منع کتابت حدیث و تاثیر آن

  • نشان کردن
؟
متن کاربر

پرسش

چکیده شبهه

تمسک شیعه به حدیث سوزاندن روایات پیامبر اکرم(صلی الله علیه و آله) به وسیله ابوبکر[1] درواقع، تمسک به یک حدیث غیرصحیح بوده که ذهبی بر عدم صحت این روایت تصریح دارد.[2]

درحقیقت، منع کتابت حدیث یک عمل هوشیارانه از جانب خلفا بوده که باعث محفوظ ماندن قرآن از تحریف گشته است؛ چون این کار به نوعی، جلوگیری از اختلاط حدیث با قرآن بود. و از طرفی هم، کتابت نشدن حدیث به معنای از بین رفتن احادیث نمی­باشد؛ چون، این احادیث در اذهان یاران پیامبر اکرم(صلی الله علیه و آله) ثبت و ضبط بوده و بعد از گذشت سال­ها به تابعان انتقال دادند.

حال، باید این سؤال را از شیعه کرد که شما از چه زمانی شروع به کتابت حدیث کردید؟ حضرت علی(علیه السلام) یا امام صادق(علیه السلام) و یا امامان دیگر شما حتی یک کتاب حدیثی ننوشتند بلکه، سال­ها بعد اشخاصی مانند؛ سید رضی، علامه مجلسی و... کتاب­های حدیثی را نوشتند. از این­رو، می­توان نتیجه گرفت که شیعه اصلاً اصحاب رسول گرامی اسلام(صلی الله علیه و آله) را قبول نداشته که به عمل آنان اعتراض دارند.

پاسخ کارشناسی

پاسخ

چکیده نقد

1ـ در کتاب­های معتبر اهل­سنت روایتی نقل شده است که پیامبر اکرم(صلی الله علیه و آله) فرمودند: از من هیچ کلامی ننویسید مگر این­که، قرآن باشد و اگر کسی نوشته باید آن را از بین ببرد؛ این روایت با دو مشکل اساسی روبه­روست: یکی این­که، این روایت با روایات دیگری ـ که در منابع حدیثی معتبر اهل­سنت آمده ـ در تعارض است؛ چون پیامبر اکرم(صلی الله علیه و آله) در این روایات به صراحت امر به کتابت حدیث فرمودند. و دیگر این­که، این روایت از نظر سندی و دلالی دچار مشکل است چون، موقوف و متفرد به ابوسعید خدری است.

2ـ جریان ضد حدیثی فقط منحصر در کتابت و تدوین حدیث نبوده بلکه، از نقل حدیث نیز، ممانعت به عمل می­آوردند.

3ـ اقدام به جمع­آوری و کتابت حدیث هیچ منافاتی با جمع­آوری و عمل به قرآن نداشته بلکه، به علت مفسر و مبین بودن روایات، کتابت حدیث عامل و محرک بسیار مؤثری در اشتغال به قرآن در زمینه جمع­آوری و نیز، مشوق خوبی در عمل به قرآن در زمینه کاربردی می­باشد.

4ـ قرآن کریم به علت اسلوب خاص بلاغی­ای که دارد و نیز، به علت عدم امکان وارد شدن کذب در آن به هیچ­وجه تصور اختلاط آن با روایات ممکن نمی­باشد. چون روایات هم آن اسلوب خاص بلاغی قرآنی را نداشته و هم، امکان وارد کردن کذب در روایات وجود دارد.

5ـ روایات معتبری در منابع حدیثی اهل­سنت وجود دارد مبنی بر این­که، اذهان توانایی حفظ احادیث به مدت زمان طولانی را نداشته به­گونه­ای که گذشت زمان طولانی باعث بروز کمی و زیادی در الفاظ روایات می­شود.

6ـ شیعه معتقد است که برخی از اصحاب پیامبر اکرم(صلی الله علیه و آله) مانند: سلمان فارسی، ابوذر غفاری، أبورافع، اسماء بنت عمیس، جابر بن عبدالله أنصاری، زید بن ثابت انصاری، عبدالله بن عباس، اُبی بن کعب، أبوشاة یمنی، ابوبکر و... از همان ابتدا شروع به کتابت حدیث کردند که البته، اولین آنان حضرت علی بن أبی­طالب(علیه السلام) است که به امر پیامبر اکرم(صلی الله علیه و آله) کتابت می­فرمودند. در ضمن، مجموعه­­هایی از یاران پیامبر گرامی اسلام(صلی الله علیه و آله) وجود دارد که معمولاً با پیشوند«صحیفه» یا«نسخه» می­باشند.

7ـ در زمان حضرات امامان معصوم(علیهم السلام) کتابت حدیث بر عهده یاران امامان بزرگوار بوده و با نظارت شخص این بزرگواران صورت می­گرفته است.

8ـ علمای شیعه مانند: مرحوم کلینی، مرحوم شیخ طوسی، مرحوم صدوق، مرحوم سید رضی، مرحوم مجلسی و... مبادرت به تدوین جوامع حدیثی کردند نه این­که، کتابت حدیث کنند. چون، کتابت حدیث بر عهده اصحاب پیامبر اکرم(صلی الله علیه و آله) و یاران امامان معصوم(علیهم السلام) بوده که قبلاً در مجموعه­های کوچک به صورت متفرقه انجام گرفته بود.

9ـ در جوامع حدیثی شیعه از برخی اصحاب پیامبر اکرم(صلی الله علیه و آله) از قبیل زید بن أرقم، زید بن ثابت، سلمان فارسی و... روایت نقل شده و علمای شیعه بر محور این روایات فتوا داده و یا تحقیقات علمی انجام دادند که این بیان­گر احترام عملی شیعه به اصحاب پیامبر گرامی اسلام(صلی الله علیه و آله) می­باشد.

