1. آيا نهج البلاغه معتبر است و کتاب هاي مصادر و اسانيد نهج البلاغه اعتبار آن را ثابت کرده اند؟ 2. چرا در نهج البلاغه از مشورت با زنان نهي شده است؟ 3. چرا در نهج البلاغه زنان ناقص العقل معرفي شده اند؟

  • نشان کردن
؟
متن کاربر

پرسش

1. آيا نهج البلاغه معتبر است و کتاب هاي مصادر و اسانيد نهج البلاغه اعتبار آن را ثابت کرده اند؟ 2. چرا در نهج البلاغه از مشورت با زنان نهي شده است؟ 3. چرا در نهج البلاغه زنان ناقص العقل معرفي شده اند؟

پاسخ کارشناسی

پاسخ

پاسخ سؤال اول

پاسخ اين پرسش بايد در ضمن چند نکته بيان شود:

الف) وثاقت سيد رضي(ره)

شايان ذکر است که گردآورنده نهج البلاغه، امين و مورد اعتماد دوست و دشمن است؛ حتي کساني که نهج البلاغه را دروغ پنداشته اند درباره شريف رضي سخنان عجيبي نقل کرده اند؛ مثلاً «صفدي» درباره او مي نويسد: «از ورع (شريف) رضي اين که: او بسته اي پشمي را از زني به پنج درهم خريداري کرد، داخل آن، نوشته اي از ابن مُقله يافت؛ بسته را نزد زن فرستاد و گفت: در اين بسته نوشته اي يافتم که پنج دينار ارزش دارد، حال نوشته را مي خواهي يا پنج دينار را؟ زن در پاسخ گفت: من همه آن جزاز (بسته پشم) را به پنج درهم به تو فروختم و بابت آن نوشته چيزي از تو نمي پذيرم. سيد رضي آن قدر اصرار کرد تا زن پنج دينار طلا را پذيرفت».[1]

با توجه به اين سطح از ورع که از سيد رضي نقل شده، آيا مي توان پذيرفت که او خطبه هايي را ساخته و به دروغ به علي ـ عليه السلام ـ نسبت داده است؟

آيا ترديد در نسبت نهج البلاغه به امام علي ـ عليه السلام ـ و دروغ به سيد رضي، ناروا نيست؟

ب) بهره مندي سيد رضي از مهمترين کتابخانه هاي بغداد

 به گواه تاريخ، سيد رضي(ره) علاوه بر کتابخانه شخصي، کتابخانه دارالعلم ـ که خود در بغداد تأسيس کرده بود ـ و کتابخانه برادرش سيد مرتضي علم الهدي ـ که حاوي 80 هزار جلد کتاب بود ـ از کتابخانه هاي بزرگ بغداد نيز استفاده مي نموده است؛ لذا به دست آوردن منابع معتبر کلمات امام علي ـ عليه السلام ـ در آن زمان چندان دشوار نبوده است.

ج) تدوين خطبه هاي امام ـ عليه السلام ـ قبل از سيد رضي(ره)

 بسياري از دانشمندان پيش از سيد رضي(ره) خطبه هاي حضرت علي ـ عليه السلام ـ را با عنوان هاي خطب اميرالمؤمنين و... جمع آوري و چاپ نموده و يا در آثار علمي و ديني خود آنها را به طور گسترده نقل کرده بودند.

د) علل گردآوري نهج البلاغه

مرحوم سيد رضي(ره) در مقدمه نهج البلاغه آورده است: منظورم از اين کار (گردآوري نهج البلاغه) آن بود که علاوه بر فضايل بي شمار ديگر، بزرگي قدر و شخصيت اميرمؤمنان ـ عليه السلام ـ را از اين نظر روشن سازم؛ چون او تنها فردي است که سخنش به آخرين مرحله فصاحت و بلاغت رسيده و گفتارش اقيانوسي است بي کران که سخن هيچ بليغي به آن نمي رسد... .

هـ) تدوين کتب مسانيد نهج البلاغه

براي اثبات اين مطلب که در کتاب ها و منابع پيش از سيّد رضي، تمام محتواي نهج البلاغه وجود داشته، تلاش هاي زيادي صورت گرفته و کتاب هاي مختلفي نوشته شده است؛ از جمله:

1. مدارک نهج البلاغه؛ اثر کاشف الغطاء. در اين کتاب اسناد قسمتي از نهج البلاغه ارائه گرديده است.

2. استناد نهج البلاغه؛ اثر علي عرشي. در اين کتاب نيز براي قسمتي از نهج البلاغه سند و مدرک ارائه شده است.

3. بحثي کوتاه پيرامون مدارک نهج البلاغه؛ اثر رضا استادي. در اين کتاب، اسناد پيش از سال چهارصد هجري بررسي و براي تعدادي از خطبه ها، نامه ها و حکمت ها مدرک ارائه شده است.

4. نهج السّعادة في مستدرک نهج البلاغه؛ اثر علامه محمدباقر محمودي. در اين اثر نفيس، که تکمله نهج البلاغه نيز به شمار مي آيد، اسناد و مدارک قسمتي از نهج البلاغه و قسمت هايي از خطبه ها و نامه هاي نهج البلاغه که سيّد رضي تقطيع کرده بود را جمع آوري نموده است.

5. مصادر نهج البلاغه؛ اثر عبدالله نعمت. در اين کتاب نيز اسناد قسمتي از نهج البلاغه ارائه گرديده است.

6. مصادر نهج البلاغه و اسانيده؛ اثر سيّد عبدالزّهرا حسيني (خطيب). مؤلّفِ اين کتاب ارزشمند، با همّتي بس بلند به مصادر اکثر خطبه ها، نامه ها و حکمت هاي نهج البلاغه دست يافته است.

7. اسناد و مدارک نهج البلاغه؛ اثر محمد دشتي.

8. روات و محدّثين نهج البلاغه؛ اثر محمد دشتي.

