تفسير خطبه 103 نهج البلاغه مرحوم دشتي، که امير مؤمنان ـ عليه السلام ـ شناخت خود و ارزش هاي حقيقي را به عنوان بالاترين دانائي هاي فردي دانسته اند، چيست؟
تفسير خطبه 103 نهج البلاغه مرحوم دشتي، که امير مؤمنان ـ عليه السلام ـ شناخت خود و ارزش هاي حقيقي را به عنوان بالاترين دانائي هاي فردي دانسته اند، چيست؟
پرسش
پاسخ
درباره خود شناسي روايات زيادي وارد شده است و اميرمومنان علي ـ عليه السلام ـ نيز در اين خطبه مي فرمايد:(( داناترين شخص کسي است که قدر و منزلت خويشتن را بشناسد)). براي اهميت خودشناسي توجه شما پرسشگر را به مطالب ذيل جلب مي نمائيم.
شرط اول براي ساختن نفس و تهذيب و تکميل آن، شناختن آن است، چون تا انسان ارزش هاي وجودي خويش و موهبت هاي عالي و استعدادهاي دروني آن را نشناسد، سعي در تربيب و تقويت و فعليت بخشيدن به آنها نمي کند، و براي بهره برداري از آنها کوششي به خرج نمي دهد، زيرا که کوشش شخص درباره هر چيز بسته به اندازه شناختي است که از آن چيز و ارزش هاي آن دارد. چه بسيار مواهب و قدرت ها و استعداد ها است که در دسترس قرار نمي گيرد و از آنها سودي حاصل نمي شود، بدان جهت که شناخته نشده و کشف نگشته است و در گوشه ها مجهول مانده، آرام آرارام از ميان رفته است.
در اينجا به برخي از فوايد خود شناسي اشاره مي کنيم:
1. شناخت عيوب نفس: يکي از از پيامدهاي شناخت نفس، شناخت عيوب آن است. و اين نخستين گام براي اصلاح و تهذيب نفس است.
2. شناخت و توانايي ها و امکانات نفس: چنان که اشاره کرديم، اهميت اين شناخت در قضاياي شخصي و اجتماعي پوشيده نيست. و ناداني نسبت به نفس و نيروها و قابليت هاي آن مايه زيان و زيانکاري بسياري از مردمان است، بدان جهت که چون از مايه و پايه خويش، و حدود کارايي خود ناآگاهند، پا از گليم خويش درازتر مي کنند و دردسربرای خود و ديگران فراهم مي آورند، يا براي رسيدن به کمال و مرتبه اي که مي توان رسيد، نمي کوشند. اما با شناخت توانايي ها، به فکر شکوفا کردن و بهره وري از اين امکانات افتاده و براي رسيدن به سعادت تلاش خواهد نموده.
3. معرفت فضايل نفس: اگر اين شناخت ـ يعني شناخت فضايل انساني و حقايق حياتي و معراج هاي اخلاقي ـ حاصل آيد، آدمي را به آن وا مي دارد تا براي کسب فضايل تلاش کند، و نفس خود را از پايگاه جانوري و ويژگي هاي آن به پايگاه انساني و ويژگي هاي آن برساند.
4. شناخت ديگر مردمان و مراتب ايشان: هر کس حقيقت نفس انساني را بشناسد، افراد انسان و ارزش ها و خصوصيات و کمالات و نقص هاي ايشان را نيز خواهد شناخت. و چنين شناختي و معرفتي موجب آن مي شود که شخص به انسان و ارزش هاي انساني احترام گزارد، و در راه همنوعان خود بکوشد، و از کمال افراد کامل بهره گيرد، و در زدودن نقص کساني که ناقصند تلاش کند، و نسبت به ديگران ايثار و از خودگذشتگي داشته باشد. و بر عکس. در صورتي که شخص ارزش نفس خود را ـ از آن جهت که انسان است نداند ـ ارزش ديگران و بنا بر آن ارزش انسان و انسانيت را نخواهد دانست، هر چيز در چشم او بي ارزش و بي اهميت جلوه گر مي شود، و زندگي را بدون هدف تصور مي کند، و ارزش هستي و موهبت هاي هستي در نظر او ناچيز مي نمايد.