10ـ هدف اصلی از منع نقل و نگارش حدیث عبارت است از: ممانعت به عمل آوردن از نشر فضایل اهل­بیت(علیهم السلام) و جلوگیری کردن از به حکومت رسیدن حضرات معصومان(علیهم السلام).

مقدمه

برای وارد شدن به اصل بحث ذکر چند نکته از باب مقدمه ضروری به نظر می­رسد:

1ـ بحث منع تدوین حدیث یکی از موضوعاتی است اهل­سنت آن را قبول داشته ولی، برای این منع، دلایل و برهان­هایی اقامه می­کنند.

2ـ از جمله نکات مهمی که باید در مباحث مبنایی در زمینه روایات به آن توجه داشت، این است که باید اقامه ادله و قرائن مستند به منابعی باشد که در مبانی روایی دو طرف، از اعتبار ویژه­ای برخوردار باشد وگرنه، هر سؤال و پاسخی که محور استناد و استدلال آن منابع غیرمعتبر باشد، بدون فایده خواهد بود.

3ـ اصل شبهه­ سوزاندن روایات به وسیله خلیفه اول، روایتی است که از منابع معتبر اهل­سنت نقل نشده است؛ بنابراین، طرح شبهه پیرامون این روایت و نیز، اقامه پاسخ به این شبهه یک کار لغو و بیهوده­ای می­باشد.

4ـ اگر چنین وضعیتی پیش بیاد که روایت از منابع معتبر نقل نشده، باید به جست­و­جوی روایات هم­مضمون آن در منابع متعبر پرداخت تا بر محور آن روایات، طرح شبهه شده و یا جواب شبهه داده شود. در این­جا نیز، روایتی هم­مضمون روایت بالا انتخاب شده و پاسخ­ها بر محور آن طرح گردیده است.

جواب شبهه

به علت تعدد شبهه جواب­های متعددی نیز، به آن داده می­شود:

1ـ وجود روایات هم­مضمون این روایت در کتاب­های معتبر حدیثی اهل­سنت

با قطع نظر از روایت سوزاندن احادیث به وسیله خلیفه اول که البته، مشکلاتی از قبیل موجود نبودن در کتاب­های معتبر اهل­سنت را به همراه دارد، به روایات معتبر دیگری اشاره می­کنیم که بر منع نقل حدیث دلالت داشته و در کتاب­های معتبری که از برخی آن­ها به صحاح سته تعبیر شده، آمده است:

«ابوسعید خدری از پیامبر اکرم(صلی الله علیه و آله) نقل کرده که ایشان فرموده­اند:"هیچ چیزی(هیچ کلامی) از مرا ننویسید مگر این­که، قرآن کریم باشد. بنابراین، هر کسی کلامی از جانب من به غیر از قرآن را نوشته، باید آن را از بین ببرد."»[3]

1ـ1ـ متعارض بودن این روایت با روایات دیگری از همین منابع معتبر

این روایت و روایاتی از این قبیل با روایات دیگری که در همین کتاب­های معتبر اهل­سنت آمده، در تعارض بوده و به صراحت بر کتابت حدیث از جانب پیامبر اسلام(صلی الله علیه و آله) دلالت دارد:

«از عبدالله بن عمرو نقل شده که گفته است:"من همیشه هر چیزی که از پیامبر اکرم(صلی الله علیه و آله) می­شنیدم را نوشته و سعی در حفظ کردن آن داشتم تا این­که، قریش مرا از این کار نهی کردند و گفتند: آیا هر چیزی را که از پیامبر اکرم(صلی الله علیه و آله) می­شنوی، آن را می­نویسی؟ در حالی­که، او یک بشر است و تکلم او در حال خشنودی و ناراحتی صادر می­شود. پس من هم از کتابت حدیث ایشان دست برداشته و به نزد ایشان رفته و این سخن قریش را به ایشان گفتم." پیامبر اکرم(صلی الله علیه و آله) با انگشت خود به دهان شریفشان اشاره کرده و فرمودند:"بنویس(کتابت کن)، به خدا قسم مطلبی از دهان من خارج نمی­شود مگر این­که، حق و حقیقت است."»[4]  

هم­چنین، روایت دیگری که پیامبر اکرم(صلی الله علیه و آله) امر فرمودند تا قلم و کاغذی آورده شود که مطلبی را بیان بفرمایند و حاضران نیز، آن را کتابت کنند ولی، خلیفه دوم به صراحت مانع نوشته شدن کلام پیامبر اکرم(صلی الله علیه و آله) شده و با استدلال«حسبنا کتاب الله» از کتابت حدیث پیامبر اسلام(صلی الله علیه و آله) ممانعت به عمل آورد؛ به­گونه­ای که حضرت از این عمل خلیفه به شدت ناراحت شده و امر به خروج حاضران از اتاق فرمودند.[5]

بنابراین، احادیث معتبری در جوامع حدیثی معتبر اهل­سنت وجود دارد که دلالت بر کتابت حدیث در زمان خود پیامبر اکرم(صلی الله علیه و آله) دارد به­گونه­ای که شخص رسول گرامی اسلام(صلی الله علیه و آله) خودشان در موارد مختلفی و با اشکال گوناگونی امر به کتابت حدیث می­فرمودند.

