روحاني فرمودند که طبق حديثی نقل شده است: روزي شخصي پيامبر را ديد و عرض کرد که من قبلاً به شما چيزي فروختم که پولش را بمننپرداته اید؛ پيامبر(ص) آن شخص را نزد قاضي بردند که داوري کند؛ جناب قاضي مي گويد :چون پيامبر شاهدي ندارد حق بااین شخص است .
حکايت پيامبر و شخصي که ادعا میکرد پيامبر پول آن مرد را نداده
پرسش
پاسخ
پيامبر با ديدن اين صحنه مي گويد: تو قاضي نيستي و بايد پيش علي(ع) برويم ؛ بعد از مراجعت به نزد حضرت علي دوباره ماجرا را تعريف مي کنند که حضرت علی با شنيدن اين جمله خشمگين مي شوند و به آن شخص مي گويند: يعني مي گويي پيامبر دروغ مي گويد؟ و شخص مي گويد: آري ؛که در اين لحظه حضرت علي با شمشير سر از بدن آن شخص جدا مي کند).
برخی جواب داده است:که (حضرت علي براي دفاع از اسلام و همچنين براي زير سوال نرفتن اصل دين و و عصمت و درغگو نبودن پيامبر و... اين کار را کردند چون داشت به اصل دين خدشه وارد مي شد) اين سوالات به ذهن می رسد: 1.ای حدیث سند دارد؟ آيااین سند محکم و قابل اطمينان است؟ 2. آيا با انتقاد يا توهين آن شخص کل دين اصل دين خراب مي شد؟ 3. آيا قبلا همچين توهين يا... وجود نداشت (در زمان پيامبر)؟ 4. آيات قرآني که مي گويند پيامبر (مردم اگر تو را دروغگو و... خواندند صبر پيشه کن و... محل نده و....)سازگاری دارد؟ 5. آيا فرد توجيه کردن نمي خواست و نياز به هيچ دادگاهي و...نبود؟ 6. آيا هر کسي که شبهه اي در مورد خداوند و... داشت بايد همانجا سرش را قطع کرد؟ 7. حضرت علي به خاطر يتيماني که در جنگ پدرشان به عنوان دشمن توسط ياران حضرت علي کشته شده بود از خدا براي خود طلب مغفرت مي کرد و...آنوقت در این مورد به راحتی انسانی رابه قتل می رساند؟ 8. آيا اين حديث فقط براي دوران انتخابات و لزوم دفاع از ولايت فقيه معروف شده؟ آيا براي دفاع از ولايت فقيه (که همه بايد مدافع و سرباز رهبرشان باشند) بايد حضرت علي را خراب کرد؟
حديث فوق داراي تعارضات و تناقضات فراواني است و نياز به تحقيق گسترده اي دارد لذا نقل آن در سطح عموم به صلاح نيست و علما نيز در أخذ تفسير آن اختلاف نظر دارند و ما در اينجا به ديدگاه برخي از علما که با ديد مثبت به حديث فوق نگاه کرده اند مي پردازيم:
1. دليل اين که حضرت آن مرد را به قتل رساند اين بود که آن اعرابي به رسول خدا ـ صلي الله عليه و آله و سلم ـ توهين و آن حضرت را دروغ گو خواند. از نظر فقهي کسي که به رسول خدا ـ صلي الله عليه و آله و سلم ـ يا ائمه معصومين ـ عليهم السلام ـ يا قرآن توهين کند، بايد به قتل برسد چه در زمان آن بزرگواران و چه در اين زمان (رجوع شود به کتاب هاي فقهي در اين مسأله) در خود روايت نيز دليل قتل آن اعرابي به همين صورت بيان شده است که امير المؤمنين علي ـ عليه السلام ـ به رسول خدا ـ صلي الله عليه و آله و سلم ـ فرمودند چون اين مرد شما را تکذيب کرد خونش حلال و قتلش واجب گرديده است.[1] قبح توهين به معصومان يا قرآن به حدي است که رسول خدا ـ صلي الله عليه و آله و سلم ـ در فتح مکه همه افراد را با فرمان «اذهبوا فأنتم الطلقاء» آزاد کردند؛ امّا در مورد چند نفر فرمودند حتي اگر دست هاي آنان بر پرده کعبه باشد آنان را به قتل رسانند. اين افراد کساني بودند که آن حضرت را اذيت يا توهين و مسخره مي کردند.[2]
2. اين که آيا اين داستان با حديثي که بيان مي کند که حضرت مهدي ـ عليه السلام ـ پس از ظهور به حکم حضرت داود ـ عليه السلام ـ و به علم خود حکم مي کند در تعارض است، بحثي است که علامه مجلسي در بحارالأنوار به نقل از شيخ طبرسي در کتاب اعلام الوري مي نويسد: «تأويل عمل آن حضرت به حکم حضرت داود ـ عليه السلام ـ اين است که آن حضرت در چيزي که آن را مي داند، به علم خود حکم مي کند چرا که اگر حاکم يا امام معصوم ـ عليهم السلام ـ چيزي را بداند و به آن علم داشته باشد بايد به علم خود حکم کند و نياز به سئوال در مورد آن (و بينه) ندارد...».