5. شناخت خداي متعال: از بزرگترين و مهم ترين سودمندي هاي خودشناسي آن است که نيکوترين وسيله و کامل ترين سبب براي شناخت خداي متعال است. و اين شناخت از دو راه حاصل مي شود:
الف) از آنجا که نفس پديده اي عيني و کامل است،آگاهي پيدا کردن نسبت به آن، به اين اعتبار که موجودي دارنده عجايب و مواهب است، شناختن آفريننده و به وجود آورنده اين موجود عجيب و بديع را ايجاب مي کند، به ويژه اگر اين آگاهي نسبت به بزرگترين صفات و مواهب موجود در نفس انساني ـ انسان جانشين خدا در زمين ـ و آيات و نشانه هاي غريب و بزرگي باشد که در سرّ باطني او نهفته است.
ب) چون نفس انساني، جوهري الهي، و نفحه اي ربّاني است و از عالم امر و ابداع است، و همچون آينه اي است که صفات رحماني در آن متجلي مي شود، معلوم است که اگر آدمي نفس خود را بدين صورت بشناسد، راه هاي سير باطني و دانش واقعي در برابر او آشکار مي شود. و از خيالات و پندارهايي که مردمان ـ و حتي بسياري از دانشمندان و متفکران ـ آنها را علم و دانش مي پندارند، رهايي پيدا مي کند، و به مرتبه راستين علم و شناخت مي رسد، و خداي متعال را مي شناسد، و حقايق جهاني و هستي را مي بيند، و پرده از پيش چشمان او کنار مي رود.[1]
در حديثي مي خوانيم که شخصي به امام موسي بن جعفر ـ عليه السلام ـ عرض کرد: ما از بازار رد شديم و ديديم يک نفر صدا مي زند من از شيعيان خالص محمد و آل محمد ـ صلي الله عليه و آله و سلم ـ هستم اين درحالي بود که لباس هايي را به مزايده گذارده بود و طلب قيمت بيشتر مي کرد، امام موسي بن جعفر ـ عليه السلام ـ فرمود: «کسي که قدر خود را بشناسد نادان نيست و ضايع نمي شود» سپس افزود: «مي دانيد اين شخص به چه کسي مي ماند؟ به کسي که بگويد: من مانند سلمان و ابوذر و عمار ياسر هستم و در عين حال در معامله کم مي گذارد و عيوب جنس خويش را بر مشتري مي پوشاند، آيا چنين کسي مانند سلمان و ابوذر و مقداد و عمار است؟ هرگز! چه مانعي دارد بگويد من از دوستان محمد و آل محمد ـ صلي الله عليه و آله و سلم ـ هستم».
توجه به محتواي خطبه که ناظر به ماجراهايي مانند «طلحه و زبير» و توقّعات بي جاي آنهاست نيز مؤيد همين تفسير است.[2]
چو کس قدر خود را بخوبي شناخت به بيش و کم و زشت و زيبا بساخت
براحت رسيد و برست از هلاک زسير حوادث نشد بيمناک[3]
معرفی منابع جهت مطالعه بیشتر:
1ـ پيام امام، ج1، ص566 ـ 564.
2ـ الحياة با ترجمه احمد آرام، ج1، ص365 ـ 362.
3ـ جعفري، محمد تقي، ترجمه و تفسير نهج البلاغه، تهران، دفتر نشر، فرهنگ اسلامي، چاپ هفتم، 1376ش، ج18، ص154 ـ 148.
4ـ بحراني، ميثم بن علي.شرح نهج البلاغه، ترجمه قربانعلي محمدي مقدم، علي اصغر نوايي يحيي زاده، مشهد، بنياد پژوهش هاي آستان قدس رضوي، چاپ اول، 1375ش، ج3، ص34 ـ 32.