1ـ2ـ اشکال سندی و دلالی در روایت

این روایت از نظر سندی دارای مشکل بوده و محدثان معتبر اهل­سنت مانند بخاری حکم کردند به این­که این روایت، موقوف است و متفرد است به أبوسعید خدری.[6]

اگر بر فرض احتمال، این روایت از جهت سندی و دلالی هم صحیح باشد، مقصود پیامبر اکرم(صلی الله علیه و آله) دارای دو فرض است: یکی این­که، نباید نوع کتابت نص روایت، شبیه کتابت نص قرآنی باشد؛ به­گونه­ای که تشخیص نص قرآنی از نص روایی ممکن نباشد. و دیگر این­که، نباید کتابت متن حدیثی متصل به کتابت متن قرآنی باشد بلکه، باید جدای از هم و در صفحه­ای جداگانه نوشته شود.[7]

1ـ3ـ روایت سوزاندن احادیث، روایتی غیرقابل تمسک

به دلیل این­­که این روایت از کتاب­های معتبر اهل­سنت نقل نشده، نمی­تواند نه به عنوان شبهه و نه به عنوان جواب شبهه مورد تمسک دو طرف واقع شود.

بنابراین، دعوا و چانه­زنی بر سر این حدیث، کاری لغو و بیهوده است.

2ـ منع از نقل حدیث علاوه بر منع کتابت آن

در دوران بعد از پیامبر اکرم(صلی الله علیه و آله) جریان ضد حدیثی فقط مختص به منع از کتابت حدیث نبوده بلکه، به صورت­های گوناگونی از نقل حدیث نیز، جلوگیری به عمل آمد که در این­جا، به دو نمونه از آن اشاره می­کنیم:

2ـ1ـ زندانی کردن ناقلان حدیث

«سعید بن ابراهیم از پدرش نقل کرده است:"عمر به ابن­مسعود و ابودرداء و ابوذر گفت: نقل حدیث از پیامبر برای چیست؟ و من گمان می کنم آنان را در مدینه حبس کرد تا از دنیا رفت."»[8]

2ـ2ـ تأکید بر نقل بسیار اندک حدیث در شهرهای دیگر

«قرظة بن کعب گوید: عمر بن خطاب، ما را به کوفه روانه کرد و تا موضعی که آن را"احراز" یا"صرار" می­گفتند، مشایعت کرد و سپس گفت: می­دانید چرا شما را مشایعت کردم؟گفتیم: به خاطر حق رسول خدا و حق انصار. گفت: با شما آمدم تا مطلبی را بگویم و شما آن را حفظ کنید. شما نزد گروهی می­روید که با قرآن انس دارند. هنگامی که شما را ببینند، متوجه شما می­شوند و می­گویند: اینان اصحاب رسول خدا هستند. پس روایت کمتری از رسول خدا نقل کنید و من با شما همراه و شریک خواهم بود.»[9]

بنابراین، ممنوعیت حدیثی فقط منحصر در کتابت و تدوین حدیث نبوده بلکه، با توجه به دو روایت بالا، از نقل حدیث نیز، ممانعت به عمل می­آوردند.

3ـ نبود تنافی بین جمع­آوری قرآن و جمع­آوری و کتابت احادیث

بین جمع­آوری کردن قرآن و جمع­آوری و کتابت احادیث نبوی(صلی الله علیه و آله) هیچ منافاتی وجود ندارد تا این­که، ترس از ترک جمع­آوری قرآن یا ترس از مهجور ماندن قرآن حاصل بشود. چون، روایات نبوی(صلی الله علیه و آله) در حکم مبیّن و مفسر آیات قرآن کریم بوده و اتفاقاً عامل و محرک بسیار مؤثری در اشتغال به قرآن در زمینه جمع­آوری و نیز، مشوق خوبی در عمل به قرآن در زمینه کاربردی می­باشد.[10]

البته، باید به این نکته نیز، اشاره کرد که علت اصلی این ترس، اعتقاد خاصی بود که خلیفه دوم نسبت به سنت نبوی داشت و آن این بود که او برای اولین بار لفظ«منشاة» را بر سنت نبوی اطلاق کرد. و این لفظ هم، فقط در یهود استفاده می­­شد که عبارت است از کلمات و اقوال أحبار و رهبانان یهودی؛ که خلیفه دوم معتقد بود اقوال رسول الله(صلی الله علیه و آله) مانند کلمات أحبار و رهبانان یهودی می­باشد و همان­گونه که کلمات أحبار و رهبانان موجب انحراف یهود شده، ـ العیاذ بالله ـ کلمات و اقوال پیامبر اکرم(صلی الله علیه و آله) نیز، موجب انحراف مسلمانان خواهد شد.[11]

4ـ اسلوب بلاغی و معجزه­آسای قرآن مانع از اختلاط آن با احادیث

قرآن کریم دارای یک اسلوب خاص از حیث اعجاز و بلاغت است درحالی­که، اسلوب حدیث یک اسلوب تفسیری و توضیحی نسبت به آیات قرآن کریم می­باشد. و نیز، قرآن کریم دارای آیاتی است که دلالت بر عدم تحریف ابدی آن داشته و حتی آیاتی دارد که شامل تحدی و هماوردطلبی در زمینه ارائه مثل و مانند می­باشد درحالی­که، در حدیث یک چنین نظریه­ای وجود ندارد و به همین علت است که امکان کذب بر پیامبر اکرم(صلی الله علیه و آله) وجود دارد اما، درباره قرآن کریم تصور چنین امکانی هم، محال است که وجود داشته باشد. بنابراین، نظریه ترس از اختلاط قرآن با حدیث که از جانب خلیفه دوم مطرح گشته، غیرممکن می­باشد.[12]

