقسام قبلي را دارا نباشد بلکه فاسق و کذّاب و مجهول الحال در سند باشد.[6]

کتب اربعه شيعه عبارتند از: الکافي، محمد بن يعقوب کليني «م 329 ق؛ من لا يحضره الفقيه شيخ صدوق؛ تهذيب الاحکام و الاستبصار، شيخ طوسي که از قديمي ترين و اولين کتاب هاي روايي موضوع بندي و باب و فصل بندي شده، هستند و علت اصلي اعتبار آن ها اين است که از اصول اربعمأة که به ديد ائمه معصومين ـ عليهم السّلام ـ از جمله امام رضا ـ عليه السلام ـ رسيده است اخذ شده اند وعين همان روايات به صورت دسته بندي شده و با ذکر سند در کتب اربعه منعکس شده اند و موجود مي باشند.

امتياز ديگر کتب اربعه اين است که غالب روايات آن داراي سند صحيح و يا لااقل ممدوح و موثق باشند و در هر روايت راويان آنها عادل و امامي اند، و يا بعضي افراد موثق و يا ممدوح هستند و اگر روايت ضعيفي هم باشد چون تمام راويان ذکر شده براحتي مي توان از کتب رجالي آن روايت را بررسي نموده و ضعفش را مشخص ساخت.

مرحوم صدوق در اوّل من لا يحضره الفقيه مي فرمايد: «بيني و بين الله رواياتي را در اينجا نقل مي کنم که بدان ها عمل مي کنم».[7]

اما اينکه آيا کتب اربعه دستخوش تحريف و دستبرد شده اند يا نه؟

اين کتاب هااز اول نگارش تا به امروز توسط علماي بزرگ شرح، ترجمه، تعليقه و حاشيه، تحقيق در متن روايات و راويان آن و منبع يابي شده اند، يعني در کتاب هاي ديگري که اين روايات در آنها نقل شده است را پيدا کرده و معرفي کرده اند. و همه اينها بيانگر اين مطلب است که اين شارحان و... اصل اين کتاب ها را قبول داشتند و گر نه چگونه ممکن است کتاب وجود نداشته باشد و ديگران براي آن شرحي نوشته باشند و از سوي ديگر دستخوش تحريف و دستبرد ديگران هم نشده اند، چرا که در هيچ کدام از کتاب هاي شرح، ترجمه و... نيامده که اين روايت مثلا در نسخه اي که فلاني نوشته، نبود و درنسخه ديگر آمده و يا بود و حذف شده است.

اعتبار کتاب کافي: براي اعتبار اين کتاب مي توان به چند دليل اشاره نمود:

1. تاييد کافي و اهميت آن در سخنان علما: علماي بزرگ در توصيف اين کتاب ها سخناني دارند که بيانگر قبول کردن اصل کتاب است از جمله:

شيخ مفيد مي فرمايد: کتاب کافي از بهترين کتاب هاي شيعه و پر فايده ترين آنهاست.

شهيد اول، محمد بن مکي مي فرمايد: کتاب کافي، کتاب روايتي است که تاکنون اصحاب و علماي شيعه مانند آن را ننگاشته اند.

فيض کاشاني مي فرمايد: کتاب کافي ارزشمندترين و معتبرترين و کامل ترين و جامع ترين کتاب از کتب اربعه است زيرا بر خلاف بقيه کتب اربعه، علاوه بر فروع دين و ابواب فقه، شامل اصول دين نيز مي باشد.

شهيد ثاني مي فرمايد: کتاب کافي آبي شيرين، زلال و گواراست و به جان خودم سوگند که همانند آن نگاشته نشده است و از ارزش کتاب مي توان به منزلت و جلال و بزرگي مؤلف آن نيز پي برد.

علامه مجلسي مي فرمايد: کتاب کافي با ضابطه ترين و کامل ترين کتاب روايي و بهترين و بزرگترين تأليف مذهب بر حق شيعه است.

2. شرح هاي کتاب: بزرگان دين بر اين کتاب شرح هايي نوشته اند و در همه اين ها اصل اعتبار کتاب را پذيرفته اند از جمله:

1. جامع الأحاديث و الأقوال نوشته شيخ قاسم بن محمد بن جواد بن الوندي متوفي بعد از سال 1100 هجري.

