علت اينکه بعضي نهج البلاغه را منسوب به پيامبر خدا مي دانند، چيست؟

  • نشان کردن
؟
متن کاربر

پرسش

علت اينکه بعضي نهج البلاغه را منسوب به پيامبر خدا مي دانند، چيست؟

پاسخ کارشناسی

پاسخ

اگر سخن شناسي بخواهد به ديد تحقيق و خالي از تعصبات، با اين پرسش كه صاحب سخن در اين كتاب كيست، بنگرد؛ قطعا تصديق خواهد كرد كه او شخصيتي بزرگ است كه به سرچشمه اي جوشان و منبعي بي پايان متصل است به گونه اي كه نمي توان پس از قرآن نظيري براي آن پيدا كرد.

اگر هيچ سند معتبري هم براي آن پيدا نشود باز هم مي توان اذعان كرد كه اين سخن، از اوست؛ زيرا حقايق و معارفي كه در اين مجموعه در قالب هاي گفتاري بسيار بديع و جذاب مطرح شده است از عهده بشر عادي خارج است. اين كلام با زبان بي زباني از عظمت و شرافت صاحبش سخن مي گويد كه: «عطر آن است كه خود ببويد نه آن كه عطار بگويد».

حال اين شخصيت بزرگ كيست؟ بر آشنايان تاريخ اسلام به ويژه دوره پرالتهاب دهه هاي نخست قرن اول هجري، پوشيده نيست كه نزديك ترين شخص به پيامبر ـ صلي الله عليه و آله و سلم ـ و معارف نبوي كسي جز، پسر عموي بزرگوارش حضرت علي بن ابي طالب ـ عليه السلام ـ نيست و هم افق ترين سخن با معارف الهي و تعاليم نبوي بايد از او و فقط از او صادر شود. افزون بر آنچه كه گفته شد شواهد گوياي ديگري نيز وجود دارد كه اين حقيقت را نمايان تر مي كند كه در اين بخش به آنها خواهيم پرداخت.

نويسندگان بي شماري در طول چند قرن خطبه ها و نامه هاي حضرت را جمع آوري كرده اند كه در اين ميان سيد رضي بي نظيرترين جمع آوري را از خود به يادگار گذاشت. حال اولين پرسشي كه به ذهن جوينده مي رسد اين است كه مآخذ و منابعي كه در اختيار سيد رضي بود كدام است؟ آيا همه آن منابع در دسترس است؟

در پاسخ بايد گفت: همه منابعي كه در اختيار سيد رضي بوده است امروزه موجود نيست ولي بسياري از آنها در دسترس است.

شخصيت هاي زيادي تلاش خويش را در اين جهت مصروف كرده اند كه مصادر نهج البلاغه را معرفي كنند كه ذكر اسامي آنها بي تناسب نيست:

1. مدارك نهج البلاغه، علامه كاشف الغطاء(اسناد بخشي از مطالب).

2. استناد نهج البلاغه، امتياز علي عرشي.

3. نهج السعاده في مستدرك نهج البلاغه، محمد باقر محمودي.[1]

4. مصادر نهج البلاغه، عبدالله نعمت.

5. مصادر نهج البلاغه و اسانيده، سيدعبدالزهراء حسيني. در اين كتاب به 114 كتاب از منابع سخنان حضرت اشاره شده است.

6. بحثي كوتاه پيرامون مدارك نهج البلاغه، رضا استادي.

7. روش هاي تحقيق در اسناد و مدارك نهج البلاغه، محمد دشتي.

8. بخشي از مدارك در كتاب «منهاج البراعه» ميرزا حبيب الله خويي و «تكمله المنهاج» علامه حسن زاده آمده است.[2]

با مراجعه به منابع مذكور به خوبي مي توان صحت استناد نهج البلاغه را به حضرت امير ـ عليه السلام ـ تصديق كرد و كمترين ابهامي در اين جهت براي متتبع باقي نمي ماند.

ممكن است كسي بگويد: براي صحت استناد سخني به حضرت اين مقدار كافي نيست بلكه بايد اسناد روايي و روات آن نيز معلوم باشد.

در پاسخ گوييم: اين مطلب كاملا درست است و سيد رضي نيز به اين حقيقت توجه داشته است ولي عصري كه سيد رضي در آن مي زيست، دوره اي است كه در ادبيات عرب، نوابغ علمي زيادي ظهور يافته اند؛ برهه اي كه بزرگترين ثروت هاي علمي در اختيار دانشمندان عرب زبان اسلام قرار گرفته است. سيد رضي نسبت به صدور خطبه ها از پيشواي فصاحت و بلاغت، اميرمومنان عليه السلام كوچكترين ترديدي نداشته است با توجه به اين كه بسياري از خطبه ها را جمع كثيري در حفظ داشته اند؛ بنابراين، اين خطبه ها به تواتر براي سيد رضي ثابت بوده است. چنان كه مسعودي كه يكي از مورخين برجسته قبل از سيد رضي است در جلد دوم مروج الذهب مي گويد: «در حال حاضر چهار صد و هشتاد و اندي خطبه از علي ـ عليه السلام ـ در دست مردم است».[3]

اين در حالي است كه سيد رضي فقط 241 خطبه را در نهج البلاغه ذكر كرده است و نيز جاحظ گفته است: «خطبه هاي علي كرم الله وجهه مدون و محفوظ و مشهور بوده است».[4]

بنابراين حذف اسناد و مصادر از سوي سيد رضي از آن رو است كه وي به صدور مطالب اطمينان داشته است؛ لذا در مواردي كه اعتماد نداشته، مصادر آن را ذكر كرده است به گونه اي كه در مجموع از دوازده كتاب نام مي برد كه برخي از آنها از اين قرار است:

1. جاحظ در «البيان و التبيين».