5ـ عدم توانایی ذهن در نگه­داری بلندمدت مطالب به ­صورت کامل

یکی از آفاتی که ننوشتن روایت و نقل نکردن آن در پی دارد این است که بعد از مدتی از یادها رفته و ذهن­ها نمی­توانند مثل روز اول به صورت کامل آن را بازیابی کنند و بسیار واضح است که زیاده و نقصان در نقل احادیث اتفاق خواهد افتاد. دلیل بر این ادعا، روایات معتبری است که در کتاب­های مورد اعتماد اهل­سنت و از زبان برخی صحابه پیامبر اکرم(صلی الله علیه و آله) نقل شده است. یکی از این روایات، روایتی است که به نقل از«زید بن ارقم»[13] یکی از صحابی مهم پیامبر اکرم(صلی الله علیه و آله) وارد شده است:

«از عبدالرحمان بن أبی­لیلی نقل شده که می­گوید:"به زید بن أرقم گفتیم که برای ما احادیثی از پیامبر اکرم(صلی الله علیه و آله) نقل کن." زید گفت:"ما پیر شدیم و فراموش کردیم و از طرفی هم، حدیث(نقل حدیث) از پیامبر اکرم(صلی الله علیه و آله) بسیار مهم بوده و باید با احتیاط با آن برخورد شود."»[14]

و هم­چنین، روایت دیگری با همین مضمون در اثبات این ادعا از زبان خلیفه دوم در کتاب مسند احمد نقل شده است:

«أبوالغصن بصری می­گوید: زمانی که وارد مدینه شدم، با أسلم مولی و هم­پیمان عمر بن خطاب دیدار کردم؛ به او گفتم:"برای من حدیثی از عمر نقل کن." گفت:"نمی­توانم؛ می­ترسم حدیث را طوری نقل کنم که در آن کمی و زیادی اتفاق بیفتد.[سپس، ادامه داد] ما روزی نزد عمر بودیم و به او گفتیم که برای ما حدیثی از پیامبر اکرم(صلی الله علیه و آله) نقل کن. گفت: می­ترسم طوری نقل کنم که حرفی از آن را کم یا زیاد کنم؛ چون پیامبر اکرم(صلی الله علیه و آله) فرمودند: هر کسی که بر من دروغ ببندد، جایگاه او جهنم است."»[15]

و یا روایتی که«أبوشاة» بعد از تمام شدن خطبه پیامبر گرامی اسلام(صلی الله علیه و آله) در جمع اصحاب بعد از فتح مکه، به علت این­که، مطالب پیامبر(صلی الله علیه و آله) در ذهن او نماند، از ایشان خواستند سخنانشان را برای او بنویسند که حضرت امر فرمودند: حرف­هایم را برای أبوشاة بنویسید.(اُكْتُبُوا لِأَبِي­شَاةٍ)[16] 

6ـ شروع کتابت حدیث از زمان پیامبر اکرم(صلی الله علیه و آله) در اعتقاد شیعه

عقیده شیعه در کتابت حدیث درواقع، پیروی کردن از دستورات و اوامر پیامبر اکرم(صلی الله علیه و آله) و امامان معصوم(علیهم السلام) مبنی بر لزوم کتابت حدیث بوده که بسیار بر اهمیت آن سفارش فرموده­اند.[17]

به همین دلیل، شیعه معتقد است که از همان زمان پیامبر اکرم(صلی الله علیه و آله) یاران خاص پیامبر و علی بن ابی­طالب(علیهما السلام) شروع به کتابت احادیث پیامبر گرامی اسلام(صلی الله علیه و آله) کردند که از میان این افراد می­توان به: سلمان فارسی، ابوذر غفاری، أبورافع، اسماء بنت عمیس، جابر بن عبدالله أنصاری، زید بن ثابت انصاری، عبدالله بن عباس، اُبی بن کعب، أبوشاة یمنی، ابوبکر، أصبغ بن نباته، سلیم بن قیس هلالی اشاره کرد.[18]

البته، ذکر این نکته هم، ضروری است؛ اولین شخصیتی که احادیث پیامبر اکرم(صلی الله علیه و آله) را به سفارش خود حضرت کتابت کرد، حضرت علی بن أبی­طالب(علیهما السلام) بودند. أبورافع نیز، به عنوان یکی از شخصیت­های پیشرو در کتابت حدیث بوده که احادیث پیامبر اکرم(صلی الله علیه و آله) را در قالب کتاب«السنن و الأحکام و القضایا» جمع­آوری کرده است.[19]

در ضمن، مجموعه­­هایی از یاران پیامبر گرامی اسلام(صلی الله علیه و آله) وجود دارد که معمولاً با پیشوند«صحیفه» یا«نسخه» از آن­های یاد شده است.[20]

7ـ کتابت حدیث به وسیله یاران امامان معصوم(علیهم السلام) با نظارت این بزرگواران

در زمان امامان معصوم(علیهم السلام) نیز، یاران حضرات معصومان فرمایشات این بزرگواران را که در برگیرنده احادیث پیامبر اکرم(صلی الله علیه و آله) و امام قبلی هم بوده، کتابت می­کردند.

به عنوان نمونه، می­توان به«محمد بن مسلم» اشاره کرد که از یاران امام باقر(علیه السلام)، امام صادق(علیه السلام) و امام کاظم(علیه السلام) است و کتابی با نام چهارصد مسأله در ابواب حلال و حرام دارد که مجموعه­ای از احادیث گران­بها می­باشد.[21]

و یا می­توان به«صفوان بن یحیی» اشاره کرد که از یاران امام کاظم(علیه السلام)، امام رضا(علیه السلام) و امام جواد(علیه السلام) بوده و سی جلد کتاب حدیثی نوشته که برخی از آن­های عبارتند از: کتاب وضو، کتاب صلاة، کتاب صوم، کتاب حج و... .[22]

بنابراین، در زمان خود حضرات امامان معصوم(علیهم السلام) نیز، کتابت حدیث بوده که بر عهده یاران ایشان و با نظارت شخص این بزرگواران صورت می­گرفته است.