2. الدر المنظوم من کلام المعصوم نوشته شيخ علي بن محمد بن حسن بن زين الدين شهيد ثاني، درگذشته 1104 هجري.

3. شرح ملا صدراي شيرازي، درگذشت 1050 هجري.

4. مرآة العقول في شرح أخبار آل الرسول نوشته علامه مجلسي، درگذشته به سال 1110 هجري.

5. الوافي نوشته فيض کاشاني متوفاي 1091 هجري.

3. حواشي کتاب: عده اي هم بر کتاب کافي حاشيه هايي زده اند از جمله:

1. حاشيه علامه مجلسي.

2. حاشيه ابو الحسن شريف فتوني عاملي متوفاي 1138 هجري.

3. حاشيه سيد مير ابو طالب بن ميرزا بيک فندرسکي از افاضل اوائل قرن دوازدهم هجري.

4. حاشيه شيخ زين الدين ابو الحسن علي بن شيخ حسن صاحب معالم.

5. حاشيه شيخ محمد بن حسن بن زين الدين شهيد ثاني معروف به شيخ محمد سبط عاملي درگذشت سال 1030 هجري.

4. ترجمه هاي فارسي کتاب کافي: اين کتاب بارها توسط علما ترجمه شده اند و در همه اين ها اول اعتبار و امتياز داشتن اين کتاب را مورد تاکيد قرار دادند از جمله:

1. تحفة الاولياء نوشته محمد علي بن حاج محمد حسن اردکاني؛

2. الصافي شرح اصول کافي و شرح فروع کافي نوشته شيخ خليل بن غازي قزويني؛

5. خلاصه: محمد جعفر بن محمد صفي ناعسي فارسي اين کتاب را خلاصه کرده است.

6. تحقيق: بر اين کتاب تحقيقات فراواني نگاشته شده است مانند:

1. رموز التفاسير الواقعة في الکافي و الروضة نوشته مولي خليل بن غازي قزويني؛

2. جامع الرواة نوشته حاج محمد اردبيلي از شاگردان علامه مجلسي؛

3. الفوائد الکاشفة نوشته محمد حسين طباطبايي تبريزي؛

4. البيان البديع نوشته سيد حسن صدر؛

5. رجال الکافي حاج سيد حسين طباطبائي بروجردي.

7. نسخه هاي خطي: با توجه به نبود امکانات چاپ، علماي قديم از روي کتاب نسخه برداري خطي مي کردند از جمله اينها:

1. نسخه اي در خزانه نسخه هاي خطي کتابخانه حضرت آيت الله نجفي مرعشي در شهر مقدس قم. تاريخ نگارش اين نسخه 1071 هجري است و در محضر علامه مجلسي نيز قرائت شده است؛

2. نسخه اي ديگر در خزانه نسخه هاي خطي کتابخانه حضرت آيت الله نجفي مرعشي در شهر مقدس قم. تاريخ نگارش اين نسخه 1092 هجري است و تعليقه هاي فراواني به خط شيخ حر عاملي بر آن است؛

3. نسخه ديگري در خزانه نسخه هاي خطي کتابخانه حضرت آيت الله نجفي مرعشي در شهر مقدس قم. اين نسخه تصحيح و مقابله شده و تعليقه هاي فراواني از شرح مولي صالح مازندراني بر آن است؛

اعتبار کتاب من لا يحضره الفقيه: براي اعتبار اين کتاب نيز دلائلي وجود دارد:

1. منابع کتاب

يعني روايات موجود در اين کتاب در کتاب هاي ديگر هم وجود دارد، همانگونه که شيخ صدوق در مقدمه کتاب مي فرمايد: من روايات اين کتاب را از اصول معتبر و مشهور روايي شيعه گرفته ام مانند: 1. کتاب حريز بن عبدالله سجستاني؛ 2. کتاب عبيدالله بن علي حلبي؛ 3. کتاب هاي علي بن مهزيار اهوازي؛ 4. کتاب هاي حسين بن سعيد؛ 5. نوادر احمد بن محمد بن عيسي و بسياري ديگر از اصول اوليه و منابع معتبر روايي.