علاوه بر اين ها، در بسياري از شرح ها و تفسيرهاي نهج البلاغه و کتاب هاي ديگر نيز اسناد و مدارک بخش هايي از نهج البلاغه ارائه شده است.

با توجه به نکات فوق نتيجه مي گيريم:

يک: نهج البلاغه يک کتاب روايي معتبر، و داراي ارزش علمي و حديثي کافي مي باشد.

دو: با استفاده از کتب مسانيد، امکان مستند نمودن نهج البلاغه وجود دارد.

سه: اگر نهج البلاغه کتاب معتبري نبود، اين همه مورد توجه دانشمندان (اعم از دوست و دشمن) قرار نمي گرفت.

چهار: نهج البلاغه به دليل اعتبار و حجتش و نيز ناسازگاري با انديشه هاي باطل اين همه مورد بي مهري واقع شده است.

با توجه به مطالب گذشته[2] روشن مي گردد که علاوه بر اين که براي نهج البلاغه به اندازه کافي سند و مدرک وجود دارد؛ از ديرباز نيز گروهي از اديبان، محققان و دانشمندان منصف در باب انتساب نهج البلاغه به امام علي ـ عليه السلام ـ ترديد نداشته، و حتي نظرات مخالف آن را نيز به شدّت رد مي کردند. از جمله آنها اديب و محقّق تواناي اهل سنّت، ابن ابي الحديد معتزلي (متوفاي 656ق) شارح بزرگ نهج البلاغه است. وي درباره اين که آيا تمام نهج البلاغه از امام ـ عليه السلام ـ هست يا بخشي از آن، مي گويد:

بسياري از هواپرستان مي گويند: بخش عظيمي از نهج البلاغه را دسته اي از سخنوران شيعه ساخته و پرداخته اند و چه بسا قسمت هايي از اين کتاب را به سيّد رضي نسبت داده اند. اينان کساني هستند که پرده عصبيّت ديده حقيقت بين آنان را کور کرده و از راه مستقيم و آشکار حق منحرف گشته اند. براي اين که نادرستي اين پندار را به اختصار روشن کنم، بايد بگويم وضع نهج البلاغه بنا بر اين پندار که از علي نباشد، از دو حال خارج نيست: يا همه نهج البلاغه از علي نيست و يا بخشي از آن.

سستي و بطلان صورت اول به خوبي آشکار است؛ زيرا صحت اسناد برخي از قسمت هاي آن به علي به تواتر ثابت شده و همه يا اغلب محدثان و بسياري از مورخان قسمت هاي زيادي از آن را نقل کرده اند و چون شيعه نبوده اند، کسي نمي تواند نقل آنان را به غرضي حمل کند.

صورت دوم نيز همان معنا را تأييد مي کند؛ زيرا کسي که با آيين سخن و خطابه آشنا و مأنوس باشد و از علم بيان طرفي بسته باشد و در اين زمينه از ذوقي سالم و مجرّب برخوردار باشد، بي ترديد سخن رکيک و فصيح، و کلام اصيل و جديد را باز مي شناسد و چنانچه در برابر دفتري، شامل مجموعه اي از سخنان دو يا چند خطيب قرار گيرد، اختلاف سبک و تفاوت سخن را درمي يابد؛ چنان که ما به سبب آشنايي اي که با شعر و نقد آن داريم، اگر ديوان ابي تمام را بگشاييم و در ميان شعر او قصيده يا قصايدي از ديگران باشد، آن را از شعر ابي تمام تميز مي دهيم؛ چه آن که شعر او و سبک و انديشه اش با ديگران تفاوت هايي آشکار دارد. به همين گونه، وقتي خواننده اي در نهج البلاغه مي انديشد، بي ترديد همه آن را آب زلالي از يک سرچشمه، برخوردار از يک روح و جوهر، و داراي يک طرز و سبک مي يابد.[3]

و) ارزش اسناد و مدارک موجود نهج البلاغه[4]

بر اساس تحقيقات به عمل آمده، علاوه بر اين که سخنان، نامه ها و کلمات حکمت آميز امام ـ عليه السلام ـ در همان زمان توسط ياران آن بزرگوار حفظ و مکتوب شدند، بسياري از دانشمندان و نويسندگان و خطباي مشهور نيز تا سال 400 هجري آثار آن حضرت را نگهداري و استفاده مي کردند؛ هم چنين بعد از سيّد رضي نيز بسياري از دانشمندان اسلامي به جمع آوري سخنان امام علي ـ عليه السلام ـ روي آوردند.

ز) سيري در اسناد و مدارک نهج البلاغه

طبقات روات نهج البلاغه

طبقه اول: شاگردان و اصحاب امام علي ـ عليه السلام ـ ايشان بودند که در زمان حيات آن حضرت، سخنان ايشان را نقل مي کردند؛ مانند:

1. زيد بن وهب (متوفي 96 هجري)؛ وي مجموعه خطبه هاي امام را به صورت کتاب مستقلّي به نام خطب اميرالمؤمنين ـ عليه السلام ـ تدوين و ارائه نمود.

2. حارث اعور؛ او بسياري از سخنان امام را در هنگام سخنراني مي نوشت.

3. اصبغ بن نباته؛ او سخنان آن حضرت، از جمله عهدنامه مالک اشتر و وصيت امام به محمّد حنفيّه را نوشته است.

4. کميل بن زياد؛ وي نيز سخنان و دعاهاي امام، به ويژه دعاي کميل را نوشته است.

5. نوف بَکالِي؛ او همواره با امام بود و از حالات عرفاني آن حضرت اطلاع داشت و سخنان حضرت را حفظ و براي مردم نقل مي نمود؛ که از جمله آن ها حکمت 104 است.