[3] در مورد اين که آيا ائمه ـ عليهم السلام ـ مأمور به عمل به ظاهر نبودند و آيا اين قضيه با آن در تعارض نيست، شيخ مفيد در کتاب اوائل المقالات مي نويسد: «امام ـ عليه السلام ـ مي تواند با علم خود حکم کند، همان طور که مي تواند با ظاهر شهادت حکم نمايد و اگر بداند که شهادت به ناحق است آن شهادت را باطل نمايد و در مورد آن مسأله به آنچه خداوند به او علم داده، عمل نمايد و جايز است به همان ظاهر حکم کند اگر چه خلاف واقع باشد و جايز است که خداوند او را از حقيقت حال آگاه کند و مسأله بر او پوشيده نباشد و اين مسأله طبق مصالح و الطافي است که غير از خداوند کسي بدان آگاه نيست. اماميه در اين مسأله سه نظر دارند برخي از آنان پنداشتند که ائمه ـ عليهم السلام ـ همواره به ظاهر عمل مي کنند و طبق علم واقعي خويش حکم نمي کنند. برخي از آنان پنداشتند که ائمه ـ عليهم السلام ـ همواره از روي علم واقعي خويش حکم مي کنند نه از روي ظاهر که ممکن است خلاف واقع باشد. برخي نيز نظرشان همان نظري است که من اختيار کردم که امام ـ عليه السلام ـ مي تواند به ظاهر عمل کند و مي تواند از روي علم خويش به واقع حکم کند».[4]
يکي از رواياتي که در مورد مأمور به ظاهر بودن معصومان ـ عليهم السلام ـ ممکن است مطرح شود، روايت رسول خدا ـ صلي الله عليه و آله و سلم ـ است که فرمودند: «إنما أقضي بينکم بالبينات و الأيمان».[5] و با توجه به اين روايت ممکن است اين سئوال به ذهن خطور کند که آيا با روايت حکم ائمه ـ عليهم السلام ـ از روي علم به واقع در تعارض است يا خير؟ با توجه به مطلبي که از شيخ مفيد نقل شد که براي ائمه ـ عليهم السلام ـ هم جايز است که علم به واقع حکم کنند و هم جايز است به ظاهر حکم نمايند، مشخص مي شود که اين دو دسته از روايات با يکديگر در تعارض نيستند بلکه رابطه ميان آنها از نظر اصطلاح علمي رابطه عموم و خصوص يا اطلاق و تقييد است. هم چنين در برخي از اين موارد که رابطه اين گونه روايات، رابطه اطلاق و تقييد است، حصر در کلمه انّما در حديث: «انما ا قضي بينکم»، حصر اضافي دانسته شده است يعني از نظر اصطلاح علمي اين حصر، حصر حقيقي نيست و اين بدان معنا است که حديث عمل به ظاهر، کليت ندارد بلکه داراي مقيداتي نيز هست.[6]
3. در مورد اين که آيا امير المؤمنين ـ عليه السلام ـ در اين قضيه، مي توانست بدون طلب شاهد و دليل، به علم خود عمل نمايد، بحثي در کتاب هاي فقهي با عنوان «أنّه يجوز للحاکم أن يحکم بعلمه» وجود دارد. صاحب کتاب العروة الوثقي مي نويسد: «نظر مشهور ميان علماي شيعه آن است که حاکم مي تواند به علم خود قضاوت کند و بدون نياز به اقامه بينه و شاهد حکم نمايد و حتي عده اي مانند شيخ طوسي و سيد مرتضي و ابن ادريس و صاحب کتاب نهج الحق و الغنيه و... برآنند که اين مسأله اجماع علماي شيعه است.[7] البته برخي از علماي شيعه در اين مورد نظر ديگر دارند امّا همان گونه که بيان شد نظر مشهور همين نظر است که بيان گرديد. از علمايي که طبق اين نظر فتوا داده اند به عنوان نمونه مي توان به موارد زير اشاره کرد:
ـ شيخ صدوق در کتاب من لا يحضره الفقيه.[8]
ـ علامه حلي در کتاب مختلف الشيعه.[9]
ـ شهيد اوّل در کتاب لمعه.[10]
ـ شهيد ثاني در شرح لمعه و مسالک الافهام.[11]
ـ صاحب جواهر الکلام در کتاب جواهر.[12]
ـ فاضل هندي در کتاب کشف اللثام.[13]
ـ قاضي ابن البراج در کتاب المهذب.[14]
ـ سيد محمد کاظم يزدي در کتاب العروة الوثقي.[15]
و... .
نظر علامه مجلسي(ره) در بحارالأنوار که در بحث قبلي نقل شد نيز بيانگر آن است که علامه همين نظر را پذيرفته است و علاوه بر آن نظر شيخ مفيد که در بحث قبل از کتاب اوائل المقالات بيان شد، مؤيد همين نظر است.
4. با توجه به مطالب بيان شده در بحث هاي اول و دوم و سوم، مشخص مي شود که چنين نبود که رسول خدا ـ صلي الله عليه و آله و سلم ـ مانند يک انسان معمولي از روي هوي و هوس، قضاوت قبل از امير المؤمنين علي ـ عليه السلام ـ نپذيرفته باشند زيرا اولا: کساني که قبل از امير المؤمنين علي ـ عليه السلام ـ قضاوت کردند و طبق روايت علامه مجلسي در بحارالأنوار، ابابکر و عمر بودند.[16] اساسا حکم مسأله و قضاوت کردن را نمي دانستند و رسول خدا ـ صلي الله عليه و آله و سلم ـ از اين طريق به ايشان فهماندند که هر کاري، کار آنان نيست. ثانيا: شأن رسول خدا ـ صلي الله عليه و آله و سلم ـ و امير المومنين علي ـ عليه السلام ـ که حجت هاي خداوندند، بالاتر از اين است و خداوند در مورد رسول خود مي فرمايد: «وَمَا يَنطِقُ عَنِ الْهَوَي إِنْ هُوَ إِلَّا وَحْيٌ يُوحَي[17]».