2. شرح ها بر مشيخه اين کتاب

مشيخه يعني اسناد و راوياني که شيخ از آنها روايت نقل کرده است، بخش مشيخه کتاب بسيار مورد توجه علماي شيعه قرار گرفته است و شرح هاي فراواني نيز بر اين قسمت از کتاب نگاشته اند که خود از منابع غني و پر بار علم رجال به شمار مي آيد مانند:

1. ترتيب مشيخه من لا يحضره الفقيه نوشته صاحب معالم شيخ حسن بن شيخ زين الدين، شهيد ثاني درگذشت 1011 هجري؛

2. ترتيب مشيخه من لا يحضره با شرح و بيان نوشته سيد حاج ميرزا محمد حسين معروف به شيخ آقا قاضي تبريزي درگذشت 1294 هجري؛

3. شرح مشيخه من لا يحضره الفقيه نوشته محمد تقي مجلسي پدر علامه مجلسي؛

4. شرح مشيخة الفقيه نوشته علامه سيد حسن بن سيد عبدالهادي بن سيد موسي موسوي آل خراسان نجفي متولد 1326 هجري؛

5. خير الرجال نوشته شيخ بهاء الدين محمد بن شيخ ملا علي شريف لاهيجي از علماي قرن يازدهم هجري.

3. شرح هايي بر کتاب من لا یحضر

1. شرح من لا يحضره الفقيه به نام روضة المتقين نوشته مولي محمد تقي مجلسي پدر علامه مجلسي. وي اين کتاب را در سال 1063 هجري به پايان رسانده است؛

2. شرح من لا يحضره الفقيه نوشته سيد اجل امير محمد صالح بن امير عبدالواسع داماد علامه مجلسي درگذشت 1116 هجري؛

3. شرح من لا يحضره الفقيه نوشته شيخ الاسلام و المسلمين شيخ بهايي، محمد بن حسين بن عبدالصمد حارثي همداني درگذشت 1030 هجري. شيخ حر عاملي از اين شرح نقل مي کند؛

4. شرح من لا يحضره الفقيه به نام معاهد التنبيه نوشته شيخ ابو جعفر محمد بن حسن بن زين الدين شهيد ثاني درگذشت 1030 هجري؛

5. شرح من لا يحضره الفقيه نوشته مولي حسام الدين محمد صالح بن مولي احمد سروي مازندراني درگذشت 1081 هجري.

4. نسخه هاي خطي اين کتاب

1. نسخه اي خطي در کتابخانه عالم رباني استاد ميرزا ابو الحسن شعراني. اين نسخه بسيار نفيس و ارزشمند مي باشد. نگارنده آن عبدالله بن محمد شريف عبدالرب سمناني است. در آخر اين نسخه اجازه شيخ حر عاملي به خط ايشان موجود است و در حواشي آن برخي از حواشي شيخ محمد، حفيد شهيد و سلطان العلماء حسيني آملي و مولي محمد تقي مجلسي و محقق داماد نيز به چشم مي خورد.

2. نسخه اي خطي در کتابخانه شريف معظم سيد محمد باقر سبزواري استاد دانشکده الهيات در دانشگاه تهران که به خط ميرزا محمد رکاوندي است و تاريخ نگارش آن 1074 هجري مي باشد.

3. نسخه اي گرانقدر و نفيس در کتابخانه حضرت آيت الله سيد موسي زنجاني. اين نسخه تصحيح شده و در محضر مولي محمد تقي مجلسي قرائت شده است. تاريخ نگارش آن نيز 1057 هجري است.

اعتبار کتاب تهذيب الاحکام

1. منابعي که در نوشتن اين کتاب از آنها استفاده شده است: شيخ طوسي براي نگارش اين کتاب از دو کتابخانه بزرگ آن زمان در شهر بغداد که مملو از کتاب هاي معتبر و نسخه هاي اصلي بوده بهره مند بوده است.