اطلاعات مطلب
- تاریخ انتشار
- 13 امرداد 01
- بازدید
- ۸۰
تفسير خطبه 103 نهج البلاغه مرحوم دشتي، که امير مؤمنان ـ عليه السلام ـ شناخت خود و ارزش هاي حقيقي را به عنوان بالاترين دانائي هاي فردي دانسته اند، چيست؟
- نشان کردن
پرسش
تفسير خطبه 103 نهج البلاغه مرحوم دشتي، که امير مؤمنان ـ عليه السلام ـ شناخت خود و ارزش هاي حقيقي را به عنوان بالاترين دانائي هاي فردي دانسته اند، چيست؟
پاسخ
درباره خود شناسي روايات زيادي وارد شده است و اميرمومنان علي ـ عليه السلام ـ نيز در اين خطبه مي فرمايد:(( داناترين شخص کسي است که قدر و منزلت خويشتن را بشناسد)). براي اهميت خودشناسي توجه شما پرسشگر را به مطالب ذيل جلب مي نمائيم.
شرط اول براي ساختن نفس و تهذيب و تکميل آن، شناختن آن است، چون تا انسان ارزش هاي وجودي خويش و موهبت هاي عالي و استعدادهاي دروني آن را نشناسد، سعي در تربيب و تقويت و فعليت بخشيدن به آنها نمي کند، و براي بهره برداري از آنها کوششي به خرج نمي دهد، زيرا که کوشش شخص درباره هر چيز بسته به اندازه شناختي است که از آن چيز و ارزش هاي آن دارد. چه بسيار مواهب و قدرت ها و استعداد ها است که در دسترس قرار نمي گيرد و از آنها سودي حاصل نمي شود، بدان جهت که شناخته نشده و کشف نگشته است و در گوشه ها مجهول مانده، آرام آرارام از ميان رفته است.
در اينجا به برخي از فوايد خود شناسي اشاره مي کنيم:
1. شناخت عيوب نفس: يکي از از پيامدهاي شناخت نفس، شناخت عيوب آن است. و اين نخستين گام براي اصلاح و تهذيب نفس است.
2. شناخت و توانايي ها و امکانات نفس: چنان که اشاره کرديم، اهميت اين شناخت در قضاياي شخصي و اجتماعي پوشيده نيست. و ناداني نسبت به نفس و نيروها و قابليت هاي آن مايه زيان و زيانکاري بسياري از مردمان است، بدان جهت که چون از مايه و پايه خويش، و حدود کارايي خود ناآگاهند، پا از گليم خويش درازتر مي کنند و دردسربرای خود و ديگران فراهم مي آورند، يا براي رسيدن به کمال و مرتبه اي که مي توان رسيد، نمي کوشند. اما با شناخت توانايي ها، به فکر شکوفا کردن و بهره وري از اين امکانات افتاده و براي رسيدن به سعادت تلاش خواهد نموده.
3. معرفت فضايل نفس: اگر اين شناخت ـ يعني شناخت فضايل انساني و حقايق حياتي و معراج هاي اخلاقي ـ حاصل آيد، آدمي را به آن وا مي دارد تا براي کسب فضايل تلاش کند، و نفس خود را از پايگاه جانوري و ويژگي هاي آن به پايگاه انساني و ويژگي هاي آن برساند.
4. شناخت ديگر مردمان و مراتب ايشان: هر کس حقيقت نفس انساني را بشناسد، افراد انسان و ارزش ها و خصوصيات و کمالات و نقص هاي ايشان را نيز خواهد شناخت. و چنين شناختي و معرفتي موجب آن مي شود که شخص به انسان و ارزش هاي انساني احترام گزارد، و در راه همنوعان خود بکوشد، و از کمال افراد کامل بهره گيرد، و در زدودن نقص کساني که ناقصند تلاش کند، و نسبت به ديگران ايثار و از خودگذشتگي داشته باشد. و بر عکس. در صورتي که شخص ارزش نفس خود را ـ از آن جهت که انسان است نداند ـ ارزش ديگران و بنا بر آن ارزش انسان و انسانيت را نخواهد دانست، هر چيز در چشم او بي ارزش و بي اهميت جلوه گر مي شود، و زندگي را بدون هدف تصور مي کند، و ارزش هستي و موهبت هاي هستي در نظر او ناچيز مي نمايد.