5. اسلام ديني است ميانه و قرآن کتاب هدايت اسلام است. حکم اسلام و قرآن نه افراطي است که مانند وهابيت و سلفي ها تنها منطق تکفير و کشتار را زبان گفتگو قرار دهند و تفريطي است که چون مستشرقان به دليل وجود آيين جهاد در راه خدا ـ که براي حفظ ناموس و هويت و انسانيت افراد در مقابل زورگويان و بي رحمان و افزون طلبان وضع شده است ـ بر اسلام و قرآن خورده بگيرند. قرآن پاره اي از موارد، طبق مصالحی، به رسول خدا ـ صلي الله عليه و آله و سلم ـ دستور صبر در برابر آزار مشرکان مي دهد و در پاره اي از موارد نيز بنا به مصالحی، دستور سخت گيري نسبت به کفار را با عبارت: «...جَاهِدِ الْکفَّارَ وَالْمُنَافِقِينَ وَاغْلُظْ عَلَيْهِمْ...[18]». صادر مي کند.
6. با توجه به نکته اي که در بحث اوّل بيان شد، حکم کسي که به رسول خدا ـ صلي الله عليه و آله و سلم ـ يا قرآن توهين کند، قتل است و اين با کسي که شبهه اي در مورد اعتقادات دارد، متفاوت است. اگر کسي شبهه اي داشت، حکمش قتل نيست بلکه دستور دين و روش رهبران ديني آن است که حقيقت را براي او تبيين کرد. بنابراين مقايسه شخصي که به رسول خدا يا مقدسات توهين کند با شخصي که شبهه اي دارد مقايسه اي است نادرست. اسلام دين منطق است و حضرت امير ـ عليه السلام ـ حتي با خوارج که دشمن آن حضرت بودند و آن حضرت را کافر مي دانستند، با استدلال برخورد کردند، در جنگ نهروان آن حضرت ابتدا جنگ را آغاز نکردند؛ بلکه ابتدا ابن عباس را براي موعظه آنان فرستادند و سپس خود آن حضرت به موعظه آنان و روشن شدن حق براي ايشان و هدايتشان، با استدلال اقدام کردند و همين سبب شد تا بيشتر آنان توبه کردند و حتي به سپاه آن حضرت ملحق شدند؛ امّا عده اي از آنان با لجاجت، بر آن حضرت شمشير کشيدند و به کشتن اصحاب آن حضرت اقدام کردند و از اين رو حضرت با آن باقيمانده، جنگيدند.
7. اين قضيه موجب خدشه دار شدن چهره امير المؤمنين علي ـ عليه السلام ـ يا رسول خدا ـ صلي الله عليه و آله و سلم ـ نيست؛ زيرا انجام وظيفه شرعي و ديني، خود فضيلت است و آنچه که موجب خدشه دار شدن است، ستمگري و نافرماني خداوند است. خداوند در قرآن در ستايش افرادي که به وظيفه شرعي خود در راه خدا عمل مي کنند، مي فرمايند: «...وَلاَ يَخَافُونَ لَوْمَةَ لآئِمٍ ذَلِک فَضْلُ اللّهِ يُؤْتِيهِ مَن يَشَاء...[19]». و اينان افرادي هستند که در راه خدا (و عمل به دستورات او) از ملامت هيچ کس بيم ندارند. اين فضل خداست که بر هر کس که بخواهد، عنايت خواهد کرد. اگر بيان حقيقت موجب خدشه دار شدن چهره آن حضرت شود بيان داستان حضرت خضر ـ عليه السلام ـ نيز موجب خدشه دار شدن چهره او شود زيرا خداوند در مورد حضرت خضر ـ عليه السلام ـ در قرآن فرموده است که آن حضرت کودکي بي گناه را به امر الاهي به قتل رساند و حضرت موسي ـ عليه السلام ـ که حقيقت مطلب را نمي دانست به خاطر همين عمل به او اعتراض کرد و فرمود چه عمل زشتي انجام دادي! «...لَّقَدْ جِئْتَ شَيْئًا نُّکرًا[20]». تا آنکه حضرت خضر ـ عليه السلام ـ حقيقت امر را براي آن حضرت روشن کرد.
در اين جا نمي توان گفت چرا قرآن اين مسأله را بيان کرد چون ممکن است چهره حضرت خضر ـ عليه السلام ـ خدشه دار شود!
8. مسأله اي که در سئوال مطرح شد که حضرت امير ـ عليه السلام ـ به خاطر يتيماني که پدرانشان در جنگ با آن حضرت به عنوان دشمن توسط ياران آن حضرت کشته شدند از خداوند طلب مغفرت مي کرد دلالت بر آن دارد که آن حضرت نسبت به کرده هاي خويش پشيمان باشد و در مورد حقانيت راه خويش شک داشته باشد و مسلما اين مسأله هم از نظر عقل و هم از نظر شرع باطل است؛ زيرا اگر کسي بر حجت خدا و امام زمان خود خروج کند و بر او شمشير بکشد، از نظر شرع بايد با او جنگيد و او را به قتل رساند و جنگ با او جرم و خطا نيست که حضرت از اين عمل از خداوند طلب مغفرت نمايد.
9. در مورد صحت و درستي اين قضيه و داستان بايد توجه کرد که شيخ صدوق (ره) اين حديث را هم در کتاب امالي و هم در کتاب من لا يحضره الفقيه ذکر کرده است امّا سند آن را به طور کامل در کتاب امالي بيان کرده است و ظاهرا سند آن مشکلي ندارد.[21] ضمنا در کتاب من لا يحضر، اين روايت را با سند ديگري که راويان آن عمدتا از اهل سنت اند نقل کرده است. علاوه بر آن روايت مربوط به خزيمة بن ثابت که رسول خدا ـ صلي الله عليه و آله و سلم ـ او را «ذوالشهادتين» لقب دادند و حديث مربوط به «ورع طلحه» نيز از مؤيد هاي اين روايت است.
