حديث سلسله الذهب متواتر است يا واحد؟
حديث سلسله الذهب متواتر است يا واحد؟
پرسش
پاسخ
بعد از قرآن کريم بي شک بزرگترين منبع معارف هدايتگر و سعادت بخش و اصلي ترين و مطمئن ترين کليد راه يابي به آموزه هاي وحياني به ويژه براي يک مسلمان، احاديث نبوي و امامان معصوم ـ عليهم السلام ـ مي باشد.
و سخنان آنان منبع جوشان معارف و ارمغان طوبي و جاويد غواصان درياي عالم غيب و وحي است از اين رو بررسي احاديث از زواياي مختلف سند و متن و... از مهم ترين وظائف يک محقق و پژوهشگر به شمار مي رود. اين نوشتار با همين هدف درپي آن است که يکي از احاديث يعني حديث سلسله الذهب را که از اهميت زيادي برخوردار است از زواياي زير براي رسيدن به پاسخ اين سئوال که آيا حديث سلسله طلائي متواتر است يا نه، بررسي نمايد:
الف: متن و سند اين حديث در منابع شيعي به طور گوناگون نقل شده که فقط به گوشه اي ازاين نقل ها اشاره مي شود:
1. از ميان عالمان حديث تنها شيخ صدوق در سه کتاب توحيد (ص24، دارالمعرفه) و عيون اخبار الرضا (ص143، ج1)و معاني الاخبار (دارالتعارف، ص37) با ده سند مختلف نقل نموده، ولي سند ذيل در هر سه کتاب شيخ صدوق آمده و از يک متن حکايت مي کند. محمد بن موسي متوکل از ابوالحسين محمد بن جعفر الاسدي از محمد بن الحسين الصولي از يوسف بن عقيل از اسحق بن ابراهيم حنظلي و او از امام هشتم ـ عليه السلام ـ تا سند حديث مي رسد به پيامبر اکرم ـ صلي الله عليه و آله و سلم ـ و پيامبر از جبرئيل و او از خدا نقل مي کند که: «لا اله الاّ الله دژ محکم من است پس هر کس داخل دژ من گردد از عذاب من در أمان است».
بعد از املاء اين حديث امام ـ عليه السلام ـ فرموده است: «با شرائط آن و من از شرائط آن هستم».[1]
متن روايت با همين کيفيت در بسياري از کتب حديثي شيعه و سني آمده است يعني متن مشترک در نقل هاي شيعه و سني همين متن است هر چند سندها فرق مي کند و نيز متن هاي ديگري وجود دارد.
2. شيخ طوسي حديث سلسله الذهب را با دو سند و دو متن نقل کرده است (امالي شيخ طوسي، ص201).
3. کشف الغمه، علامه اربلي، دارالکتاب الاسلامي، ج3، ص98.
4. صحيفة الرضا، تحقيق محمد مهدي نجف، دارالاضواء، ص40.
5. قاضي سيد نورالله حسيني شوشتري، احقاق الحق و ازهاق الباطل، ج12، ص387 و ج19، ص579.
6. طبري، بشارة المصطفي، منشورات حيدريه، ص331.
7. فتال نيشابوري، روضة الواعظين، منشورات رضي، ص42.
8. ابوالحسن ورام، مجموعه ورام، سازمان انتشارات اسلامي، ج2، ص74.
9. ديلمي، اعلام الدين، دارالکتب الاسلاميه، ص214.
10. ابن ابي جمهور، عوالي اللئالي، مطبعة سيد الشهدا، ج4، ص94.
11. شيخ حر عاملي، الجواهر السنيه، منشورات مکتبة المفيد، با سندهاي مختلف از جمله، ص147.
12. علامه مجلسي در بسياري از کتاب هايش از جمله در دائرة المعارف بزرگ خود بحارالانوار از جمله: ج3، ص5 و 6، 7، 10، 13، 14 و ج27، ص134 و ج38، ص98 و ج39، ص624 و 247 و ج49، ص121 و ص221 و 231.
13. عباسقلي خان سپهر، ناسخ التواريخ (زندگي امام رضا).
14. علي محمد دخيل، ثواب الاعمال و عقابها، دارالمرتضي، ص13.
15. محمد حسن هروي خراساني، حديقة الرضويه.
