چگونه امام علي(ع) در يک جا از مبارزه با خوارج بعد از خودش نهي مي کند و از سويي در جاي ديگر آنان را شرار الناس مي خواند؟آيا بين دو کلام و دو موضع امام منافات وجود ندارد؟

  • نشان کردن
؟
متن کاربر

پرسش

چگونه امام علي(ع) در يک جا از مبارزه با خوارج بعد از خودش نهي مي کند و از سويي در جاي ديگر آنان را شرار الناس مي خواند؟آيا بين دو کلام و دو موضع امام منافات وجود ندارد؟

پاسخ کارشناسی

پاسخ

در پاسخ به اين پرسش بايد گفت :اولا امام به اعتقاد ما شيعيان معصوم است و مصدر هر خير و عدل و حق است و هيچ تناقض و خطا در کار و قولش تصور ندارد. به علاوه با قطع نظر از عصمت امام ـ عليه السلام ـ از نظر ظاهري نيز امام به «دليل شرارت و افساد» خوارج در ميان امت، با آنان مبارزه کرده است نه امر ديگري که امام ـ عليه السلام ـ همين کار را کرد و شر آنان را دفع نمود و فرمود: ... فإني فقأت عين الفتنه، همانا من چشم فتنه را کور کردم.[1]

از مجموع موضع گيري هاي امام علي ـ عليه السلام ـ و از بيان حضرت در همان خطبه که خوارج را «شرار الناس» خوانده و فرموده است «... ثم انتم شرار الناس، سپس شما بدترين مردم هستيد»[2] فهميده مي شود که شرير بودن خوارج از حيث افساد شان در ميان امت و در روي زمين بوده است و به دليل افساد في الارض از سوي امير المؤمنين علي ـ عليه السلام ـ متصف به «شرار الناس» شده و امام ـ عليه السلام ـ به همين دليل با آنان در يک شرايطي خاصي مبارزه نموده و موضع روشن و شفاف اسلام را با عمل خود نشان داده است تا عوام مردم در اثر شبهات و عبادت ها و سجده ها و رکوع هاي طولاني و زهد خوارج گمراه نشوند و اگر اين مساله نمي بود امام ـ عليه السلام ـ آنان را آن گونه قلع و قمع نمي کرد.

بنابراين امام ـ عليه السلام ـ در اين توصيف هيچ نظري به اين جهت که خوارج را بخواهد با ديگران مقايسه کند و از همه مردم و حتي از کفار و منافقان زيرک يعني بني اميه، آنان را شرير تر معرفي کند، ندارد و اصطلاحا از اين حيث کلام حضرت ساکت است لذا هيچ منافاتي ميان اين سخن امام و کلام ديگرش مبني بر عدم مقاتله با خوارج بعد از آن حضرت و بعد تعليل عدم مقاتله به اين که: خوارج با معاويه و اصحاب او فرق دارد: معاويه از ابتدا دنبال باطل بوده اما خوارج در ابتدا به دنبال حق بوده ولي در اشتباه افتاده و آن سوي حق قرار گرفته اند؛[3] وجود ندارد.

همان طوري که اشاره شد دليل اين مدعا که توصيف خوارج به شرار الناس به ملاک آشوب و ايجاد نا امني و... در امت اسلامي مي باشد، شواهدي است که در خود خطبه 127 وجود دارد از جمله اين که در قسمتي از همين خطبه مي فرمايد: «سُيُوفُکمْ عَلَي عَوَاتِقِکمْ تَضَعُونَهَا مَوَاضِعَ الْبُرْء و َالسُّقْمِ وَ تَخْلِطُونَ مَنْ أَذْنَبَ بِمَنْ لَمْ يُذْنِبْ، شما شمشيرهاي خود را بر دوش گذاشته ايد و به هر کس و هر جا ضربه مي زنيد و آن را بر جاي درست و نادرست فرود مي آوريد و گناه کار (به گمان شما) و بي گناه را با هم فرق نمي گذاريد».

به بيان علامه جعفري(ره) بر اساس اين کلام مولاي متقيان، خوارج انسان هايي بودند که مبتلا به دو نوع بيماري بدبيني به ديگران و خودمداري جنون آميز شده بودند و مغز تباه شده آنان را جهل مرکب «عقيدتي» مختل ساخته بود، به اين معني که فعاليت هاي ناشي از دو بيماري مزبور را عقيده مذهبي تلقي مي کردند و دچار افراط گرديده بودند.