6. ضِرارِ بن ضمرة ضبابي (ضبائي)؛ وي بسياري از سخنان و خطبه هاي امام را حفظ بود و حتّي يک بار با خواندن آن، معاويه و بسياري از حضّار را به گريه انداخت و تحت تأثير قرار داد.[5]

طبقه دوم: اصحاب و شاگردان آن بزرگوار بودند، که با توجه به محدوديت ها و ممنوعيت نشر آثار آن امام همام در دوران بني اميه و بني عباس، در نشر آن تلاش نمودند؛ از جمله آنها:

1. نَصْرِ بن مُزاحم (متوفّي 202)، در خُطَبُ اميرالمؤمنين ـ عليه السلام ـ ؛

2. اسماعيل بن مهران (متوفّي 200)، در خُطَبُ اميرالمؤمنين ـ عليه السلام ـ ؛

3. هشام بن سائب کلبي (متوفّي 206)، در خُطَبُ اميرالمؤمنين ـ عليه السلام ـ ؛

4. اواقدي (متوفّي 207)، در خُطَبُ اميرالمؤمنين ـ عليه السلام ـ ؛

5. ابومنذر بن کلبي (متوفّي 205)، در خُطَبُ اميرالمؤمنين ـ عليه السلام ـ ؛

6. مدائني (متوفي 225)، در خُطَبُ اميرالمؤمنين ـ عليه السلام ـ و کتُبِهِ الي عمّاله؛

7. ابن خالد خراز کوفي (متوفي 310)، در خُطَبُ اميرالمؤمنين ـ عليه السلام ـ ؛

8. ابومخنف بن سليم ازدي، در خُطَبُ الزهرا لأميرالمؤمنين ـ عليه السلام ـ (تأليف در سال 157ق)؛

9. ابراهيم بن هلال ثقفي (متوفي 283)، در الخطب المعربّات؛

10. صالح بن أبي حماد أبي الخير (متوفي 280)، در خُطَبُ اميرالمؤمنين ـ عليه السلام ـ ؛

11. مسعدة بن صدقه (از شاگردان امام صادق ـ عليه السلام ـ )، در خُطَبُ علي ـ عليه السلام ـ ؛

12. عبدالعزيز يحيي جلودي (در قرن سوم، به نقل نجاشي)، در خُطَبُ علي ـ عليه السلام ـ ؛

13. ابوعثمان جاحظ (متوفي 225)، در مأة کلمة مِن کلمات علي ـ عليه السلام ـ ؛

14. أبوروح فرج بن فروه، در خُطَبُ اميرالمؤمنين ـ عليه السلام ـ (تأليف در سال 200)؛

15. ابراهيم حکم ظهير فزاري (از اصحاب امام صادق ـ عليه السلام ـ )، در خُطَبُ اميرالمؤمنين ـ عليه السلام ـ ؛

16. صالح بن حماد رازي، در خُطَبُ اميرالمؤمنين ـ عليه السلام ـ ؛

طبقه سوم: رواتي که در آثار خود سخنان امام ـ عليه السلام ـ را نقل کرده اند؛ مانند:

1. علي بن حسين مسعودي (متوفي 333 يا 343)، در اثبات الوصيّة، و مروج الذهب؛

2. ابوحنيفه دينوري (متوفي 290)، در اخبار الطوال؛

3. ابن دريد (متوفي 321)، در الاشتقاق؛

4. زجاجي (متوفي 329)، در الامالي؛

5. ابن قتيبة (متوفي 276)، در الامامة و السيّاسة، عيون الاخبار، المعارف و غريب الحديث؛

6. بلاذري (متوفي 279)، در انساب الاشراف؛

7. ابوعثمان جاحظ (متوفي 255)، در البخلاء، البيان و التبيين، الحيوان، المحاسن والاضداد و الرسائل؛

8. ابن معتز (متوفي 296)، در البديع؛

9. صفار (متوفي 290)، در بصائر الدّرجات؛

10. ابن فقيه (متوفي 300)، در البلدان؛

11. يعقوبي (متوفي 292-284)، در التّاريخ؛

12. عياشي (متوفي 300)، در تفسير العياشي؛

13. مدائني (متوفي 225)، در الجمل و صفّين؛

14. واقدي (متوفي 207)، در الجمل؛

15. کلبي (متوفي 206-204)، در جمهرة الانساب؛

16. نسائي (متوفي 303)، در الخصائص؛

17. طبري امامي (متوفي 310)، در دلائل الامامة؛

18. ابراهيم بن هلال ثقفي (متوفي 283)، در کلام علي في الشوري، رسائل اميرالمؤمنين ـ عليه السلام ـ و الغارات؛

19. کليني (متوفي 328)، در اصول کافي، فروع کافي و روضه کافي.

20. إبراهيم بن حسين بن ديزيل (متوفي 281)، در صفّين؛

21. جلودي بصري (متوفي 332)، در الملاحم و صفّين؛

22. نصربن مزاحم (متوفي 202)، در صفّين؛

23. ابن سعد (متوفي 230)، در طبقات الکبري؛

24. ابن عبدربه (متوفي 328)، در عقد الفريد؛

25. ابن سلام (متوفي 223)، در غريب الحديث؛

26. مبرد (متوفي 258)، در الفاضل و المقتضب؛

27. بلاذري (متوفي 279)، در فتوح البلدان؛

28. ابي جعفر محمّد بن عبد اللّه معتزلي (متوفي 240)، در نقض العثمانية؛

29. جهشياري (متوفي 331)، در الوزراء والکتاب؛

30. ازدي بصري (متوفي 285)، در الکامل؛

31. ثعلب (متوفي 291-200)، در المجالس؛

32. برقي (متوفي 274)، در المحاسن؛

33. ابن عاصم (متوفي 291)، در الفاخر؛

34. نعيم بن حماد (متوفي 228)، در الفتن؛

35. ابوصالحي سليلي (متوفي 307)، در الفتن؛

36. ابن يحيي وشاء (متوفي 325)، در الموشي؛

37. ابوحاتم سجستاني، در المعمرون (تأليف در سال 248ق)؛

38. ابراهيم بن سليمان نهثمي (معروف به خراز کوفي از دانشمندان قرن سوم)، در الخطب لاميرالمؤمنين ـ عليه السلام ـ ، کلام علي في الشوري، ما کان بين علي و بين عثمان من کلام، دعاء علي، ذکر علي لخديجه و لفضائل اهل البيت، بقية رسائل علي و خطبه؛

39. عبدالعزيز بن يحيي جلودي بصري، در رسائل علي، شعر علي، مواعظ علي و ملاحم علي؛

40. حسن بن علي بن شعبه حرّاني، در تحف العقول؛

41. فتال نيشابوري، در روضة الواعظين؛

42. محمّد بن جرير طبري (متوفي 310)، در تاريخ.