16. محدث قمي، سفينة البحار، دارالاسوه للطباعه و النشر، ج2، ص114 و ج3، ص3.
17. سيد محسن امين عاملي، اعيان الشيعه، ج4، (قسمت دوم)، ص118.
18. علي گلزاده، غفوري، زندگي امام رضا، دفتر نشر فرهنگ اسلامي.
19. احمد خوشنويس، حضرت علي بن موسي الرضا، انتشارات عطائي.
اينها تنها گوشه اي از کتاب هاي شيعه است که روايت مورد نظر را با سند ها و متن هاي مختلف آورده است.
ب) بسياري از محدثان بزرگ اهل سنت اين روايت را با سندها و مضمون هاي گوناگون نقل کرده و در اينجا فقط به برخي از منابعي که حديث را با سند و متن متفاوت ارائه کرده است، اشاره مي شود:
1. الشيخ مؤمن الشبلنجي، نورالابصار، منشورات الشريف رضي، ص314.
2. حلية الاولياء، حافظ ابونعيم اصفهاني، دارالکتب العلميه، ج3، ص192.
3. ينابيع الموده لذوي القربي، سليمان بن ابراهيم القندوزي الحنفي، دارالاسوه، ج3، ص122.
4. الاعتصام بحبل الاسلام، شيخ احمد تابعي مصري، قاهره، ص205 و 23.
5. الصواعق المحرقه، ابن حجر الهيثمي، ص204.
6. کنزالعمال، حسام الدين المتقي الهندي، موسسه الرساله.
7. علامه بدخشي، مفتاح النجاة، ص179.
8. علامه عبد الرئوف، مناوي، شرح جامع الصغير، ص410.
9. ابن جوزي، تذکرة الاولياء، ص361.
ج: خبر، اقسامي دارد که در علم درايه بيان مي شود يکي از اقسام خبر، خبر متواتر است و آن خبري است که ناقلان و راويان آن در حدي از کثرت باشد که تباني شان بر جعل و کذب عادتا محال باشد و از نقل آن علم و يا اطمينان به صدور خبر براي انسان پيدا شود.
لذا با توجه به اينکه حديث سلسلة الذهب را شيعه و سني با سندهاي بسيار و مختلف نقل کرده اند قطعا اگر اين روايت متواتر لفظي نباشد، متواتر معنوي مي باشد يعني همه راويان اين خبر از يک مطلب با اندک اختلاف در تعابير حکايت مي کند و لذا نيازي به بررسي تک تک حال راويها از نظر وثاقت و ضعف و امثال آن نمي باشد گذشته ازاينکه محتواي حديث مورد سخن، موافق آيات و روايات مي باشد.
بر همين اساس در اينجا فقط اشاره مي شود به گفته برخي از محدثان که بر اين حديث اعتماد کرده و گفته هاي آنان حاکي از اهميت دادن به سند خبر و اطمينان به صدور آن است:
1. علامه اربلي در کشف الغمه، ج3، ص98 درباره اهميت سند اين حديث مي نويسد: ابوالقاسم قشيري(ره) گفت اين حديث با همين سند به يکي از شاهان ساماني رسيد و آن را با آب طلا نوشت و وصيت کرد که با او دفن شود پس از مرگ در عالم خواب ديده شد، سئوال شد چه بر سر تو آمد در جواب گفت خدا بواسطه گفتن «جمله لااله الا الله حصني فمن دخل حصني امن من عذابي» و باور رسالت محمد ـ صلي الله عليه و آله و سلم ـ از روي اخلاص و اينکه من اين حديث را با آب طلا بخاطر احترام و بزرگداشت آن نوشتم مرا بخشيد.
2. محدث قمي پس از نقل حديث درجلد دوم سفينة البحار،ص115 مي گويد: اين حديث را صاحب کتاب «بشارة المصطفي» از کعب الجَسر نقل کرده و گفته سزاوار است اين حديث با آب طلا نوشته شود.
3. ابن صباغ از علماي اهل سنت مي نويسد: تعداد نويسندگان صاحب قلم و دوات که اين حديث را آنروز مي نوشتند بيشتر از بيست هزار تن شمار کرده اند».[2]
4. شيخ مؤمن شبلنجي درباره اين حديث همان مطلب فوق را در کتاب نورالابصار، ص313 نقل کرده است.