1. کتابخانه استاد بزرگوارش سيد مرتضي که شامل 80 هزار جلد کتاب بوده است.

2. کتابخانه شاپور که بسيار بزرگتر از آن بوده و براي علماي شيعه در منطقه کرخ بغداد تأسيس شده بود.

اين دو کتابخانه شامل بهترين و ارزشمندترين کتاب هاي معتبر روايي و نسخه هاي اصلي و اوليه، که به خط مؤلفين آنها نگاشته شده، بوده است.

2. سخنان علما: آقا بزرگ تهراني در کتاب ارزشمند الذريعه الي تصانيف الشيعه درباره اين کتاب مي فرمايد: کتاب تهذيب الأحکام نوشته شيخ الطائفه، ابو جعفر محمد بن حسن بن علي طوسي است. اين کتاب يکي از کتاب هاي چهارگانه و يکي از مجموعه هاي روايي قديمي معتبر شيعه اماميه از زمان نگارش تا زمان حاضر است.

2. شرح هايي بر مشيخه اين کتاب

1. شرح علامه سيد هاشم توبلي به نام تنبيه الأريب و تذکرة اللبيب في إيضاح رجال التهذيب؛

2. شرح حضرت آيت الله بروجردي به نام تجريد أسانيد التهذيب؛

3. شرح مشيخه تهذيب الأحکام نوشته حجت الاسلام سيد حسن موسوي خرسان؛

3. شرح هايي بر اصل کتاب

1. شرح سيد محمد، صاحب مدارک درگذشت 1009 هجري؛

2. شرح قاضي نور الله شهيد در سال 1019 هجري به نام تذهيب الأکمام؛

3. شرح مولي عبدالله شوشتري درگذشت 1021 هجري؛

4. شرح شيخ محمد بن حسن بن شهيد ثاني درگذشت 1030 هجري؛

5. شرح مولي محمد امين استرآبادي درگذشت 1036 هجري؛

6. شرح عبداللطيف جامعي شاگرد شيخ بهائي درگذشت 1050 هجري؛

7. شرح مولي محمد تقي مجلسي اول درگذشت 1070 هجري؛

8. شرح مولي محمد طاهر بن محمد حسين شيرازي قمي درگذشت 1098 هجري؛

9. شرح محقق شيرواني داماد علامه مجلسي درگذشت 1099 هجري؛

10. شرح علامه مجلسي به نام ملاذ الأخيار درگذشت 1111 هجري.

4. حاشيه بر کتاب

1. حاشيه قاضي نور الله شوشتري؛ 2. حاشيه وحيد بهبهاني؛ 3. حاشيه آقا جمال الدين خوانساري؛ 4. حاشيه شيخ حسن صاحب معالم؛ 5. حاشيه ميرزا عبدالله افندي صاحب رياض؛ 6. حاشيه علامه مجلسي؛ 7. حاشيه سيد ميرزا محمد بن علي استر آبادي رجالي معروف؛ 8. حاشيه شيخ محمد سبط شهيد ثاني؛ 9. حاشيه شيخ محمد علي بلاغي؛ 10. حاشيه سيد نجم الدين جزائري.

5. فهرست

بر اين کتاب فهرست هاي گوناگوني نگاشته شده است مانند: 1. فهرست تهذيب الأحکام نوشته محمد جعفر از علماي قرن يازدهم هجري؛ 2. فهرست تهذيب الأحکام نوشته مولي عبدالله بن حاج محمد بشروي توني معروف به فاضل توني.

6. ترجمه

کتاب تهذيب الأحکام توسط محمد يوسف بن محمد ابراهيم گورکاني به فارسي ترجمه شده است.

7. نسخه هاي خطي

1. نسخه اي در کتابخانه حضرت آيت الله علامه سيد محمد صادق صدر. اين نسخه به خط اشرف بن محمد قاسم شيرازي و تاريخ نگارش آن 1077 هجري است. آخر اين نسخه مزين به خط پدر شيخ بهائي و شهيد ثاني مي باشد. اين نسخه با چند واسطه از روي نسخه اي به خط مؤلف نگاشته شده است.