ولي از نظر مباني فکري و اعتقادي اسلام، همين ها نيز در صورتي که در اجتماع اخلال نمي کردند بدون ترديد امام علي ـ عليه السلام ـ مزاحم آنان نمي شد و کاري به کارشان نداشت ولي آنان دست به تشويش اذهان جامعه اسلامي زده و با اعتقادات باطل خود خواستند امت اسلامي را به گمان خودشان اصلاح و در حقيقت مضطرب نمايند و عملا دست به آشوب زدند[4] که نمونه اش کشتن عبدالله بن خبّاب بن ارت (صحابي معروف پيامبر) و کشتن همسر و بچه در شکمش با آن وضع فجيع بود او در حالي که قرآني بر گردن خود آويخته و همراه همسرش ـ که باردار بود ـ سوار بر مرکبي از نزديکي مرکز خوارج مي گذشت، خوارج، جلوي او را گرفتند پس از گفتگوهاي زيادي خوارج گفتند: «در باره علي پس از پذيرش حکميت چه مي گويي؟» او گفت: «علي ـ عليه السلام ـ به (حکم) خدا داناتر است و نسبت به حفظ دين خود از همه استوارتر و آگاه تر». خوارج گفتند: «تو پيرو هدايت نيستي». آنگاه همانند گوسفند سرش را از تنش جداکردند سپس رو به سوي زنش کردند، او هر چه فرياد زد که من زني (باردار) هستم، گوش ندادند و شکمش را پاره کردند، خود و جنينش را کشتند.[5]

بعد از آشوب هايي ازاين قبيل بودکه امام علي ـ عليه السلام ـ از فعاليت آنان جلوگيري کرد وگرنه در ابتدا فرموده بود: مادامي که خوني نريخته اند و مالي را به غارت نبرده اند و ناموسي را هتک نکرده اند، کاري با آنان نداشته باشيد، يعني مادامي که قناعت به اعتقاد فاسد خود دارند و تعدي و تجاوز نمي کنند، مستحق جنگ و پيکار نيستند. بهمين جهت بود امير المؤمنين ـ عليه السلام ـ مدتي جنگ با خوارج را به تأخير انداخت و در آن مدت به وسيله شخصيت هاي آگاه و مطلع و موثق به احتجاج با آنان پرداخت و هرگز جنگ را با آنان آغاز نکرد، بلکه خوارج وقتي که شروع به لجاجت نموده و جنگ را آغاز کردند، حضرت فرمان حمله را صادر فرمود.[6]

در نتيجه شرير بودن و خطر جاهلان عبادت پيشه اي هم چون خوارج همان افساد و آشوب گري آنان و هم چنين اين نکته است که در اثر جهالت آلت و ابزار دست بدتر از خودشان واقع مي شوند و روشن است که خطرناک بودن شان از اين حيث دليل بر اين نيست که آنان از جهات ديگر نيز خطرناک تر از ديگران و حتي از کفار و بني اميه مي باشند بلکه آنان مطابق صريح کلام امام علي ـ عليه السلام ـ که مي فرمايد: «لاتقاتلوا الخوارج بعدي، فليس من طلب الحق فآخطأه، کمن طلب الباطل فأ درکه، خوارج را بعد از من نکشيد که آنان مثل کساني نيستند که از ابتدا در طلب باطل بوده و به آن رسيده اند».[7]

فرق است زيرا اينان هرچند گمراه بودند اما گمراهي آنان به مراتب کمتر از شجره ملعونه بني اميه بوده است چون خوارج در ابتدا دنبال حق بودند و در اثر جهل مرکب و افراط درسياه چال گمراهي افتادند يعني حق را بدان شدّت طلب و پي گيري مي کردند که از تعادل فضيلت خارج شدند، به پستي و رذيلت افراط افتادند و گرفتار فسق گرديدند بر خلاف بني اميه که از همان ابتدا حقه باز و مسيرشان مسيرباطل بوده و به دنبال رسيدن و غصب حکومت اسلامي بودند آنان به دنبال باطل بودند و به آن رسيدند و بديهي است از اين دو گروه بني اميه که براي دنيا و مطامع شخصي و دنيوي شان، دين و دينداران را نابود و با حق مبارزه مي کنند بدتراند در حالي که خوارج به زعم خود براي خوشبختي امت نبرد مي کردند.

از اين تعليل امام ـ عليه السلام ـ دو نکته استفاده مي شود: يکي اين که کشتن خوارج بعد از آن حضرت به نفع معاويه و اصحاب او تمام خواهد شد که بسي خطرناک تر از خوارج است چون نيرنگ همين جماعت بود که سبب به وجود آمدن خوارج شد و همين ها بودند که حکومت را غصب کرده و صحنه را بر امام علي تنگ کردند.

نکته دوم اين است که بر فرض اطلاق توصيف خوارج در کلام امام علي ـ عليه السلام ـ به «شرير بودن»؛ اين تعليل و نهي از مقاتله با خوارج، مي تواند مقيد اطلاق باشد و مي دانيم بين مطلق و مقيد، عام خاص، تعارضي وجود ندارد.