5. ابونعيم اصفهاني مي گويد اين حديث از نسل هاي پاک از پدران پاک شان رسيده و يکي از محدثان بزرگ پيشين گفته است: چنانچه اين سند بر فرد مجنوني خوانده شود صحت مي يابد (حلية الاولياء ص192).
6. قندوزي حنفي نيز در ينابيع الموده (ص122، ج3) شماره نويسندگان حديث را هنگامي که امام رضا ـ عليه السلام ـ آن را املاء نموده است بيست هزار نفر نقل نموده است.
7. محمد علي البار از علماء اهل سنت در کتاب الامام علي الرضا و الرسالة في الطب النبوي مي نويسد: امام رضا در هنگامي اين حديث را املاء کرده که جمعيت طالب علم قابل شمارش نبوده است. (ص82).
مي دانيم چنين تعابيري را محدثين در مورد کمتر حديثي به کار برده اند و اين حاکي از محرز بودن تواتر حديث و مضمون عالي آن است.
د: پيام حديث بعد از مسأله توحيد، امر نبوت و امامت است:
بدون شک اصل امامت، در اسلام از اهميت فراواني برخوردار بوده و سخنان امام هشتم را در سفر تاريخي حضرت از مدينه به سوي طوس، در نيشابور که از مراکز بزرگ علمي جهان آنروز بوده است، نيز در راستاي همان خط ممتد امامت بايد دانست و آنچه موجب شده که حضرت اين حديث قدسي را املاء نمايد، همان امري است که خود در ادامه فرموده و آن بيان فلسفه سياسي اسلام و تداوم غدير و عاشورا مي باشد. زيرا همان طوريکه اصل توحيد با لااله الاّ الله بيان شده مسأله امامت که تداوم نبوت است با جمله «با شرائط آن و من از شرائط آن هستم» تبيين شده است.
معرفی منابع جهت مطالعه بیشتر:
1ـ القاضي الشهيد الحسيني، نورالله، احقاق الحق، تهران، اسلاميه، 1355ق، ج12، ص387.
اطلاعات مطلب
- تاریخ انتشار
- 11 امرداد 01
- بازدید
- ۱۰۲
حديث سلسله الذهب متواتر است يا واحد؟
- نشان کردن
پرسش
حديث سلسله الذهب متواتر است يا واحد؟
پاسخ
بعد از قرآن کريم بي شک بزرگترين منبع معارف هدايتگر و سعادت بخش و اصلي ترين و مطمئن ترين کليد راه يابي به آموزه هاي وحياني به ويژه براي يک مسلمان، احاديث نبوي و امامان معصوم ـ عليهم السلام ـ مي باشد.
و سخنان آنان منبع جوشان معارف و ارمغان طوبي و جاويد غواصان درياي عالم غيب و وحي است از اين رو بررسي احاديث از زواياي مختلف سند و متن و... از مهم ترين وظائف يک محقق و پژوهشگر به شمار مي رود. اين نوشتار با همين هدف درپي آن است که يکي از احاديث يعني حديث سلسله الذهب را که از اهميت زيادي برخوردار است از زواياي زير براي رسيدن به پاسخ اين سئوال که آيا حديث سلسله طلائي متواتر است يا نه، بررسي نمايد:
الف: متن و سند اين حديث در منابع شيعي به طور گوناگون نقل شده که فقط به گوشه اي ازاين نقل ها اشاره مي شود:
1. از ميان عالمان حديث تنها شيخ صدوق در سه کتاب توحيد (ص24، دارالمعرفه) و عيون اخبار الرضا (ص143، ج1)و معاني الاخبار (دارالتعارف، ص37) با ده سند مختلف نقل نموده، ولي سند ذيل در هر سه کتاب شيخ صدوق آمده و از يک متن حکايت مي کند. محمد بن موسي متوکل از ابوالحسين محمد بن جعفر الاسدي از محمد بن الحسين الصولي از يوسف بن عقيل از اسحق بن ابراهيم حنظلي و او از امام هشتم ـ عليه السلام ـ تا سند حديث مي رسد به پيامبر اکرم ـ صلي الله عليه و آله و سلم ـ و پيامبر از جبرئيل و او از خدا نقل مي کند که: «لا اله الاّ الله دژ محکم من است پس هر کس داخل دژ من گردد از عذاب من در أمان است».