8ـ تدوین جوامع حدیثی به وسیله علمای شیعه؛ نه کتابت حدیث

توجه و دقت به این نکته ضروری است که محدثان بزرگی مانند؛ مرحوم کلینی، مرحوم شیخ طوسی، مرحوم صدوق، مرحوم سیدرضی، مرحوم مجلسی و... احادیث را کتابت نکردند بلکه، به تدوین احادیث پرداختند. به این معنا که؛ احادیث قبلاً به وسیله اصحاب پیامبر اکرم(صلی الله علیه و آله) و یاران امامان معصوم(علیهم السلام) در مجموعه­های کوچکی به صورت متفرقه کتابت شده بود که در زمان­های بعد اشخاص معتبری مانند مرحوم کلینی، مرحوم مجلسی و... به تدوین، تنظیم و تبویب این احادیث در جوامع حدیثی­ای پرداختند که دارای باب­بندی، عنوان­بندی، فصل­بندی و... می­باشد.

9ـ نقل روایت از اصحاب در جوامع حدیثی شیعی؛ بهترین دلیل بر احترام شیعه نسبت به اصحاب پیامبر اکرم(صلی الله علیه و آله)

در کتاب­های حدیثی شیعه از اصحاب پیامبر اکرم(صلی الله علیه و آله) روایت نقل شده است و علما و دانشمندان شیعه براساس روایت این اصحاب فتوا داده و یا بر اساس آن تحقیقات علمی انجام می­دهند. پس، این عمل بیان­گر این است که شیعه برای یاران و اصحاب پیامبر اکرم(صلی الله علیه و آله) احترام قائل بوده و روایات آنان را به عنوان سند در جوامع حدیثی خود نقل کرده است؛ که برخی از این اصحاب عبارتند از: ابن­عباس[23]، زید بن ثابت[24]، زید بن ارقم[25]، سلمان فارسی[26] و... .

10ـ انگیزه سیاسی مهم­ترین عامل منع از نقل و کتابت حدیث

علت و هدف اصلی منع از کتابت و نقل حدیث را می­توان یک سیاسی­کاری محض دانست تا در راستای آن از نشر فضائل حضرت علي(علیه السلام)، حضرت فاطمه(عليها السّلام) و ساير اهل­بيت(علیهم السلام) جلوگیری به عمل آید و در پی آن حکومت سیاسی و بُعد حکومتی را از حضرات معصومان(علیهم السلام) سلب کنند.

به نظر مي‌رسد دليل اصلي جلوگيري از تدوين حديث، مخفي نگاه داشته شده و توجيهات ديگري مطرح شده است. چون دليل اصلي، قابل بيان نبوده و مورد قبول هم قرار نمي‌گرفته است. ولي، بعد از گذشت مدت زماني در حدود يك قرن، و فراموش شدن احاديث فضائل اهل­بيت(علیهم السلام) مقصود حاصل شده و امر به تدوين حديث شده است.[27]

دليل روشن بر اين مدعا، كلام خليفة دوم است كه گفت:«أقلّوا الرواية عن رسول الله(صلّي الله عليه و آله) إلاّ فيما يعمل به.» یعنی، نشر احاديثي كه مورد عمل نيست (احاديث فضائل) ممنوع است.

هم­چنين، علقمه كتابي از مكه يا يمن آورد كه در آن احاديثي راجع به اهل بيت پيامبر(صلّي الله عليه و آله) وجود داشت و آن را به عبدالله ارائه داد ولي عبدالله آن را شست و در جواب اعتراض علقمه گفت:«القلوب اوعية فاشغلوها بالقران و لا تشغِلوها ما سواه.»[28]

البته، می­توان دلایل دیگری هم، به آن اضافه کرد مانند: از حجيت انداختن كلام پيامبر(صلّي الله عليه و آله) و هم­چنين، حجيت بخشيدن به نظرات ديگران بوده است؛ که در روایت دوات و قلم و روایاتی نظیر آن، به روشنی قابل لمس است.

11ـ جمع‌­بندی و نتیجه­‌گیری

با توجه به مطالب بیان شده می­توان به نتایج زیر دست یافت:

1ـ روایت سوزاندن حدیث به علت غیرمعتبر بودن منبع آن، قابل تمسک نبوده و روایات هم­مضمون این روایت که در منابع معتبر وجود دارد نیز، با دو مشکل بزرگ روبه­رو هستند: یکی این­که، با روایات معتبر دیگر در تعارض­اند. و دیگر این­که، از جهت سندی و دلالی دارای مشکل هستند.

2ـ منع از حدیث فقط منع از کتابت و تدوین آن نبوده بلکه، شامل منع از نقل حدیث هم، می­شود.

3ـ دلایل بر لزوم تدوین و کتابت حدیث عبارتند از:

الف) نبود تنافی بین جمع­آوری قرآن و جمع­آوری و کتابت احادیث، ب) اسلوب بلاغی و معجزه­آسای قرآن مانع از اختلاط آن با احادیث، ج) عدم توانایی ذهن در نگه­داری بلندمدت مطالب به ­صورت کامل، د) شروع کتابت حدیث از زمان پیامبر اکرم(صلی الله علیه و آله) در اعتقاد شیعه، ه) کتابت حدیث به وسیله یاران امامان معصوم(علیهم السلام) با نظارت این بزرگواران.

4ـ احادیث موجود در جوامع حدیثی کنونی شیعه به وسیله صاحبان این جوامع کتابت نشده بلکه، به وسیله این بزرگواران تدوین، جمع­آوری، باب­بندی و عنوان­بندی شده است.

5ـ کمترین دلیل بر احترام ویژه شیعه به صحابه پیامبر اکرم(صلی الله علیه و آله) این است که از برخی صحابه در جوامع حدیثی شیعه روایت نقل شده و بر طبق آن فتوا صادر شده و یا این­که، محور برخی از تحقیقات دانشمندان شیعه بوده است.