و اما در خصوص اين نهي مي توان گفت دليل اين نهي و اين موضع امام علي ـ عليه السلام ـ علاوه بر آنچه بيان شد اموري مي تواند باشد که به برخي از آنها اشاره مي شود:

1. بعد از امام علي ـ عليه السلام ـ شجره ملعونه بني اميه بر مردم مسلط هستند که صد در صد منحرف از اسلام مي باشند و خوارج هم بر اساس عقايدشان از جمله مساله عدم تقيه، با آنان مبارزه مي کند حال در چنين شرايط اگر شيعيان مکلف به نبرد با خوارج باشند يکي از مفسده هاي ديني و اجتماعي اين تکليف تأييد اموي ها و کارهاي آنان مي باشد و اين امر بزرگ ترين خيانت به اسلام و امت اسلامي و نسل هاي آينده بشر است.

2. شيعيان بعد از امام علي ـ عليه السلام ـ به شدت از طرف بني اميه تحت فشار بوده و قدرت و حکومتي که از آنان دفاع کند وجود نداشته است و در چنين شرايطي دستور و تکليف آنان به مبارزه با خوارج دستور به نابودي آنان و يا حداقل حکم به تضعيف آنان است حال چه شيعه در اثر مبارزه با خوارج نابود و يا تضعيف شود و يا عکس مساله تحقق يابد در هر صورت بعدا بني اميه هريک از دو گروهي باقي مانده از شيعه و خوارج را به راحتي از صحنه روزگار مي تواند محو کند و در نتيجه حکومت و قدرت بدون مزاحم در اختيار بني اميه مي افتد و اين همان امري است که بني اميه به دنبال آن بوده است. و بديهي است که بقا تشيع بهتر است از نابودي شيعيان و خوارج.

3. گذشته از اينها خطر خوارج کمتر از بني اميه است به دليل اين که: خوارج از آنجا که از فرهنگ و معرفت اجتماعي به دور بوده و قوه دافعه آنان بسي قويتر از قوه جاذبه آنان بودند کمتر مردم را تحت تاثير قرار مي داد اعتقادات خشک و به دور از منطق شان از قبيل تکفير، تحريم ذبيحه ديگران، تجويز قتل کودکان و زنان کساني که از خوارج نبودند و... همه اموري بودند که موجب دوري مردم از آنان مي شد و هيچ عاقلي نمي توانست اين مسايل را از آنان بپذيرد از طرفي ديگر آنان از امور مادي و دنيوي نيز چيزي در دست نداشتند که مردم را با آن فريب دهند.

بنابراين شيعيان چرا در مقابل گروهي که خطرشان کمتر از معاويه و طرفداران او است، از قدرت و قوت خود هزينه کند؟

در حالي که بني اميه کساني بودند که از يک سو قدرت و شوکت در اختيارشان بود و از سوي ديگر آنان مردم را به دنيا دعوت مي کردند همان امري که نفوس در مقابل آن به راحتي رام مي شود.

خرد حکم مي کند که در صورت دوران امر ميان مبارزه به خوارج و مبارزه با بني اميه بايد با شجره ملعونه بني اميه مبارزه کرد که با علم به باطل و حق با حق مخالفت مي کنند و قطعا خطر اينان خطر دزدي که با در دست داشتن چراغ به دزدي برود.

معرفی منابع جهت مطالعه بیشتر:

1ـ مجموعه آثار (جاذبه و دافعه امام علي)، شهيد مطهري، انتشارات صدرا، چاپ چهارم، 1380ش، ج16، ص318.

2ـ شرح نهج البلاغه، ميثم بن علي بحراني، مشهد، پژوهش هاي آستان قدس رضوي، چاپ اول، 1375ش، ج2، ص335.

 

[1]. نهج البلاغه، ترجمه دشتي، محمد، قم، انتشارات مشرقين، چاپ چهارم، 1379ش، خطبه 93.

[2]. همان، ص240، خطبه 127.

[3]. همان، ص110، خطبه 61.

[4]. جعفري، محمدتقي، شرح و تفسير نهج البلاغه، تهران، دفتر نشرفرهنگ اسلامي، چاپ سوم، 1376ش، ج22، ص136

[5]. مکارم شيرازي، ناصر، پيام امام امير المؤمنين، تهران، دار الکتب الاسلامية، چاپ اول، ج2، ص379 و ج5، ص319.

[6]. جعفري، محمدتقي، شرح و تفسير نهج البلاغه، ج22، ص136.

[7]. نهج البلاغه، همان، خطبه 61.

اطلاعات مطلب

تاریخ انتشار
13 امرداد 01
بازدید
۵۳
گفت‌وگو

دیدگاه کاربران

حداقل ۵ کاراکتر؛ دیدگاه پس از بررسی نمایش داده می‌شود.

هنوز دیدگاهی برای این مطلب ثبت نشده است.