علاوه بر همه اين ها فقها در کتاب هاي فقهي اين حديث را نقل و بدان استشهاد کرده اند. از جمله اين فقها مي توان به عنوان نمونه به موارد زيرا اشاره کرد:
ـ سيد مرتضي در کتاب الانتصار[22]، علامه حلي در کتاب مختلف الشيعه[23] ، فاضل هندي در کتاب کشف اللثام[24]، ابن ادريس در کتاب السرائر[25]، علي بن محمد تقي در کتاب جامع الخلاف و الوفاق[26]، محقق سبزواري در کتاب کفاية الاحکام.[27]، محقق بحراني، در کتاب الحدائق الناظرة[28]، سيد محمد کاظم يزدي در کتاب العروة الوثقي[29]، صاحب جواهر در کتاب جواهر الکلام[30]، آيت الله خوانساري در جامع المدارک[31]، و... .
برخي مي گويند: استشهاد فقها به اين روايت خود دليل ديگري بر صحت اين قضيه است امّا آنچه مهم است برخي از ديگر علما در مقابل، علم قاضي و معصوم را کافي نمي دانند و مي گويند آنها نيز براي خود شاهد و بينه بياورند. در نتيجه مي توان گفت: نمي توان به اين حديث به صورت قطعي استناد کرد.
[1]. شيخ صدوق، امالي، ص163؛ شيخ صدوق، من لايحضره الفقيه، قم، جامعه مدرسين، چاپ اول، 1423ق، ج3، ص106.
[2]. هندي، فاضل، کشف اللثام، قم، جامعه مدرسين، ج10، ص544؛ شيخ جواهري، جواهر الکلام، تهران، دارالکتب الاسلاميه چاپ دوم، 1363ش، ج41، ص434؛ مجلسي، محمد باقر، بحارالأنوار، بيروت، موسسه الوفا، چاپ دوم، 1983م، ج21، ص131 و ج22، ص49؛ النسائي، السنن الکبري، بيروت، دارالفکر، چاپ اول، 1930م، ج7، ص105؛ حاکم نيشابوري، المستدرک علي الصحيحين، بيروت، دارالمعرفة، ج2، ص54.
[3]. مجلسي، محمد باقر، بحارالأنوار، بيروت، داراحياء التراث العربي، چاپ سوم، 1983م، ج52، ص382؛ طبرسي، اعلام الوري بأعلام الهدي، قم، موسسه آل البيت(ع) لاحياء التراث، چاپ اول، 1417ق، ج2، ص310.
[4]. شيخ مفيد، اوائل المقالات، بيروت، دارالمعرفة، چاپ دوم، 1993م، ص66.
[5]. کليني، محمد بن يعقوب، کافي، تهران، دارالکتب الاسلاميه، چاپ سوم، 1367ش، ج7، ص414.
[6]. گلپايگاني، سيد محمد رضا، کتاب القضاء، قم، 1401ق، ج1، ص453.
[7]. يزدي، سيد محمد کاظم، العروة الوثقي، ج6، ص456.
[8]. شيخ صدوق، من لايحضره الفقيه، باب «ما يقبل من الدعاوي بغير بينه».
[9]. ابن ادريس، السرائر، قم، جامعه مدرسين، چاپ سوم، 1410ق، ج3، ص432.
[10]. شرح المعه الدمشقيه، قم، چاپ اوّل، افست نسخه دانشگاه نجف، 1410ق، ج9، ص120.
[11]. همان، ص120؛ شهيد ثاني، مسالک الافهام، قم، موسسه المعارف الاسلاميه، چاپ اول، 1418ق، ج13، ص383.
[12]. شيخ جواهري، جواهر الکلام، تهران، دارالکتب الاسلاميه، چاپ دوم، 13165ش، ج40، ص86 و ج41، ص366.
[13]. فاضل هندي، کشف اللثام، قم، انتشارات جامعه مدرسين، چاپ دهم، ص55.
[14]. قاضي البراج، المهذب، قم، جامعه مدرسين، 1406ق، ج2، ص586.
[15]. العروة الوثقي، همان، ج6، ص497 و 456.
[16]. مجلسي، محمد باقر، بحارالأنوار، ج22، ص141.
[17]. نجم / 4.
[18]. توبه / 73.
[19]. مائده / 54.
[20]. کهف / 74.
[21]. شيخ صدوق، امالي، ص163؛ من لايحضره الفقيه، ج3، ص106.
[22]. سيد مرتضي، الانتصار، چاپ اول، 1415ق، ص489.
[23]. علامه حلي، مختلف الشيعه، قم، جامعه مدرسين، چاپ اول، 1418ق، ج8، ص386.
[24]. کشف اللثام، همان، ج10، ص57.
[25]. ابن ادريس، السرائر، قم، جامعه مدرسين، چاپ دوم، 1410ق، ج3، ص544.
[26]. قمي، علي بن محمد، جامع الخلاف و الوفاق، قم، انتشارات زمينه سازان ظهور، چاپ اول، ص106.
[27]. محقق سبزواري، کفاية الاحکام، قم، جامعه مدرسين، چاپ اول، 1423ق، ج2، ص761.
[28]. محقق بحراني، الحدائق الناظره، قم، جامعه مدرسين، 1363ش، ج22، ص58.
[29]. العروة الوثقي، همان، ج6، ص216.
[30]. خوانساري، سيد احمد، جامع المدارک، تهران، مکتبة الصدوق، چاپ دوم، 1364ش، ج3، ص486.
[31]. شيخ جواهري، جواهر الکلام، ج40، ص87.