بعد از املاء اين حديث امام ـ عليه السلام ـ فرموده است: «با شرائط آن و من از شرائط آن هستم».[1]
متن روايت با همين کيفيت در بسياري از کتب حديثي شيعه و سني آمده است يعني متن مشترک در نقل هاي شيعه و سني همين متن است هر چند سندها فرق مي کند و نيز متن هاي ديگري وجود دارد.
2. شيخ طوسي حديث سلسله الذهب را با دو سند و دو متن نقل کرده است (امالي شيخ طوسي، ص201).
3. کشف الغمه، علامه اربلي، دارالکتاب الاسلامي، ج3، ص98.
4. صحيفة الرضا، تحقيق محمد مهدي نجف، دارالاضواء، ص40.
5. قاضي سيد نورالله حسيني شوشتري، احقاق الحق و ازهاق الباطل، ج12، ص387 و ج19، ص579.
6. طبري، بشارة المصطفي، منشورات حيدريه، ص331.
7. فتال نيشابوري، روضة الواعظين، منشورات رضي، ص42.
8. ابوالحسن ورام، مجموعه ورام، سازمان انتشارات اسلامي، ج2، ص74.
9. ديلمي، اعلام الدين، دارالکتب الاسلاميه، ص214.
10. ابن ابي جمهور، عوالي اللئالي، مطبعة سيد الشهدا، ج4، ص94.
11. شيخ حر عاملي، الجواهر السنيه، منشورات مکتبة المفيد، با سندهاي مختلف از جمله، ص147.
12. علامه مجلسي در بسياري از کتاب هايش از جمله در دائرة المعارف بزرگ خود بحارالانوار از جمله: ج3، ص5 و 6، 7، 10، 13، 14 و ج27، ص134 و ج38، ص98 و ج39، ص624 و 247 و ج49، ص121 و ص221 و 231.
13. عباسقلي خان سپهر، ناسخ التواريخ (زندگي امام رضا).
14. علي محمد دخيل، ثواب الاعمال و عقابها، دارالمرتضي، ص13.
15. محمد حسن هروي خراساني، حديقة الرضويه.
16. محدث قمي، سفينة البحار، دارالاسوه للطباعه و النشر، ج2، ص114 و ج3، ص3.
17. سيد محسن امين عاملي، اعيان الشيعه، ج4، (قسمت دوم)، ص118.
18. علي گلزاده، غفوري، زندگي امام رضا، دفتر نشر فرهنگ اسلامي.
19. احمد خوشنويس، حضرت علي بن موسي الرضا، انتشارات عطائي.
اينها تنها گوشه اي از کتاب هاي شيعه است که روايت مورد نظر را با سند ها و متن هاي مختلف آورده است.
ب) بسياري از محدثان بزرگ اهل سنت اين روايت را با سندها و مضمون هاي گوناگون نقل کرده و در اينجا فقط به برخي از منابعي که حديث را با سند و متن متفاوت ارائه کرده است، اشاره مي شود:
1. الشيخ مؤمن الشبلنجي، نورالابصار، منشورات الشريف رضي، ص314.
2. حلية الاولياء، حافظ ابونعيم اصفهاني، دارالکتب العلميه، ج3، ص192.
3. ينابيع الموده لذوي القربي، سليمان بن ابراهيم القندوزي الحنفي، دارالاسوه، ج3، ص122.
4. الاعتصام بحبل الاسلام، شيخ احمد تابعي مصري، قاهره، ص205 و 23.
5. الصواعق المحرقه، ابن حجر الهيثمي، ص204.
6. کنزالعمال، حسام الدين المتقي الهندي، موسسه الرساله.
7. علامه بدخشي، مفتاح النجاة، ص179.
8. علامه عبد الرئوف، مناوي، شرح جامع الصغير، ص410.
9. ابن جوزي، تذکرة الاولياء، ص361.
ج: خبر، اقسامي دارد که در علم درايه بيان مي شود يکي از اقسام خبر، خبر متواتر است و آن خبري است که ناقلان و راويان آن در حدي از کثرت باشد که تباني شان بر جعل و کذب عادتا محال باشد و از نقل آن علم و يا اطمينان به صدور خبر براي انسان پيدا شود.