طبقه چهارم (400-329ق): مورخان و نويسندگاني که از دوران غيبت امام زمان ـ عليه السلام ـ تا زمان تأليف نهج البلاغه (400-329ق) سخنان امام را در آثار خود آورده اند.

1. باقلاني (متوفي 403)، در اعجاز القرآن؛

2. ابوالفرج اصفهاني (متوفي 356)، در الاغاني و مقاتل الطّالبين؛

3. شيخ صدوق (متوفي 380)، در اکمال الدين، توحيد، ثواب الاعمال، علل الشرائع، معاني الاخبار، الخصال و من لايحضره الفقيه؛

4. ابوحيان توحيدي (متوفي 382)، در الزواجر والصداقة، الامتاع و المؤانسه و البصائر و الذخائر؛

5. ابوهلال عسکري (متوفي 395)، در الاوائل، الصّناعتين و جُمْهُرَة الاَمْثال؛

6. قاضي نعمان (متوفي 363)، در خطب اميرالمؤمنين، و دعائم الاسلام؛

7. تّنوخي (متوفي 384)، در الفرج بعد الشّدّة؛

8. ابوطالب مکي (متوفي 386)، در قوت القلوب؛

9. مرزباني (متوفي 384)، در المونق؛

10. کندي (متوفي 350)، در الولاة و القضاة؛

11. ابن يوسف نيشابوري (متوفي 381)، در الاعلام؛

12. ابن مطهر مقدسي (متوفي 355)، در البدء والتّاريخ؛

13. زبيدي (متوفي 379)، در الطّبقات؛

14. ابن نديم (متوفي 385)، در الفهرست؛

15. قاضي نعمان مصري (متوفي 363)، در خطب اميرالمؤمنين و دعائم الاسلام.

طبقه پنجم، معاصران سيد رضي؛ (401-359ق): مورّخان و مؤلّفاني که هم زمان با سيد رضي با استفاده از منابع ياد شده، به جمع آوري و ضبط سخنان امام علي ـ عليه السلام ـ همّت گماشتند؛ مانند:

1. شيخ مفيد (متوفي 413)، در الاختصاص، الجمل، الفصول المختارة و الافصاح في الامامة؛

2. شيخ طوسي (متوفي 460)، در الأمالي، التّبيان، الغيبة، الفهرست و مصباح المتهجّد؛

3. سيد مرتضي (متوفي 436)، در اوائل المقالات و شرح خطبه شقشقيه؛

4. ثعالبي (متوفي 429)، در الايجاز و الاعجاز، ثمار القلوب و خاصّ الخاص؛

5. هروي (متوفي 401)، در الجمع بين الغريبين؛

6. ابونعيم اصفهاني (متوفي 402)، در حلية الاولياء؛

7. قاضي نعمان مصري (متوفي 363)، در خطب اميرالمؤمنين و دعائم الاسلام؛

8. ابن سعيد عسکري (متوفي 382)، در الزواجر والمواعظ؛

9. جوهري (متوفاي 365)، در صحاح؛

10. زبيدي (متوفي 379)، در الطبقات؛

11. تنوخي (متوفي 384)، در الفرج بعد الشدة؛

12. قاضي عبدالجبار (متوفي 415)، در المغني؛

13. وزير ابوسعيد (متوفي 422)، در نثر الدرر و نزهة الاديب.

و...

با توجه به آن چه گفته شد، در مي يابيم که تنها سيد رضي اقدام به جمع آوري سخنان امام ـ عليه السلام ـ نکرده، بلکه دانشمندان فراواني آنها را تدوين نموده اند، که اين ارزش، اعتبار، اصالت و سلامت نهج البلاغه را مي رساند.[6]

پاسخ سوال دوم

مشاوره و رايزني از اصول سياست اجتماعي، اداري و نظامي اسلام است. در قرآن و سنت، آيات و روايات فراواني در زمينه تشويق و گسترش اين هم فکري وجود دارد؛ تنها اختلافي که ديده شده پيرامون مشورت مردان با زنان است، در اين زمينه چندين روايت وجود دارد که اولاً بعضي از روايات يادشده سند بسيار ضعيفي دارند و معمولاً رواياتي که درباره نفي مشورت با زنان وارد شده است، ناظر به موارد خاصي است نه اصل مشورت، به عنوان نمونه به چند روايت اشاره مي کنيم:

1. امام باقر ـ عليه السلام ـ فرمود: «ولا تشاوروهن في النجوي و لا تطيعوهن في ذي قرابة؛ در نجوا و امور سري با زنان مشورت نکنيد و درباره اقوام و بستگان پيرو نظراتشان نباشيد».

2. امام صادق ـ عليه السلام ـ فرمود: «لاتشاور من لا يصدقه عقلک و ان کان مشهوداً بالعقل و الورع؛ با کساني که عقل آنها براي شما ثابت نشده است، مشورت نکن، اگر چه در ميان مردم مشهور باشند به عقل و پاکي».[1]

3. علي ـ عليه السلام ـ فرمود: «اياک و مشاورة النساء الاّ من جُربت بکمال عقل فان رأيهن يجرّامي أفن و عزمهن الي وهن؛ از مشورت با زنان پرهيز کن، مگر زناني که رشد عقلي در آنان سراغ داري، زيرا رأي زنان غير رشيد به نقص و حماقت منجر مي شود و تصميمشان به سستي مي گرايد».[2]

چنان که ملاحظه مي کنيد: اين روايت که به حضرت علي ـ عليه السلام ـ نسبت داده شده به طريق هاي مختلفي نقل شده که در اغلب و بلکه تمام آنها جمله «الا من جربت بکمال عقل» حذف شده است، مگر در بعضي از کتاب ها مانند بحار الانوار.