اطلاعات مطلب
- تاریخ انتشار
- 13 امرداد 01
- بازدید
- ۵۸
حکايت پيامبر و شخصي که ادعا میکرد پيامبر پول آن مرد را نداده
- نشان کردن
پرسش
روحاني فرمودند که طبق حديثی نقل شده است: روزي شخصي پيامبر را ديد و عرض کرد که من قبلاً به شما چيزي فروختم که پولش را بمننپرداته اید؛ پيامبر(ص) آن شخص را نزد قاضي بردند که داوري کند؛ جناب قاضي مي گويد :چون پيامبر شاهدي ندارد حق بااین شخص است .
پاسخ
پيامبر با ديدن اين صحنه مي گويد: تو قاضي نيستي و بايد پيش علي(ع) برويم ؛ بعد از مراجعت به نزد حضرت علي دوباره ماجرا را تعريف مي کنند که حضرت علی با شنيدن اين جمله خشمگين مي شوند و به آن شخص مي گويند: يعني مي گويي پيامبر دروغ مي گويد؟ و شخص مي گويد: آري ؛که در اين لحظه حضرت علي با شمشير سر از بدن آن شخص جدا مي کند).
برخی جواب داده است:که (حضرت علي براي دفاع از اسلام و همچنين براي زير سوال نرفتن اصل دين و و عصمت و درغگو نبودن پيامبر و... اين کار را کردند چون داشت به اصل دين خدشه وارد مي شد) اين سوالات به ذهن می رسد: 1.ای حدیث سند دارد؟ آيااین سند محکم و قابل اطمينان است؟ 2. آيا با انتقاد يا توهين آن شخص کل دين اصل دين خراب مي شد؟ 3. آيا قبلا همچين توهين يا... وجود نداشت (در زمان پيامبر)؟ 4. آيات قرآني که مي گويند پيامبر (مردم اگر تو را دروغگو و... خواندند صبر پيشه کن و... محل نده و....)سازگاری دارد؟ 5. آيا فرد توجيه کردن نمي خواست و نياز به هيچ دادگاهي و...نبود؟ 6. آيا هر کسي که شبهه اي در مورد خداوند و... داشت بايد همانجا سرش را قطع کرد؟ 7. حضرت علي به خاطر يتيماني که در جنگ پدرشان به عنوان دشمن توسط ياران حضرت علي کشته شده بود از خدا براي خود طلب مغفرت مي کرد و...آنوقت در این مورد به راحتی انسانی رابه قتل می رساند؟ 8. آيا اين حديث فقط براي دوران انتخابات و لزوم دفاع از ولايت فقيه معروف شده؟ آيا براي دفاع از ولايت فقيه (که همه بايد مدافع و سرباز رهبرشان باشند) بايد حضرت علي را خراب کرد؟
حديث فوق داراي تعارضات و تناقضات فراواني است و نياز به تحقيق گسترده اي دارد لذا نقل آن در سطح عموم به صلاح نيست و علما نيز در أخذ تفسير آن اختلاف نظر دارند و ما در اينجا به ديدگاه برخي از علما که با ديد مثبت به حديث فوق نگاه کرده اند مي پردازيم:
1. دليل اين که حضرت آن مرد را به قتل رساند اين بود که آن اعرابي به رسول خدا ـ صلي الله عليه و آله و سلم ـ توهين و آن حضرت را دروغ گو خواند. از نظر فقهي کسي که به رسول خدا ـ صلي الله عليه و آله و سلم ـ يا ائمه معصومين ـ عليهم السلام ـ يا قرآن توهين کند، بايد به قتل برسد چه در زمان آن بزرگواران و چه در اين زمان (رجوع شود به کتاب هاي فقهي در اين مسأله) در خود روايت نيز دليل قتل آن اعرابي به همين صورت بيان شده است که امير المؤمنين علي ـ عليه السلام ـ به رسول خدا ـ صلي الله عليه و آله و سلم ـ فرمودند چون اين مرد شما را تکذيب کرد خونش حلال و قتلش واجب گرديده است.[1] قبح توهين به معصومان يا قرآن به حدي است که رسول خدا ـ صلي الله عليه و آله و سلم ـ در فتح مکه همه افراد را با فرمان «اذهبوا فأنتم الطلقاء» آزاد کردند؛ امّا در مورد چند نفر فرمودند حتي اگر دست هاي آنان بر پرده کعبه باشد آنان را به قتل رسانند. اين افراد کساني بودند که آن حضرت را اذيت يا توهين و مسخره مي کردند.[2]
2. اين که آيا اين داستان با حديثي که بيان مي کند که حضرت مهدي ـ عليه السلام ـ پس از ظهور به حکم حضرت داود ـ عليه السلام ـ و به علم خود حکم مي کند در تعارض است، بحثي است که علامه مجلسي در بحارالأنوار به نقل از شيخ طبرسي در کتاب اعلام الوري مي نويسد: «تأويل عمل آن حضرت به حکم حضرت داود ـ عليه السلام ـ اين است که آن حضرت در چيزي که آن را مي داند، به علم خود حکم مي کند چرا که اگر حاکم يا امام معصوم ـ عليهم السلام ـ چيزي را بداند و به آن علم داشته باشد بايد به علم خود حکم کند و نياز به سئوال در مورد آن (و بينه) ندارد...».