6ـ اصلی­ترین دلایل منع از نقل و کتابت حدیث را می­توان بر محور این دو انگیزه دانست: یکی این­که، جلوی نشر فضایل اهل­بیت­(علیهم السلام) گرفته شود تا به دنبال آن، غصب بُعد حکومتی و سیاسی از حضرت علی(علیه السلام) و فرزندان بزرگوارشان(علیهم السلام) میسر گردد. و دیگر این­که، نفی حجیت کلام پیامبر اکرم(صلی الله علیه و آله) و در مقابل، حجیت دادن به کلام دیگر صحابه.

 


[1]. «... حدثنا القاسم بن محمد قال : قالت عائشة جمع أبى الحديث عن رسول الله - صلى الله عليه وسلم - فكانت خمسمائة حديث فبات ليلة يتقلب كثيرا قالت فغمنى فقلت تتقلب لشكوى أو لشىء بلغك فلما أصبح قال أى بنية هلمى الأحاديث التى عندك فجئته بها فدعا بنار فحرقها وقال خشيت أن أموت وهى عندك فيكون فيها أحاديث عن رجل ائتمنته ووثقت به ولم يكن كما حدثنى فأكون قد تقلدت ذلك... .»(السیوطی، جلال­الدین عبدالرحمن بن أبی­بکر، جامع الأحادیث، ج 25، ص 120، ح 27730.)ـ(المتقي الهندي البرهان فوري، علاء الدين علي بن حسام الدين، كنز العمال في سنن الأقوال والأفعال، ج 10، ص 285، ح 29460.)

[2]. الذهبى، محمد بن أحمد بن عثمان، تذكرة الحفاظ، ج 1، ص 10.

[3]. القشيري النيسابوري، مسلم بن الحجاج أبو الحسن، الجامع الصحيح المسمى صحيح مسلم، ج 14، ص 291، ح 5326. ـ النسائي، أحمد بن شعيب أبو عبد الرحمن، سنن النسائي الكبرى، ج 5، ص 10، ح 8008. ـ الدارمي، عبدالله بن عبدالرحمن أبو محمد، سنن الدارمی، ج 1، ص 130، ح 450. ـ الشيباني، أحمد بن حنبل أبو عبدالله، مسند الإمام أحمد بن حنبل، ج 3،  ص 56، ح 11553.

 

[4]. أبوداود الأزدي السَِّجِسْتاني، سليمان بن الأشعث بن إسحاق بن بشير بن شداد بن عمرو، سنن أبي­داود، ج 10، ص 55، ح 3161. ـ الدارمي، عبدالله بن عبدالرحمن أبو محمد، سنن الدارمی، ج 1، ص 136، ح 484. ـ الشيباني، أبو عبد الله أحمد بن محمد بن حنبل بن هلال بن أسد، مسند أحمد، ج 13، ص 259، ح 6221.

 

[5]. البخاري، محمد بن إسماعيل بن إبراهيم بن المغيرة أبو عبد الله، الجامع الصحيح المسند من حديث رسول الله صلى الله عليه وسلم وسننه وأيامه (صحيح البخاري)، ج 17، ص 417، ح 5237. ـ القشيري النيسابوري، مسلم بن الحجاج أبو الحسن، الجامع الصحيح المسمى صحيح مسلم، ج 8، ص 414، ح 3091. ـ النسائي، أحمد بن شعيب أبو عبد الرحمن، سنن النسائي الكبرى، ج 4، ص 360، ح 7516.

[6]. ر.ک: الجلالی، السید محمدرضا، تدوین السنة الشریفة،ص 317.

[7]. ر.ک: همان، ص 320.

[8]. ابن أبي شيبة العبسي الكوفي، أبو بكر عبد الله بن محمد، مُصنف ابن أبي شيبة، ج 8، ص 568، ح 26753.

 

[9]. القزويني، محمد بن يزيد أبو عبدالله، سنن ابن­ماجه، ج 1، ص 12، ح 28.

[10]. ر.ک: شهرستانی، سید علی، منع تدوین الحدیث، ص 20.

[11]. ر.ک: همان، ص 21.

[12]. ر.ک: أبوریه، محمود، أضواء على السنة المحمدية، ص 50. ـ ر.ک: شهرستانی، سید علی، منع تدوین الحدیث، ص 22.

[13]. الف) العسقلاني، أحمد بن علي بن حجر، تقريب التهذيب، ج 1، ص 350، رقم 2116؛(زيد بن أرقم بن زيد بن قيس الأنصاري الخزرجي صحابي مشهور أول مشاهده الخندق وأنزل الله تصديقه في سورة المنافقين مات سنة ست أو ثمان وستين ع.)

ب) الذهبي، شمس الدين أبوعبد الله محمد بن أحمد بن عثمان بن قَايْماز، سیر أعلام النبلاء، ج 3، ص 165، رقم 27؛( زيد بن أرقم * (ع) ابن زيد بن قيس بن النعمان بن مالك الاغر بن ثعلبة بن كعب بن الخزرج بن الحارث بن الخزرج، أبو عمرو، ويقال: أبو عامر، ويقال: أبو سعيد، ويقال: أبو سعد، ويقال: أبو أنيسة، الانصاري الخزرجي، نزيل الكوفة، من مشاهير الصحابة. شهد غزوة مؤتة وغيرها... .)

ج) ابن­سعد البصري الزهري، محمد بن سعد بن منيع أبو عبدالله، الطبقات الكبرى، ج 6، ص 18؛(زيد بن أرقم الأنصاري أحد بني الحارث بن الخزرج قال محمد بن عمر يكنى أبا سعد وقال غيره كان يكنى أبا أنيس وأول مشاهده مع النبي صلى الله عليه و سلم المريسيع ونزل الكوفة وابتنى بها دارا في كندة وتوفي بها أيام المختار سنة ثمان وستين.)