استثناي يادشده، نشان مي دهد که مشورت با زنان بي خرد ممنوع است و اين نهي اختصاص به زنان ندارد که مردان بي خرد و احمق نيز مورد مشورت قرار نمي گيرند. پس نهي از مشورت به انگيزه بي خردي، صدور يافته و زن موضوعيت ندارد، بنابراين، نهي از مشورت با زنان، متوجه زنان کم تجربه بوده است.[3]

در نتيجه از اين روايات استفاده مي شود که در اصل مشاوره با زنان بحثي نيست، بلکه مشاوره در مواردي که با طبيعت زنان سازگاري نبوده يا در اموري که قدرت تجزيه و تحليل و تجربه کافي ندارند، نفي شده است. پس زناني مثل حضرت فاطمه زهراء ـ سلام الله عليها ـ و حضرت زينب کبري ـ سلام الله عليها ـ و سوده همدانيه که در مواجه با معاويه زبانزد تاريخ نويسان شده است، و ام حميده مادر امام موسي کاظم و همسر امام صادق ـ عليهم السلام ـ و ام حکيمه مادر امام زمان ـ عليه السلام ـ و... که بعضي از آنها معصوم و بعضي غيرمعصوم بوده اند، حديث نفي مشاوره امثال اين نوع زنان پيشتاز را شامل نمي شود.

ما در بعضي از روايات مي بينيم که حتي طبقه ممتاز جامعه ديني از زنان و همسران خويش پيروي مي کنند و يا اين که عده اي را به آنها مراجعه مي دهند تا مسائل و احکام ديني را از آنها بگيرند، اگر زنان آن طور که بعضي ها مي گويند کم عقل و بي درايت هستند، چطور ائمه ـ عليهم السلام ـ مسائل مشکل جامعه را در زمان هاي حساس تاريخ به آنها مي سپارند. به بعضي از آنها فقط اشاره مي کنيم.[4]

الف) بر طبق مدارک متقن و غيرقابل انکار تاريخي، حضرت محمد ـ صلي الله عليه و آله و سلم ـ دعوت زنان را مي پذيرفتند، به درخواست هاي مشروع آن ها پاسخ مثبت مي دادند و رضايت همسران خود را جلب مي کردند و وجود با برکتش اسوه کامل اخلاق و رفتار نيکو با زنان بوده است.[5]

ب) حضرت علي ـ عليه السلام ـ براي حضرت زهرا ـ سلام الله عليها ـ احترام زيادي قايل بود و به خواسته هاي ايشان توجه مي کردند، مصحف فاطمه ـ سلام الله عليها ـ و وصيت نامه ايشان را نوشت و به آرزوهاي حضرتش جامه عمل پوشاند، حضرت علي ـ عليه السلام ـ خشنودي زهرا ـ سلام الله عليها ـ را خشنودي پيامبر ـ صلي الله عليه و آله و سلم ـ و خشنودي خدا مي دانست و در اين راستا از هيچ کوششي دريغ نکرد، همچنين حضرت علي ـ عليه السلام ـ هنگام هجرت از مدينه به کوفه نامه ها و کتاب ها و اسناد مهم خود را به ام سلمه سپرد. طبعاً چنين کاري از مشورت مهم تر بوده است.

ج) جابر از اما باقر ـ عليه السلام ـ نقل کرده که:)) گروهي بر امام حسين ـ عليه السلام ـ وارد شدند و در منزل ايشان چيزهايي ديدند که مکروه بود نظير پشتي و تشک هاي کوچک، گويا آنها زبان به اعتراض گشودند و آن حضرت ـ عليه السلام ـ در جوابشان فرمود: ))وقتي با زنان ازدواج مي کنيم، مهريه آنان را تحويل مي دهيم و آنها آزادانه از اين بودجه چيزهايي خريداري مي کنند که ما اختياري بر آن نداريم. امام حسين ـ عليه السلام ـ نيز اسناد و مدارک و مُهر خود را به ام سلمه و دخترش فاطمه سپرده بود، اين در حالي بود که حضرت سجاد ـ عليه السلام ـ حضور داشته اند.(([6]

د) عبدالرحمن بن حجاج پيش امام صادق ـ عليه السلام ـ آمد و درباره احرام بچه کوچک سؤال کرد، امام ـ عليه السلام ـ فرمود:)) به همسرت  بگو برودنزد همسرمام حميده و از او سؤال کند او خدمت ام حميده رفت و سؤال خود را مطرح کرد، ام حميده در جواب او مي فرمايد: ((روز هشتم ذي الحجه تمام لباس هاي بچه را از بدنش بيرون بياوريد و کاملاً او را بشوئيد و تميز کنيد و سپس او را محرم نمائيد و در مواقف (يعني عرفات و مشعر) او را وقوف دهيد، و روز عيد قربان از طرفش رمي جمره کنيد، و سرش را بتراشيد، وقتي که بعد از آن به مکه آمديد او را براي زيارت خانه خدا ببريد و کسي او را براي طواف و سعي بين صفا و مروه بدوش بکشد تا طواف و سعيش را انجام دهد.))[7]

اين اخبار گزارش ها و دهها روايت ديگر، نشان مي دهد که اطاعت از زنان و پاسخ مثبت به خواست هاي مشروع آنان، با آنها مورد نکوهش نبوده است وقتي که اطاعت يا برآوردن خواست هاي زنان از سوي پيامبر ـ صلي الله عليه و آله و سلم ـ و امامان ـ عليهم السلام ـ مورد عملي قرار مي گيرد، آيا مشورت با چنين زناني خلاف شرع است؟ آيا اين اسناد نشان نمي دهد که صرف اطاعت مذموم نيست، بلکه پيروي از زنان در امور ناروا، تنها انگيزه اساسي ممنوعيت است؟

وکالت و نيابت زنان از مردان و زنان در مسائل ديني مثل حج قابل قبول است. اين ديدگاه نشان مي دهد که زنان مثل مردان براي امور ديني و غيره لياقت دارند و تفاوتي ميان آنان نيست.