[3] در مورد اين که آيا ائمه ـ عليهم السلام ـ مأمور به عمل به ظاهر نبودند و آيا اين قضيه با آن در تعارض نيست، شيخ مفيد در کتاب اوائل المقالات مي نويسد: «امام ـ عليه السلام ـ مي تواند با علم خود حکم کند، همان طور که مي تواند با ظاهر شهادت حکم نمايد و اگر بداند که شهادت به ناحق است آن شهادت را باطل نمايد و در مورد آن مسأله به آنچه خداوند به او علم داده، عمل نمايد و جايز است به همان ظاهر حکم کند اگر چه خلاف واقع باشد و جايز است که خداوند او را از حقيقت حال آگاه کند و مسأله بر او پوشيده نباشد و اين مسأله طبق مصالح و الطافي است که غير از خداوند کسي بدان آگاه نيست. اماميه در اين مسأله سه نظر دارند برخي از آنان پنداشتند که ائمه ـ عليهم السلام ـ همواره به ظاهر عمل مي کنند و طبق علم واقعي خويش حکم نمي کنند. برخي از آنان پنداشتند که ائمه ـ عليهم السلام ـ همواره از روي علم واقعي خويش حکم مي کنند نه از روي ظاهر که ممکن است خلاف واقع باشد. برخي نيز نظرشان همان نظري است که من اختيار کردم که امام ـ عليه السلام ـ مي تواند به ظاهر عمل کند و مي تواند از روي علم خويش به واقع حکم کند».[4]
يکي از رواياتي که در مورد مأمور به ظاهر بودن معصومان ـ عليهم السلام ـ ممکن است مطرح شود، روايت رسول خدا ـ صلي الله عليه و آله و سلم ـ است که فرمودند: «إنما أقضي بينکم بالبينات و الأيمان».[5] و با توجه به اين روايت ممکن است اين سئوال به ذهن خطور کند که آيا با روايت حکم ائمه ـ عليهم السلام ـ از روي علم به واقع در تعارض است يا خير؟ با توجه به مطلبي که از شيخ مفيد نقل شد که براي ائمه ـ عليهم السلام ـ هم جايز است که علم به واقع حکم کنند و هم جايز است به ظاهر حکم نمايند، مشخص مي شود که اين دو دسته از روايات با يکديگر در تعارض نيستند بلکه رابطه ميان آنها از نظر اصطلاح علمي رابطه عموم و خصوص يا اطلاق و تقييد است. هم چنين در برخي از اين موارد که رابطه اين گونه روايات، رابطه اطلاق و تقييد است، حصر در کلمه انّما در حديث: «انما ا قضي بينکم»، حصر اضافي دانسته شده است يعني از نظر اصطلاح علمي اين حصر، حصر حقيقي نيست و اين بدان معنا است که حديث عمل به ظاهر، کليت ندارد بلکه داراي مقيداتي نيز هست.[6]
3. در مورد اين که آيا امير المؤمنين ـ عليه السلام ـ در اين قضيه، مي توانست بدون طلب شاهد و دليل، به علم خود عمل نمايد، بحثي در کتاب هاي فقهي با عنوان «أنّه يجوز للحاکم أن يحکم بعلمه» وجود دارد. صاحب کتاب العروة الوثقي مي نويسد: «نظر مشهور ميان علماي شيعه آن است که حاکم مي تواند به علم خود قضاوت کند و بدون نياز به اقامه بينه و شاهد حکم نمايد و حتي عده اي مانند شيخ طوسي و سيد مرتضي و ابن ادريس و صاحب کتاب نهج الحق و الغنيه و... برآنند که اين مسأله اجماع علماي شيعه است.[7] البته برخي از علماي شيعه در اين مورد نظر ديگر دارند امّا همان گونه که بيان شد نظر مشهور همين نظر است که بيان گرديد. از علمايي که طبق اين نظر فتوا داده اند به عنوان نمونه مي توان به موارد زير اشاره کرد:
ـ شيخ صدوق در کتاب من لا يحضره الفقيه.[8]
ـ علامه حلي در کتاب مختلف الشيعه.[9]
ـ شهيد اوّل در کتاب لمعه.[10]
ـ شهيد ثاني در شرح لمعه و مسالک الافهام.[11]
ـ صاحب جواهر الکلام در کتاب جواهر.[12]
ـ فاضل هندي در کتاب کشف اللثام.[13]
ـ قاضي ابن البراج در کتاب المهذب.[14]
ـ سيد محمد کاظم يزدي در کتاب العروة الوثقي.[15]
و... .
نظر علامه مجلسي(ره) در بحارالأنوار که در بحث قبلي نقل شد نيز بيانگر آن است که علامه همين نظر را پذيرفته است و علاوه بر آن نظر شيخ مفيد که در بحث قبل از کتاب اوائل المقالات بيان شد، مؤيد همين نظر است.
4. با توجه به مطالب بيان شده در بحث هاي اول و دوم و سوم، مشخص مي شود که چنين نبود که رسول خدا ـ صلي الله عليه و آله و سلم ـ مانند يک انسان معمولي از روي هوي و هوس، قضاوت قبل از امير المؤمنين علي ـ عليه السلام ـ نپذيرفته باشند زيرا اولا: کساني که قبل از امير المؤمنين علي ـ عليه السلام ـ قضاوت کردند و طبق روايت علامه مجلسي در بحارالأنوار، ابابکر و عمر بودند.[16] اساسا حکم مسأله و قضاوت کردن را نمي دانستند و رسول خدا ـ صلي الله عليه و آله و سلم ـ از اين طريق به ايشان فهماندند که هر کاري، کار آنان نيست. ثانيا: شأن رسول خدا ـ صلي الله عليه و آله و سلم ـ و امير المومنين علي ـ عليه السلام ـ که حجت هاي خداوندند، بالاتر از اين است و خداوند در مورد رسول خود مي فرمايد: «وَمَا يَنطِقُ عَنِ الْهَوَي إِنْ هُوَ إِلَّا وَحْيٌ يُوحَي[17]».