5. شناخت خداي متعال: از بزرگترين و مهم ترين سودمندي هاي خودشناسي آن است که نيکوترين وسيله و کامل ترين سبب براي شناخت خداي متعال است. و اين شناخت از دو راه حاصل مي شود:
الف) از آنجا که نفس پديده اي عيني و کامل است،آگاهي پيدا کردن نسبت به آن، به اين اعتبار که موجودي دارنده عجايب و مواهب است، شناختن آفريننده و به وجود آورنده اين موجود عجيب و بديع را ايجاب مي کند، به ويژه اگر اين آگاهي نسبت به بزرگترين صفات و مواهب موجود در نفس انساني ـ انسان جانشين خدا در زمين ـ و آيات و نشانه هاي غريب و بزرگي باشد که در سرّ باطني او نهفته است.
ب) چون نفس انساني، جوهري الهي، و نفحه اي ربّاني است و از عالم امر و ابداع است، و همچون آينه اي است که صفات رحماني در آن متجلي مي شود، معلوم است که اگر آدمي نفس خود را بدين صورت بشناسد، راه هاي سير باطني و دانش واقعي در برابر او آشکار مي شود. و از خيالات و پندارهايي که مردمان ـ و حتي بسياري از دانشمندان و متفکران ـ آنها را علم و دانش مي پندارند، رهايي پيدا مي کند، و به مرتبه راستين علم و شناخت مي رسد، و خداي متعال را مي شناسد، و حقايق جهاني و هستي را مي بيند، و پرده از پيش چشمان او کنار مي رود.[1]
در حديثي مي خوانيم که شخصي به امام موسي بن جعفر ـ عليه السلام ـ عرض کرد: ما از بازار رد شديم و ديديم يک نفر صدا مي زند من از شيعيان خالص محمد و آل محمد ـ صلي الله عليه و آله و سلم ـ هستم اين درحالي بود که لباس هايي را به مزايده گذارده بود و طلب قيمت بيشتر مي کرد، امام موسي بن جعفر ـ عليه السلام ـ فرمود: «کسي که قدر خود را بشناسد نادان نيست و ضايع نمي شود» سپس افزود: «مي دانيد اين شخص به چه کسي مي ماند؟ به کسي که بگويد: من مانند سلمان و ابوذر و عمار ياسر هستم و در عين حال در معامله کم مي گذارد و عيوب جنس خويش را بر مشتري مي پوشاند، آيا چنين کسي مانند سلمان و ابوذر و مقداد و عمار است؟ هرگز! چه مانعي دارد بگويد من از دوستان محمد و آل محمد ـ صلي الله عليه و آله و سلم ـ هستم».
توجه به محتواي خطبه که ناظر به ماجراهايي مانند «طلحه و زبير» و توقّعات بي جاي آنهاست نيز مؤيد همين تفسير است.[2]
چو کس قدر خود را بخوبي شناخت به بيش و کم و زشت و زيبا بساخت
براحت رسيد و برست از هلاک زسير حوادث نشد بيمناک[3]
معرفی منابع جهت مطالعه بیشتر:
1ـ پيام امام، ج1، ص566 ـ 564.
2ـ الحياة با ترجمه احمد آرام، ج1، ص365 ـ 362.
3ـ جعفري، محمد تقي، ترجمه و تفسير نهج البلاغه، تهران، دفتر نشر، فرهنگ اسلامي، چاپ هفتم، 1376ش، ج18، ص154 ـ 148.
4ـ بحراني، ميثم بن علي.شرح نهج البلاغه، ترجمه قربانعلي محمدي مقدم، علي اصغر نوايي يحيي زاده، مشهد، بنياد پژوهش هاي آستان قدس رضوي، چاپ اول، 1375ش، ج3، ص34 ـ 32.
اطلاعات مطلب
- تاریخ انتشار
- 13 امرداد 01
- بازدید
- ۸۰
دیدگاه کاربران
هنوز دیدگاهی برای این مطلب ثبت نشده است.