و) روايات ديگر درباره مشورت با زنان در بعضي از امور:

1. پيامبر ـ صلي الله عليه و آله و سلم ـ فرمود: «و رواالنساء في انفسهنّ؛ در موضوعات مربوط به زنان نظر موافقشان را جلب کنيد».[8]

2. «آمروا النساء في بناتهن؛ درباره دختران خود با مادرشان رايزني کنيد».[9]

3.  همسر نُعيم به حضور پيامبر ـ صلي الله عليه و آله و سلم ـ آمد و عرض کرد: «نعيم شوهر او قصد دارد حضانت دخترم را به طور کامل در دست داشته باشد و مرا از تصميم گيري در سرنوشت او باز مي دارد. پيامبر به نعيم فرمود: تنهايي حضانت دخترت را به عهده مگير و با همسرت مشورت کن».[10]

4. پيامبر ـ صلي الله عليه و آله و سلم ـ وقتي که پيمان حديبيه را منعقد ساخت، خطاب به ياران خود فرمود:(( به پا خيزيد! قرباني کنيد و سر خود را بتراشيد هيچ کس به آن حضرت پاسخ مثبت نداد تا جائي که چندين بار سخن خود را تکرار کرد و چون کسي بلند نشد، پيامبر ـ صلي الله عليه و آله و سلم ـ نزد ام سلمه رفت و جريان را گفت، ام سلمه نظر خود را چنين مطرح کرد: اي رسول خدا ـ صلي الله عليه و آله و سلم ـ ! بيرون برو و با هيچ کس سخن مگوي و قرباني ها را ذبح کن و سر خود را بتراش. پيامبر ـ صلي الله عليه و آله و سلم ـ به نظر ام سلمه عمل کرد و ياران که چنين ديدند، برخاسته قرباني ها را ذبح کردند و سرشان را تراشيدند، تا جايي که از شدت اندوه نزديک بود همديگر را بکشند.))[11]

5. امام صادق ـ عليه السلام ـ فرمود: «از دختر باکره و ثيب نظرخواهي مي شود و جز با نظر و موافقت او شوهر، رد نمي شود.))[12]

البته، روايات ديگري نيز وجود دارد که فقط به موضوعات خانوادگي محدود نمي شود، بلکه از مشورت پيامبر ـ صلي الله عليه و آله و سلم ـ با ام سلمه در امور مهم سياسي و عبادي خبر مي دهد،[13] زناني مثل ام سلمه در طول تاريخ اسلام کم نبوده اند، مردان کامل العقل و باتجربه خود را از وجود زنان ارزشمند بي نياز نمي ديده و با آنان مشورت مي کرده اند.

حاصل سخن: دليل هاي مخالفان به علت ضعف سند، جعل، تحريف و مخالفت با قرآن و سنت و عقل مورد قبول نيست به فرض آن که نسبت دادن اين روايت ها به معصوم ـ عليه السلام ـ صحيح باشد، شامل همه زنان و در تمام موارد مشورت نخواهد بود، بلکه تنها براي برخي مواقع و نسبت به بعضي از امور جاري است که به خاطر کمي وقوع، در حکم عدم است.

جواز و لزوم مشاوره با زنان با حفظ شرايط آن ريشه در قرآن و سنت داشته و روايات فراواني با دلالت صريح و روشن خود آن را به اثبات رسانده است، اميد است خداوند بزرگ به شما و دوستان تان خير عنايت فرمايد.

پاسخ سؤال سوم:

براي رسيدن به يک پاسخ منطقي و قانع کننده لازم است ابتدا اصل خطبه امير المومنين ـ عليه السلام ـ را که بعد از جنگ جمل ايراد شده است ترجمه نموده و سپس به تفصيل و تشريح آن بپردازيم: بر اساس اين خطبه علي ـ عليه السلام ـ مي فرمايد: «اي مردم، زنان از نظر ايمان و بهره اقتصادي و موهبت عقل کاستي هائي دارند، اما کاستي ايمان آن ها، به دليل آن است که از نماز و روزه در ايّام عادت باز مي مانند، و گواه کاستي عقول آنان اين است که شهادت دو نفر از آنان هم چون شهادت يک مرد است، و اما کاستي بهره اقتصادي آن ها دليلش اين است که سهم ارث آنان، نصف سهم مردان است. حال که چنين است از زنان بد بپرهيزيد و مراقب نيکان آنان باشيد...».[14]

در تفسير و شرح اين خطبه، ميان شارحان نهج البلاغه به ويژه شارحان معاصر گفتگو بسيار است. به همين دليل لازم است مقدمه اي براي روشن شدن بحث هاي اين خطبه ذکر کنيم. در طول تاريخ در مورد شخصيت زن بسيار گفتگو شده و افراط و تفريط هايي در نحوه قضاوت پيرامون اين قشر عظيم صورت گرفته، گاه او را از مقام انسان پايين کشيده و يا در شخصيت انساني او ترديد کردند و گاه او را به اوج برده و به عنوان جنس برتر معرفي نمودند و زن سالاري را در جامعه بشريت پيشنهاد کرده اند که مي توان گفت اين افراط و تفريط ها عکس العمل يکديگر است.