[14]ابن­ماجة، أبوعبدالله محمد بن يزيد القزويني، سنن ابن­ماجه، ج 1، ص 29، ح 25. ـ الشيباني، أبو عبد الله أحمد بن محمد بن حنبل بن هلال بن أسد، مسند أحمد، ج 39، ص 299، ح 18499.

(حَدَّثَنَا أَبُو بَكْرِ بْنُ أَبِي شَيْبَةَ حَدَّثَنَا غُنْدَرٌ عَنْ شُعْبَةَ ح و حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ مَهْدِيٍّ قَالَ حَدَّثَنَا شُعْبَةُ عَنْ عَمْرِو بْنِ مُرَّةَ عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ أَبِي لَيْلَى قَالَ: قُلْنَا لِزَيْدِ بْنِ أَرْقَمَ حَدِّثْنَا عَنْ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ قَالَ كَبِرْنَا وَنَسِينَا وَالْحَدِيثُ عَنْ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ شَدِيدٌ.)

[15]. الشيباني، أحمد بن حنبل أبو عبدالله، مسند الإمام أحمد بن حنبل، ج 1،  ص 410، ح 326.

(حَدَّثَنَا أَبُو سَعِيدٍ حَدَّثَنَا دُجَيْنٌ أَبُو الْغُصْنِ بَصْرِيٌّ قَالَ قَدِمْتُ الْمَدِينَةَ فَلَقِيتُ أَسْلَمَ مَوْلَى عُمَرَ بْنِ الْخَطَّابِ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ فَقُلْتُ حَدِّثْنِي عَنْ عُمَرَ فَقَالَ لَا أَسْتَطِيعُ أَخَافُ أَنْ أَزِيدَ أَوْ أَنْقُصَ كُنَّا إِذَا قُلْنَا لِعُمَرَ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ حَدِّثْنَا عَنْ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ قَالَ أَخَافُ أَنْ أَزِيدَ حَرْفًا أَوْ أَنْقُصَ إِنَّ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ قَالَ مَنْ كَذَبَ عَلَيَّ فَهُوَ فِي النَّارِ.)

[16]. البخاري، أبوعبدالله محمد بن إسماعيل بن إبراهيم بن المغيرة، الجامع الصحيح المسند من حديث رسول الله صلى الله عليه وسلم وسننه وأيامه (صحيح البخاري)، ج 8، ص 293، ح 2254. ـ القشيري النيسابوري، مسلم بن الحجاج أبو الحسن، الجامع الصحيح المسمى صحيح مسلم، ج 7، ص 85، ح 2414.

(حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ مُوسَى حَدَّثَنَا الْوَلِيدُ بْنُ مُسْلِمٍ حَدَّثَنَا الْأَوْزَاعِيُّ قَالَ حَدَّثَنِي يَحْيَى بْنُ أَبِي كَثِيرٍ قَالَ حَدَّثَنِي أَبُو سَلَمَةَ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ قَالَ حَدَّثَنِي أَبُو هُرَيْرَةَ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ قَالَ: لَمَّا فَتَحَ اللَّهُ عَلَى رَسُولِهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ مَكَّةَ قَامَ فِي النَّاسِ فَحَمِدَ اللَّهَ وَأَثْنَى عَلَيْهِ ثُمَّ قَالَ إِنَّ اللَّهَ حَبَسَ عَنْ مَكَّةَ الْفِيلَ وَسَلَّطَ عَلَيْهَا رَسُولَهُ وَالْمُؤْمِنِينَ فَإِنَّهَا لَا تَحِلُّ لِأَحَدٍ كَانَ قَبْلِي وَإِنَّهَا أُحِلَّتْ لِي سَاعَةً مِنْ نَهَارٍ وَإِنَّهَا لَا تَحِلُّ لِأَحَدٍ بَعْدِي فَلَا يُنَفَّرُ صَيْدُهَا وَلَا يُخْتَلَى شَوْكُهَا وَلَا تَحِلُّ سَاقِطَتُهَا إِلَّا لِمُنْشِدٍ وَمَنْ قُتِلَ لَهُ قَتِيلٌ فَهُوَ بِخَيْرِ النَّظَرَيْنِ إِمَّا أَنْ يُفْدَى وَإِمَّا أَنْ يُقِيدَ فَقَالَ الْعَبَّاسُ إِلَّا الْإِذْخِرَ فَإِنَّا نَجْعَلُهُ لِقُبُورِنَا وَبُيُوتِنَا فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ إِلَّا الْإِذْخِرَ فَقَامَ أَبُو شَاهٍ رَجُلٌ مِنْ أَهْلِ الْيَمَنِ فَقَالَ اكْتُبُوا لِي يَا رَسُولَ اللَّهِ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ اكْتُبُوا لِأَبِي شَاهٍ قُلْتُ لِلْأَوْزَاعِيِّ مَا قَوْلُهُ اكْتُبُوا لِي يَا رَسُولَ اللَّهِ قَالَ هَذِهِ الْخُطْبَةَ الَّتِي سَمِعَهَا مِنْ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ.)

[17]. الف) الکلینی، محمد بن یعقوب، الکافی، ج 1، ص 52، ح 9؛(الْحُسَيْنُ بْنُ مُحَمَّدٍ عَنْ مُعَلَّى بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ عَلِيٍّ الْوَشَّاءِ عَنْ عَاصِمِ بْنِ حُمَيْدٍ عَنْ أَبِي بَصِيرٍ قَالَ سَمِعْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ(علیه السلام) يَقُولُ اكْتُبُوا فَإِنَّكُمْ لَا تَحْفَظُونَ حَتَّى تَكْتُبُوا.)