2. مبرد در «المقتضب».

3. سعيد بن يحيي اموي در «المغازي».

4. واقدي در «الجمل».

5. ابي جعفر اسكافي در «مناقب اميرالمؤمنين».

6. ابن جرير طبري «التاريخ».[5]

با توجه به مطالب مذكور اعتراض شيخ صالح بن عبدالله درويش، قاضي دادگستري قطيف در كتاب تأملات حول نهج البلاغه، ناتمام خواهد بود؛ ايشان گفته: «كيف يروي الشيخ رضي عن علي ـ عليه السلام ـ مباشرهً بلا اسنادٍ مع وجود شقه بعيده بينه و بين علي ـ عليه السلام ـ»[6] چگونه ممكن است با اين فاصله تاريخي بين سيد رضي و حضرت امير، او بدون اسناد، روايت نقل كند.

مطلب مهم ديگر آن كه بخش وسيعي از مطالب نهج البلاغه كه در كتب ديگري چه قبل از سيد رضي و چه بعد از او، آمده داراي اسناد است و اين خود شاهد گويايي بر صدور آن از حضرت است. بنابراين در اين كه نهج البلاغه را مي توان از حضرت امير دانست ترديدي نيست.

علي عرشي حنفي مي گويد:(( بر دانشمندان پوشيده نيست كه اگر سيد رضي هم نهج البلاغه جمع آوري نمي كرد، معظم مطالب آن در كتب متقدمين موجود بود و اگر كتابخانه عظيمي كه در اختيار سيد رضي بود، به دست تاتار به آتش كشيده نمي شد، منبع تك تك عبارات نهج البلاغه در دسترس ما قرار مي گرفت.))[7]

ممکن است اين شبهه براي عده اي از آنجا پيدا شود که برخي از سخنان حکيمانه اميرمومنان ـ عليه السلام ـ شبيه به فرمايشات رسول خدا ـ صلي الله عليه و آله و سلم ـ مي باشد که برخي به اشتباه تصور مي کنند مقداري از نهج البلاغه از رسول خدا ـ صلي الله عليه و آله و سلم ـ باشد که در جواب مي توان گفت:

اولاً: مولاي متقيان اميرمومنان عليه السلام جانشين بر حق رسول خدا ـ صلي الله عليه و آله و سلم ـ مي باشد و سخني که مي فرمايند مانند ساير معصومان ـ عليهم السلام ـ برگرفته از علمي است که از رسول خدا ـ صلي الله عليه و آله و سلم ـ آموخته اند، چرا که همگي نور واحد هستند. بنابراين حتماً سخنان شان با سخنان رسول خدا ـ صلي الله عليه و آله و سلم ـ شباهت خواهد داشت چون منبع علم همگي الهي است و اگر اختلاف داشت جاي سوال بود نه اينکه شباهت داشتنش جاي پرسش باشد.

ثانياً: درذيل برخي از فرمايشات ذکر شده که اين سخن از رسول خدا ـ صلي الله عليه و آله و سلم ـ نيز نقل شده است که اين مي رساند مطالب نهج البلاغه از اميرمومنان ـ عليه السلام ـ مي باشد وگرنه معني نداشت که سيد رضي از رسول خدا ـ صلي الله عليه و آله و سلم ـ سخني بياورد و بعد بگويد شبيه اين سخن از رسول خدا ـ صلي الله عليه و آله و سلم ـ نيز نقل شده است.

 

[1]. در هشت جلد.

[2]. كتاب هاي شماره 1 تا 6 و شماره 8 معمولاً به بخشي از منابع اشاره كرده اند و هيچ كدام كامل نيست ولي در كتاب شماره 7 با استفاده از كتاب هاي هشتگانه و كتب ديگر سعي شده است مدارك همه مباحث در نهج البلاغه اعم از مدارك قبل از سيد رضي و پس از او ذكر شود.

[3]. ر.ك: سبحاني، جعفر، حوار مع الشيخ صالح بن عبدالله الدرويش، ص16.

[4]. حسيني، جعفر، ص46 به نقل از البيان و التبيين، ج1، ص83.

[5]. ر.ك: سبحاني، جعفر، حوار، ص30ـ32.

[6]. همان، ص14ـ15.

[7]. سبحاني، جعفر، حوار، ص19ـ20 به نقل از: علي عرشي حنفي، استناد نهج البلاغه، ص20.

اطلاعات مطلب

تاریخ انتشار
13 امرداد 01
بازدید
۹۳
گفت‌وگو

دیدگاه کاربران

حداقل ۵ کاراکتر؛ دیدگاه پس از بررسی نمایش داده می‌شود.

هنوز دیدگاهی برای این مطلب ثبت نشده است.