در جوامع امروز، به ويژه جوامع غربي يا آن ها که راه غرب را در دموکراسي مي پيمايند نيز، سخن در اين زمينه بسيار است، سياست مداران خود را نيازمند آراي زنان مي دانند، چرا که زن و مرد در انتخابات ـ يکسان عمل مي کنند و سرمايه داران خود را نيازمند به کار زنان مي بينند، به خصوص اين که غالبا توقع آن ها از نظر دستمزد و امتيازات ديگر از مردان کمتر است. دستگاه هاي عظيم تبليغاتي نيز که بخش مهمّي از سياست هاي تبليغاتي و اقتصادي را تشکيل مي دهد، خود را به زنان نيازمند مي بينند.

اين جهات سبب شده که در سخن، دفاع زيادي از حقوق آن ها شود و شخصيت آن ها را تا آن جا که مي توانند بالا ببرند، ولي در عمل خبري نيست و زنان امروز گرفتار انواع محروميت ها هستند که در گذشته نيز با آن دست به گريبان بودند. همين امر در تفسير متون مذهبي نيز موثر واقع شده است و گروهي که از حقوق زن به صورت شعار گونه و ريا کارانه دفاع مي کنند، اين متون را طوري تفسير مي کنند که باب ميل اکثريت زنان باشد و تمايلات آن ها را، هر چند به صورت کاذب، اشباع کند.

خطبه مورد نظر و جملات معدودي ديگر که در نهج البلاغه و يا موارد نادري از کلمات ديگر منسوب به رسول اکرم ـ صلي الله عليه و آله و سلم ـ شبيه آن است، از اين گفتگوها و شرح و تفسير هاي مختلف بر کنار نمانده است، گاه در سند آن ترديد شده و گاه در تفسير متن آن بحث کرده اند که مبادا کمترين گرد و غبار نقص، بر دامان زنان بنشيند و بعضي نيز راه تفريط را پيموده و زنان را مجموعه اي از نقص و کاستي نشان داده اند.

ولي در اين ميان، دو چيز را نمي توان انکار کرد، نخست اين که: اين خطبه بعد از جنگ «جمل» وارد شده و مي دانيم ميدان دار اصلي آن جنگ، «عايشه» بود که به تحريک «طلحه» و «زبير» به شکل بي سابقه در ميدان جنگ وارد شد و خون هاي زيادي از بي گناهان و يا ناآگاهان به زمين ريخت که بعضي عدد کشته شدگان را بالغ بر هفده هزار نفر مي دانند.[15] درست است که بعد از شکست لشکريان «عايشه» و «طلحه» و «زبير» آن زن اظهار ندامت کرد و اميرمومنان علي ـ عليه السلام ـ نيز به خاطر احترام پيامبر اکرم ـ صلي الله عليه و آله و سلم ـ او را به مدينه باز گرداند، ولي آثار نامطلوب اين جنگ براي هميشه در تاريخ اسلام باقي ماند.

ديگر اين که: ما در بسياري از آيات قرآن حتي مذمتي از نوع بشر مي بينيم: «إِنَّ الْإِنسَانَ خُلِقَ هَلُوعًا ـ إِذَا مَسَّهُ الشَّرُّ جَزُوعًا ـ وَإِذَا مَسَّهُ الْخَيْرُ مَنُوعًا[16]» به يقين انسان حريص و کم طاقت آفريده شده: هنگامي که بدي به او مي رسد، بي تابي مي کند، و هنگامي که خوبي به او رسد بخل مي ورزد و مانع ديگران مي شود. و در جاي ديگر مي خوانيم «إِنَّهُ کانَ ظَلُومًا جَهُولًا[17]» انسان به يقين بسيار ظالم و جاهل بود. و در جاي ديگر از انسان به عنوان موجودي که هرگاه به نعمت مي رسد طغيان مي کند، ياد شده: «إِنَّ الْإِنسَانَ لَيَطْغَي ـ أَن رَّآهُ اسْتَغْنَي[18]» و در جاي ديگر او را «کفور مبين» کفران کننده آشکار، ناميده است: «إِنَّ الْإِنسَانَ لَکفُورٌ مُّبِينٌ[19]» و مانند آن.

بي شک انسان در طبيعت اش نه «کفور مبين است نه «ظلوم و جهول» و نه طغيان گر، بلکه ظاهر اين است که اين بحث ها درباره انسان هايي است که تحت تربيت رهبران الهي قرار نگرفته اند و به صورت گياهان خودرو، در آمده اند. نه راهنمائي و نه بيدارگري دارند و در ميان هوس ها غوطه ورند. به همين دليل در قرآن از مقام انسان با تقوا و مطيع فرمان الهي، مدح و تمجيد فراوان شده و اصولا بني آدم به عنوان گل سر سبد جهان آفرينش معرّفي گرديده است: «وَلَقَدْ کرَّمْنَا بَنِي آدَمَ وَحَمَلْنَاهُمْ فِي الْبَرِّ وَالْبَحْرِ وَرَزَقْنَاهُم مِّنَ الطَّيِّبَاتِ وَفَضَّلْنَاهُمْ عَلَي کثِيرٍ مِّمَّنْ خَلَقْنَا تَفْضِيلاً[20]».

در مورد جنس زن نيز مطلب همين گونه است، در ميان زنان افراد شايسته داريم که حتي در ميان مردان مانند آنها کم است و به عکس، زنان بسيار منحرفي داريم که سرچشمه بسياري از نابساماني هاي جامعه بشري هستند.