2. نسخه اي زيبا و تذهيب کاري شده به خط شکر الله بن محمد حسيني که تاريخ نگارش آن 1078 هجري است.

3. نسخه اي در کتابخانه آيت الله سيد محمد بغدادي. تاريخ نگارش اين نسخه 1074 هجري و به خط قاسم علي بن حسين علي برارقي سبزواري است.

اعتبار کتاب الاستبصار

1. اجازات: با توجه به اهميت و ارزش کتاب استبصار، نام آن پيوسته در ليست کتاب هايي بوده است که علما و فقهاي شيعه روايت آن را به يکديگر اجازه مي داده اند و از نکات جالب اينست که متن بسياري از اجازه هاي روايي بر پشت نسخه هاي اين کتاب نوشته شده است.

2. منابع کتاب: شيخ طوسي براي نگارش اين کتاب از دو کتابخانه بزرگ آن زمان در شهر بغداد که مملو از کتاب هاي معتبر و نسخه هاي اصلي بوده استفاده کرده است.

1. کتابخانه استاد بزرگوارش سيد مرتضي که شامل 80 هزار جلد کتاب بوده.

2. کتابخانه شاپور که بسيار بزرگتر از آن بوده و براي علماي شيعه در منطقه کرخ بغداد تأسيس گشته بود. اين دو کتابخانه شامل بهترين و ارزشمندترين کتاب هاي معتبر روايي و نسخه هاي اصلي و اوليه بوده است.

3. سخنان علما: آقا بزرگ تهراني در کتاب ارزشمند الذريعة إلي تصانيف الشيعة مي گويد: کتاب استبصار يکي از کتاب هاي چهارگانه و يکي از مجموعه هاي روايي است که وسيله استنباط احکام شرعي در ميان فقهاي شيعه دوازده امامي از زمان مؤلف تا اين زمان بوده است.

ابن ادريس در کتاب سرائر مي گويد: کتاب استبصار را شيخ طوسي براي جمع آوري روايات مخالف نگاشته است. وي در اين کتاب روايات و احاديث مخالف را به هم نزديک کرده و ميان آنان توافق در معنا ايجاد مي کند.

ابن طاووس در کتاب فتح الابواب مي گويد: کتاب استبصار براي جمع آوري روايات مخالف نگاشته شده است. حال اگر در اين باره روايت مخالفي بود حتما شيخ طوسي آن را در کتاب استبصار مي آورد و اين نکته براي کساني که اهل تحقيق و توفيق هستند بسيار روشن است.

4. شرح هاي کتاب: اين کتاب بسيار مورد توجه و عنايت علماي شيعه قرار گرفته است و شرح هاي فراواني نيز بر آن نگاشته اند که اينک به برخي از آنها اشاره مي کنيم:

1. کتاب جامع الأخبار في إيضاح الاستبصار نوشته شيخ عبداللطيف بن علي بن احمد بن ابي جامع حارثي شامي عاملي شاگرد شيخ بهائي؛

2. نکت الإرشاد در شرح استبصار نوشته شهيد اول، محمد بن مکي؛

3. شرح استبصار نوشته سيد ميرزا حسن بن عبدالرسول حسيني زنوزي خوئي (1223 - 1172 هجري)؛

4. شرح استبصار نوشته امير محمد بن امير عبدالواسع خاتون آبادي داماد علامه مجلسي درگذشت 1116 هجري؛

5. شرح استبصار نوشته شيخ عبدالرضا طفيلي نجفي؛

6. شرح استبصار نوشته فقيه قاسم بن محمد جواد معروف به ابن الوندي و فقيه کاظمي، درگذشت بعد از سال 1100 هجري و معاصر با شيخ حر عاملي؛

7. شرح استبصار نوشته علامه سيد محسن بن حسن اعرجي کاظمي درگذشت 1127 هجري؛

5. حاشيه بر کتاب: بر کتاب استبصار حاشيه هاي فراواني نيز توسط علماي بزرگ نگاشته شده است مانند:

