به سند صحيح از امام صادق ـ عليه السلام ـ منقول است: ))اگر قصد کند که سيئه ای را به عمل آورد، اگرانجام ندهد گناهي براي او نوشته نمي شود.)) اين حديث با آيه 284 بقره ظاهرا در تناقض مي باشد لطفا توضيح دهيد؟
به سند صحيح از امام صادق ـ ع ـ منقول است))اگر قصد کند که سيئه ای را به عمل آورد، اگرانجام ندهد گناهي براي او نوشته نمي شود.)) اين حديث با آيه 284 بقره ظاهرا در تناقض مي باشد لطفا توضيح دهيد؟
پرسش
پاسخ
در خصوص اين آيه تفسيرهاي گوناگوني ارائه شده؛ براي دست يابي به جواب مناسب، توجّه به چندنکته ا ضروري است:
1- ترجمه روان آيه مورد سؤال اين است که: ((آن چه در آسمان ها و آن چه در زمين است ملک حقيقي خداست و اگر آن چه در دل داريد آشکار نماييد يا پنهان سازيد، خدا شما را به آن محاسبه مي کند، پس هر که را بخواهد (به اقتضاي رحمتش) مي بخشد و هر که را بخواهد (به اقتضاي عدلش) عذاب مي کند و خدا بر هر چيزي تواناست.))
2-نظریه های تفسیری :
انسان هم در برابر رفتار خود مسئول است و هم در برابر انديشه خود. بنابراين انسان مسئول کفر و ايمان قلبي خود نيز است.[1] امام علي ـ عليه السلام ـ در نهج البلاغه مي فرمايد:