اينک با توجه به اين مقدمه، به اختصار به شرح و تفسير خطبه مي پردازيم و در پايان به نکاتي نيز در همين ارتباط اشاره خواهيم کرد: همان گونه که اشاره شد امام ـ عليه السلام ـ اين خطبه را در جنگ «جمل» به عنوان هشدار به همه مسلمانان بيان مي کند تا در آينده گرفتار چنين حوادث دردناکي نشوند. نخست مي فرمايد: «اي مردم، زنان از نظر ايمان و بهره «اقتصادي» و موهبت عقل کاستي هايي دارند» سپس به ذکر دليل براي اين سه کاستي پرداخته، چنين ادامه مي دهد: امّا کاستي ايمان آن ها به دليل آن است که از نماز و روزه در ايّام عادت باز مي ماند، و گواه کاستي عقول آنها اين است که شهادت دو نفر از آنان، هم چون شهادت يک مرد است، و اما کاستي بهره اقتصادي آنها دليلش اين است که سهم ارث آنها، نصف سهم مردان است». شک نيست که اين کاستي هاي سه گانه هر کدام دليلي دارد همان گونه که در سئوال به حکيمانه بودن آن اشاره شده است، اگر خداوند متعال نماز و روزه را در ايّام عادت ماهانه از زنان برداشته به دليل اين است که اولاً: زمان عادت، حالت بيمار گونه براي زنان پيدا مي شود، که نياز به استراحت بيشتر دارند. ثانياً: وضع آنها متناسب عبادت و نيايش نيست. و اگر شهادت دو زن برابر يک مرد است به خاطر آن است که عواطف بر آنان غلبه دارد.

و اي بسا تحت تأثير عواطف و احساسات واقع شوند و به نفع کسي و به زيان ديگري شهادت دهند، و اگر سهم ارث آنها نيمي از سهم مردان است، اولا اين تنها در مورد فرزندان و همسرها است، درحالي که در مورد پدر و مادر در بسياري از موارد ارث آنها يکي است. و ثانيا: نفقات زندگي همه بر دوش مردان است و زن نه تنها نفقه فرزندان را نمي پردازد، بلکه شوهر بايد نفقه او را بپردازد، هر چند از طريق ارث يا طرق ديگري، مال فراواني به دست مي آورد.[21]

بنابراين تمام اين تفاوت ها که در اسلام وارد شده حساب شده مي باشد. اما يک نکته را نمي توان انکار کرد که به هر حال زن و مرد از تمام جهات يکسان نيستند و آن هايي که شعار مساوات يا احيانا شعار برتري زن را بر مرد سر مي دهند، خودشان در عمل طور ديگر رفتار مي کنند. و لذا همواره در ميان دانشمندان بر سر اين موضوع بحث و گفتگو وجود داشته که آيا زن و مرد واقعا از نظر آفرينش و جنبه هاي حقوقي يکسانند يا متفاوت اند و غالبا عقيده بر اين بوده که از نظر ساختمان جسماني و جنبه هاي عاطفي و عقلاني تفاوت هايي در ميان آن ها وجود دارد. بي آن که اين تفاوت ا از شخصيت زن بکاهد و يا بر شخصيت مرد بيفزايد، ولي بي شک اين تفاوت مي تواند سبب تفاوت مسئوليت هاي آنها در اجتماع شود.[22]

معرفی منابع جهت مطالعه بیشتر:

1ـ پيام امام، شرح نهج البلاغه، ج3، آيت الله مکارم.

 

[1]. مصباح الشريعه، ص315.

[2]. همان، 409/8.

[3]. از مضمون روايت 131/14 وسائل به دست مي آيد.

[4]. مجلسي، محمد باقر، بحارالانوار، ج103، ص253 به نقل از کنز الفوائد، ص177.

[5]. الامام علي(ع) افضل من شاورت ذوالتجارب، غررالحکم، 3279.

[6]. نهج الفصاحه، ص318، ح1520.

[7]. کليني، محمد بن يعقوب، اصول کافي، بيروت، دارالاضواء، ج1، ص298، ح3 و 4.

[8]. اصول کافي، همان، ج1، ص210، ح6.

[9]. کليني، محمد بن يعقوب، فروع کافي، دارالکتب الاسلاميه، ج4، ص300؛ مرآة العقول، ج17، ص206؛ وسائل الشيعه، چاپ بيروت، ج8، ص207؛ جواهر، ج18، ص258.

[10]. سنن الکبري، البيهقي، بيروت، دارالفکر، ج7، ص123.

[11]. سنن ابن داود، کتاب نکاح، حديث 1793.

[12]. ابن اثير، النهاية في غريب الحديث لابن اثير، قم، مؤسسه اسماعيليان، چاپ چهارم، ج1، ص386.

[13]. ابن اثير، الکمل في التاريخ لابن اثير، دار احياء التراث العربي، ج1، ص586.

[14]. فيض الاسلام، نهج البلاغه، خطبه 79.

[15]. مکارم شيرازي، ناصر، پيام امام، ج3، ص289.

[16]. معارج / 19 ـ21.

[17]. احزاب / 72.

[18]. علق / 6ـ 7.

[19]. زخرف / 15.

[20]. اسراء / 70.

[21]. پيام امام، همان، ج3، ص294ـ295.

[22]. همان.


[1]. صفدي، الوافي بالوفيات، ج2، ص279.

[2]. ر.ک: مقدمه و اولين پرسش و پاسخ همين فصل.

[3]. ابن ابي الحديد، شرح نهج البلاغه، ج10، ص129ـ127.

[4]. براي آشنايي بيشتر، ر.ک: حسيني خطيب، سيد عبدالزهرا، مصادر نهج البلاغه و اسانيده.

[5]. ر.ک: مامقاني، عبدالله، تنقيح المقال، ج2، ص105 (با تلخيص).

[6]. دانشمند محقق، سيد عبدالزهرا حسيني در کتاب مصادر نهج البلاغه، 46 کتاب را نام مي برد که براي تهيه و تدوين و جمع آوري سخنان امام علي بن ابيطالب نوشته شده اند که 22 عنوان آن مربوط به قبل از گردآوري نهج البلاغه است.

اطلاعات مطلب

تاریخ انتشار
13 امرداد 01
بازدید
۱۷۸
گفت‌وگو

دیدگاه کاربران

حداقل ۵ کاراکتر؛ دیدگاه پس از بررسی نمایش داده می‌شود.

هنوز دیدگاهی برای این مطلب ثبت نشده است.