1. حاشيه شيخ حسن بن زين الدين صاحب معالم؛

2. حاشيه مولي محمد امين بن محمد شريف استرآبادي درگذشت 1033 هجري؛

3. حاشيه مير محمد باقر بن شمس الدين محمد حسيني مشهور به داماد درگذشت 1041 هجري؛

4. حاشيه فاضله حميده دختر مولي محمد شريف رويدشتي درگذشت 1087 هجري؛

5. حاشيه مولي عبدالرشيد بن مولي نور الدين شوشتري درگذشت حدود 1078 هجري؛

6. حاشيه سيد ميرزا محمد بن علي بن ابراهيم استرآبادي رجالي معروف درگذشت 1028 هجري؛

7. حاشيه سيد محمد بن علي بن حسين موسوي عاملي، صاحب مدارک درگذشت 1009 هجري؛

8. حاشيه محدث جزائري سيد نعمت الله بن عبدالله موسوي شوشتري درگذشت 1112 هجري.

6. شرح بر مشيخه اين کتاب:

اين بخش از کتاب نيز بسيار مورد توجه علماي علم رجال قرار گرفته است و بر آن شرح هاي فراواني نگاشته اند مانند:

1. مشيخة الاستبصار نوشته مولي شريف علي بن حسن؛

2. أسانيد الاستبصار نوشته حسن بن علي بن ابراهيم علوي؛

3. عواطف الاستبصار نوشته شيخ فخر الدين بن محمد علي بن احمد بن طريح نجفي درگذشت 1085 هـ.ق.

7. نسخه هاي خطي از اين کتاب:

1. نسخه اي در کتابخانه امام اميرالمؤمنين ـ عليه السلام ـ : اين نسخه قديمي است و با خط نسخي زيبا نگاشته شده و توسط امير محمد مازندراني در تاريخ 1090 هجري بر علامه مجلسي قرائت شده و ايشان آخر آن را امضا کرده اند. تاريخ نگارش اين نسخه نيز در همان سال ها است؛

2. نسخه اي در کتابخانه سيد محمد بغدادي: اين نسخه به شکلي زيبا با خط هاي طلائي خط کشي شده و به خط محمد بن محمود اردکاني است و تاريخ نگارش آن 27 ذي حجه 1078 هجري قمري مي باشد. در حواشي آن نيز تعليقات محقق سيد محمد عاملي صاحب مدارک الاحکام به چشم مي خورد؛

3. نسخه خطي زيبايي که با خط هاي طلايي خط کشي شده و براي يکي از شخصيت ها و رجال هند نگاشته شده است. تاريخ نگارش اين نسخه 1072 هجري است و به خط فردي به نام علي رضا نگاشته شده است.

در آخر باید گفت: احادیث ضعیف در این کتاب ها وجود دارد و لازم است افراد خبره آن ها را جدا سازند و در ضمن با وجود استنساخ زیاد و تصرف مغرضان احتمال تحریف و تغییر داده می شود.


[1]. محمد بن الحسن حر عاملي، وسائل الشيعه، بيروت، داراحياء التراث العربي، چاپ چهارم، 1391ق، ج1.

[2]. طباطبايي، سيد محمد حسين، شيعه در اسلام، قم، دارالتبليغ اسلامي، 1348ش، ص11، پاورقي.

[3]. وسائل شيعه، همان.

[4]. پيشوايي، مهدي، سيره پيشوايان، قم، مؤسسه امام صادق(ع)، چاپ دوم، 1374ش، ص332ـ333.

[5]. وسائل الشيعه، همان، ج1، ص5 به بعد (مقدمه).

[6]. شيخ حسن زين الدين، معالم الدين، قم، مؤسسه مطبوعات دارالعلم، چاپ افست، ص216ـ217.

[7]. ابي جعفر الصدوق، من لايحضره الفقيه، بيروت، دار الاضواء، چاپ دوم، 1413ق، ج90.

اطلاعات مطلب

تاریخ انتشار
11 امرداد 01
بازدید
۵۷
گفت‌وگو

دیدگاه کاربران

حداقل ۵ کاراکتر؛ دیدگاه پس از بررسی نمایش داده می‌شود.

هنوز دیدگاهی برای این مطلب ثبت نشده است.