5. اسلام ديني است ميانه و قرآن کتاب هدايت اسلام است. حکم اسلام و قرآن نه افراطي است که مانند وهابيت و سلفي ها تنها منطق تکفير و کشتار را زبان گفتگو قرار دهند و تفريطي است که چون مستشرقان به دليل وجود آيين جهاد در راه خدا ـ که براي حفظ ناموس و هويت و انسانيت افراد در مقابل زورگويان و بي رحمان و افزون طلبان وضع شده است ـ بر اسلام و قرآن خورده بگيرند. قرآن پاره اي از موارد، طبق مصالحی، به رسول خدا ـ صلي الله عليه و آله و سلم ـ دستور صبر در برابر آزار مشرکان مي دهد و در پاره اي از موارد نيز بنا به مصالحی، دستور سخت گيري نسبت به کفار را با عبارت: «...جَاهِدِ الْکفَّارَ وَالْمُنَافِقِينَ وَاغْلُظْ عَلَيْهِمْ...[18]». صادر مي کند.
6. با توجه به نکته اي که در بحث اوّل بيان شد، حکم کسي که به رسول خدا ـ صلي الله عليه و آله و سلم ـ يا قرآن توهين کند، قتل است و اين با کسي که شبهه اي در مورد اعتقادات دارد، متفاوت است. اگر کسي شبهه اي داشت، حکمش قتل نيست بلکه دستور دين و روش رهبران ديني آن است که حقيقت را براي او تبيين کرد. بنابراين مقايسه شخصي که به رسول خدا يا مقدسات توهين کند با شخصي که شبهه اي دارد مقايسه اي است نادرست. اسلام دين منطق است و حضرت امير ـ عليه السلام ـ حتي با خوارج که دشمن آن حضرت بودند و آن حضرت را کافر مي دانستند، با استدلال برخورد کردند، در جنگ نهروان آن حضرت ابتدا جنگ را آغاز نکردند؛ بلکه ابتدا ابن عباس را براي موعظه آنان فرستادند و سپس خود آن حضرت به موعظه آنان و روشن شدن حق براي ايشان و هدايتشان، با استدلال اقدام کردند و همين سبب شد تا بيشتر آنان توبه کردند و حتي به سپاه آن حضرت ملحق شدند؛ امّا عده اي از آنان با لجاجت، بر آن حضرت شمشير کشيدند و به کشتن اصحاب آن حضرت اقدام کردند و از اين رو حضرت با آن باقيمانده، جنگيدند.
7. اين قضيه موجب خدشه دار شدن چهره امير المؤمنين علي ـ عليه السلام ـ يا رسول خدا ـ صلي الله عليه و آله و سلم ـ نيست؛ زيرا انجام وظيفه شرعي و ديني، خود فضيلت است و آنچه که موجب خدشه دار شدن است، ستمگري و نافرماني خداوند است. خداوند در قرآن در ستايش افرادي که به وظيفه شرعي خود در راه خدا عمل مي کنند، مي فرمايند: «...وَلاَ يَخَافُونَ لَوْمَةَ لآئِمٍ ذَلِک فَضْلُ اللّهِ يُؤْتِيهِ مَن يَشَاء...[19]». و اينان افرادي هستند که در راه خدا (و عمل به دستورات او) از ملامت هيچ کس بيم ندارند. اين فضل خداست که بر هر کس که بخواهد، عنايت خواهد کرد. اگر بيان حقيقت موجب خدشه دار شدن چهره آن حضرت شود بيان داستان حضرت خضر ـ عليه السلام ـ نيز موجب خدشه دار شدن چهره او شود زيرا خداوند در مورد حضرت خضر ـ عليه السلام ـ در قرآن فرموده است که آن حضرت کودکي بي گناه را به امر الاهي به قتل رساند و حضرت موسي ـ عليه السلام ـ که حقيقت مطلب را نمي دانست به خاطر همين عمل به او اعتراض کرد و فرمود چه عمل زشتي انجام دادي! «...لَّقَدْ جِئْتَ شَيْئًا نُّکرًا[20]». تا آنکه حضرت خضر ـ عليه السلام ـ حقيقت امر را براي آن حضرت روشن کرد.
در اين جا نمي توان گفت چرا قرآن اين مسأله را بيان کرد چون ممکن است چهره حضرت خضر ـ عليه السلام ـ خدشه دار شود!
8. مسأله اي که در سئوال مطرح شد که حضرت امير ـ عليه السلام ـ به خاطر يتيماني که پدرانشان در جنگ با آن حضرت به عنوان دشمن توسط ياران آن حضرت کشته شدند از خداوند طلب مغفرت مي کرد دلالت بر آن دارد که آن حضرت نسبت به کرده هاي خويش پشيمان باشد و در مورد حقانيت راه خويش شک داشته باشد و مسلما اين مسأله هم از نظر عقل و هم از نظر شرع باطل است؛ زيرا اگر کسي بر حجت خدا و امام زمان خود خروج کند و بر او شمشير بکشد، از نظر شرع بايد با او جنگيد و او را به قتل رساند و جنگ با او جرم و خطا نيست که حضرت از اين عمل از خداوند طلب مغفرت نمايد.
9. در مورد صحت و درستي اين قضيه و داستان بايد توجه کرد که شيخ صدوق (ره) اين حديث را هم در کتاب امالي و هم در کتاب من لا يحضره الفقيه ذکر کرده است امّا سند آن را به طور کامل در کتاب امالي بيان کرده است و ظاهرا سند آن مشکلي ندارد.[21] ضمنا در کتاب من لا يحضر، اين روايت را با سند ديگري که راويان آن عمدتا از اهل سنت اند نقل کرده است. علاوه بر آن روايت مربوط به خزيمة بن ثابت که رسول خدا ـ صلي الله عليه و آله و سلم ـ او را «ذوالشهادتين» لقب دادند و حديث مربوط به «ورع طلحه» نيز از مؤيد هاي اين روايت است.