لذا با توجه به اينکه حديث سلسلة الذهب را شيعه و سني با سندهاي بسيار و مختلف نقل کرده اند قطعا اگر اين روايت متواتر لفظي نباشد، متواتر معنوي مي باشد يعني همه راويان اين خبر از يک مطلب با اندک اختلاف در تعابير حکايت مي کند و لذا نيازي به بررسي تک تک حال راويها از نظر وثاقت و ضعف و امثال آن نمي باشد گذشته ازاينکه محتواي حديث مورد سخن، موافق آيات و روايات مي باشد.
بر همين اساس در اينجا فقط اشاره مي شود به گفته برخي از محدثان که بر اين حديث اعتماد کرده و گفته هاي آنان حاکي از اهميت دادن به سند خبر و اطمينان به صدور آن است:
1. علامه اربلي در کشف الغمه، ج3، ص98 درباره اهميت سند اين حديث مي نويسد: ابوالقاسم قشيري(ره) گفت اين حديث با همين سند به يکي از شاهان ساماني رسيد و آن را با آب طلا نوشت و وصيت کرد که با او دفن شود پس از مرگ در عالم خواب ديده شد، سئوال شد چه بر سر تو آمد در جواب گفت خدا بواسطه گفتن «جمله لااله الا الله حصني فمن دخل حصني امن من عذابي» و باور رسالت محمد ـ صلي الله عليه و آله و سلم ـ از روي اخلاص و اينکه من اين حديث را با آب طلا بخاطر احترام و بزرگداشت آن نوشتم مرا بخشيد.
2. محدث قمي پس از نقل حديث درجلد دوم سفينة البحار،ص115 مي گويد: اين حديث را صاحب کتاب «بشارة المصطفي» از کعب الجَسر نقل کرده و گفته سزاوار است اين حديث با آب طلا نوشته شود.
3. ابن صباغ از علماي اهل سنت مي نويسد: تعداد نويسندگان صاحب قلم و دوات که اين حديث را آنروز مي نوشتند بيشتر از بيست هزار تن شمار کرده اند».[2]
4. شيخ مؤمن شبلنجي درباره اين حديث همان مطلب فوق را در کتاب نورالابصار، ص313 نقل کرده است.
5. ابونعيم اصفهاني مي گويد اين حديث از نسل هاي پاک از پدران پاک شان رسيده و يکي از محدثان بزرگ پيشين گفته است: چنانچه اين سند بر فرد مجنوني خوانده شود صحت مي يابد (حلية الاولياء ص192).
6. قندوزي حنفي نيز در ينابيع الموده (ص122، ج3) شماره نويسندگان حديث را هنگامي که امام رضا ـ عليه السلام ـ آن را املاء نموده است بيست هزار نفر نقل نموده است.
7. محمد علي البار از علماء اهل سنت در کتاب الامام علي الرضا و الرسالة في الطب النبوي مي نويسد: امام رضا در هنگامي اين حديث را املاء کرده که جمعيت طالب علم قابل شمارش نبوده است. (ص82).
مي دانيم چنين تعابيري را محدثين در مورد کمتر حديثي به کار برده اند و اين حاکي از محرز بودن تواتر حديث و مضمون عالي آن است.
د: پيام حديث بعد از مسأله توحيد، امر نبوت و امامت است:
بدون شک اصل امامت، در اسلام از اهميت فراواني برخوردار بوده و سخنان امام هشتم را در سفر تاريخي حضرت از مدينه به سوي طوس، در نيشابور که از مراکز بزرگ علمي جهان آنروز بوده است، نيز در راستاي همان خط ممتد امامت بايد دانست و آنچه موجب شده که حضرت اين حديث قدسي را املاء نمايد، همان امري است که خود در ادامه فرموده و آن بيان فلسفه سياسي اسلام و تداوم غدير و عاشورا مي باشد. زيرا همان طوريکه اصل توحيد با لااله الاّ الله بيان شده مسأله امامت که تداوم نبوت است با جمله «با شرائط آن و من از شرائط آن هستم» تبيين شده است.
معرفی منابع جهت مطالعه بیشتر:
1ـ القاضي الشهيد الحسيني، نورالله، احقاق الحق، تهران، اسلاميه، 1355ق، ج12، ص387.
اطلاعات مطلب
- تاریخ انتشار
- 11 امرداد 01
- بازدید
- ۱۰۲
دیدگاه کاربران
هنوز دیدگاهی برای این مطلب ثبت نشده است.