ب) همان، ح 13؛(مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عِيسَى عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ أَبِي نَصْرٍ عَنْ جَمِيلِ بْنِ دَرَّاجٍ قَالَ قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ(علیه السلام) أَعْرِبُوا حَدِيثَنَا فَإِنَّا قَوْمٌ فُصَحَاءُ.)

ج) همان، ص 53، ح 15؛(عِدَّةٌ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحَسَنِ بْنِ أَبِي خَالِدٍ شَيْنُولَةَ قَالَ قُلْتُ لِأَبِي جَعْفَرٍ الثَّانِي(علیه السلام) جُعِلْتُ فِدَاكَ إِنَّ مَشَايِخَنَا رَوَوْا عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ وَ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ(علیه السلام) وَ كَانَتِ التَّقِيَّةُ شَدِيدَةً فَكَتَمُوا كُتُبَهُمْ وَ لَمْ تُرْوَ عَنْهُمْ فَلَمَّا مَاتُوا صَارَتِ الْكُتُبُ إِلَيْنَا فَقَالَ حَدِّثُوا بِهَا فَإِنَّهَا حَقٌّ.)

د) حسن بن شعبه حرانى، تحف العقول، تحف العقول، ص 36؛(و قال«صلی الله علیه و آله» قيِّدوا العلم بالكتاب.)

ه) مجلسی، محمدباقر بن محمدتقی، بحار الأنوار، ج 2، ص 147، ح 18؛(غو، [غوالي اللئالي‏] رَوَى ابْنُ جُرَيْجٍ عَنْ عَطَاءٍ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُمَرَ قَالَ قُلْتُ يَا رَسُولَ اللَّهِ أُقَيِّدُ الْعِلْمَ قَالَ نَعَمْ وَ قِيلَ مَا تَقْيِيدُهُ قَالَ كِتَابَتُهُ.)

و) محمد بن على بن حسين بن بابويه قمى‏  معروف به«شیخ صدوق»، الأمالی، ص 37، ح 3؛(حدثنا محمد بن علي قال حدثنا علي بن محمد بن أبي القاسم عن أبيه عن محمد بن أبي عمر العدني بمكة عن أبي العباس بن حمزة عن أحمد بن سوار عن عبد الله بن عاصم عن سلمة بن وردان عن أنس بن مالك قال قال رسول الله(صلی الله علیه و آله): المؤمن إذا مات و ترك ورقة واحدة عليها علم تكون تلك الورقة يوم القيامة سترا فيما بينه و بين النار و أعطاه الله تبارك و تعالى بكل حرف مكتوب عليها مدينة أوسع من الدنيا سبع مرات و ما من مؤمن يقعد ساعة عند العالم إلا ناداه ربه عز و جل جلست إلى حبيبي و عزتي و جلالي لأسكنتك الجنة معه و لا أبالي.)

[18]. ر.ک: الشاکری، حسین، تدوین الحدیث و تاریخ الفقه، ص 6. ـ ر.ک: استادان دانشکده علوم حدیث، آشنایی با حدیث، ص 48 و 49.

[19]. ر.ک: أبوریة، محمود، أضواء علی السنة المحمدیة، ص 272. ـ ر.ک: استادان دانشکده علوم حدیث، آشنایی با حدیث، ص 48.

[20]. ر.ک: مهدوی راد، محمدعلی، تدوین الحدیث عند الشيعة الامامية، ص 69ـ99.

[21]. ر.ک: النجاشی، ابوالعباس احمد بن علی بن احمد بن العباس، رجال النجاشی، ص 323، رقم 882؛(له كتاب يسمى الأربعمائة مسألة في أبواب الحلال و الحرام.)

[22]. ر.ک: همان، ص 197، رقم 524؛(و صنف ثلاثين كتاباً كما ذكر أصحابنا. يعرف منها الآن: كتاب الوضوء كتاب الصلاة كتاب الصوم كتاب الحج كتاب الزكاة كتاب النكاح كتاب الطلاق كتاب الفرائض كتاب الوصايا كتاب الشراء (الشرى) و البيع كتاب العتق و التدبير كتاب البشارات نوادر.)

[23]. ابن­بابویه، محمد بن علی، من لایحضره الفقیه، ج 1، ص 538، ح 1505. ـ طوسی، محمد بن حسن، تهذیب الأحکام، ج 9، ص 260، ذیل حدیث 14.

[24]. کلینی، محمد بن یعقوب، الکافی، ج 7، ص 75، باب بیان الفرائض فی الکتاب. ـ الحر العاملی، محمد بن حسن بن علی، وسائل الشیعة، ج 20، ص 35، ح 24964.

[25]. کلینی، محمد بن یعقوب، الکافی، ج 2، ص 206، ح 4. ـ مجلسی، محمدباقر بن محمدتقی، بحار الأنوار، ج 23، ص 34، ح 72.

[26]. مجلسی، محمدباقر بن محمدتقی، بحار الأنوار، ج 21، ص 84، ح 9.

[27]. ر.ک: الجلالی، السید محمدرضا، تدوین السنة الشریفة،ص 403.

[28]. ر.ک: الخطیب البغدادی، احمدبن علی بن ثابت ابوبکر، تقیید العلم، ص 52.

اطلاعات مطلب

تاریخ انتشار
1 آبان 01
بازدید
۱۲۳
گفت‌وگو

دیدگاه کاربران

حداقل ۵ کاراکتر؛ دیدگاه پس از بررسی نمایش داده می‌شود.

هنوز دیدگاهی برای این مطلب ثبت نشده است.