علاوه بر همه اين ها فقها در کتاب هاي فقهي اين حديث را نقل و بدان استشهاد کرده اند. از جمله اين فقها مي توان به عنوان نمونه به موارد زيرا اشاره کرد:
ـ سيد مرتضي در کتاب الانتصار[22]، علامه حلي در کتاب مختلف الشيعه[23] ، فاضل هندي در کتاب کشف اللثام[24]، ابن ادريس در کتاب السرائر[25]، علي بن محمد تقي در کتاب جامع الخلاف و الوفاق[26]، محقق سبزواري در کتاب کفاية الاحکام.[27]، محقق بحراني، در کتاب الحدائق الناظرة[28]، سيد محمد کاظم يزدي در کتاب العروة الوثقي[29]، صاحب جواهر در کتاب جواهر الکلام[30]، آيت الله خوانساري در جامع المدارک[31]، و... .
برخي مي گويند: استشهاد فقها به اين روايت خود دليل ديگري بر صحت اين قضيه است امّا آنچه مهم است برخي از ديگر علما در مقابل، علم قاضي و معصوم را کافي نمي دانند و مي گويند آنها نيز براي خود شاهد و بينه بياورند. در نتيجه مي توان گفت: نمي توان به اين حديث به صورت قطعي استناد کرد.
[1]. شيخ صدوق، امالي، ص163؛ شيخ صدوق، من لايحضره الفقيه، قم، جامعه مدرسين، چاپ اول، 1423ق، ج3، ص106.
[2]. هندي، فاضل، کشف اللثام، قم، جامعه مدرسين، ج10، ص544؛ شيخ جواهري، جواهر الکلام، تهران، دارالکتب الاسلاميه چاپ دوم، 1363ش، ج41، ص434؛ مجلسي، محمد باقر، بحارالأنوار، بيروت، موسسه الوفا، چاپ دوم، 1983م، ج21، ص131 و ج22، ص49؛ النسائي، السنن الکبري، بيروت، دارالفکر، چاپ اول، 1930م، ج7، ص105؛ حاکم نيشابوري، المستدرک علي الصحيحين، بيروت، دارالمعرفة، ج2، ص54.
[3]. مجلسي، محمد باقر، بحارالأنوار، بيروت، داراحياء التراث العربي، چاپ سوم، 1983م، ج52، ص382؛ طبرسي، اعلام الوري بأعلام الهدي، قم، موسسه آل البيت(ع) لاحياء التراث، چاپ اول، 1417ق، ج2، ص310.
[4]. شيخ مفيد، اوائل المقالات، بيروت، دارالمعرفة، چاپ دوم، 1993م، ص66.
[5]. کليني، محمد بن يعقوب، کافي، تهران، دارالکتب الاسلاميه، چاپ سوم، 1367ش، ج7، ص414.
[6]. گلپايگاني، سيد محمد رضا، کتاب القضاء، قم، 1401ق، ج1، ص453.
[7]. يزدي، سيد محمد کاظم، العروة الوثقي، ج6، ص456.
[8]. شيخ صدوق، من لايحضره الفقيه، باب «ما يقبل من الدعاوي بغير بينه».
[9]. ابن ادريس، السرائر، قم، جامعه مدرسين، چاپ سوم، 1410ق، ج3، ص432.
[10]. شرح المعه الدمشقيه، قم، چاپ اوّل، افست نسخه دانشگاه نجف، 1410ق، ج9، ص120.
[11]. همان، ص120؛ شهيد ثاني، مسالک الافهام، قم، موسسه المعارف الاسلاميه، چاپ اول، 1418ق، ج13، ص383.
[12]. شيخ جواهري، جواهر الکلام، تهران، دارالکتب الاسلاميه، چاپ دوم، 13165ش، ج40، ص86 و ج41، ص366.
[13]. فاضل هندي، کشف اللثام، قم، انتشارات جامعه مدرسين، چاپ دهم، ص55.
[14]. قاضي البراج، المهذب، قم، جامعه مدرسين، 1406ق، ج2، ص586.
[15]. العروة الوثقي، همان، ج6، ص497 و 456.
[16]. مجلسي، محمد باقر، بحارالأنوار، ج22، ص141.
[17]. نجم / 4.
[18]. توبه / 73.
[19]. مائده / 54.
[20]. کهف / 74.
[21]. شيخ صدوق، امالي، ص163؛ من لايحضره الفقيه، ج3، ص106.
[22]. سيد مرتضي، الانتصار، چاپ اول، 1415ق، ص489.
[23]. علامه حلي، مختلف الشيعه، قم، جامعه مدرسين، چاپ اول، 1418ق، ج8، ص386.
[24]. کشف اللثام، همان، ج10، ص57.
[25]. ابن ادريس، السرائر، قم، جامعه مدرسين، چاپ دوم، 1410ق، ج3، ص544.
[26]. قمي، علي بن محمد، جامع الخلاف و الوفاق، قم، انتشارات زمينه سازان ظهور، چاپ اول، ص106.
[27]. محقق سبزواري، کفاية الاحکام، قم، جامعه مدرسين، چاپ اول، 1423ق، ج2، ص761.
[28]. محقق بحراني، الحدائق الناظره، قم، جامعه مدرسين، 1363ش، ج22، ص58.
[29]. العروة الوثقي، همان، ج6، ص216.
[30]. خوانساري، سيد احمد، جامع المدارک، تهران، مکتبة الصدوق، چاپ دوم، 1364ش، ج3، ص486.
[31]. شيخ جواهري، جواهر الکلام، ج40، ص87.
اطلاعات مطلب
- تاریخ انتشار
- 13 امرداد 01
- بازدید
- ۵۸
دیدگاه کاربران
هنوز دیدگاهی برای این مطلب ثبت نشده است.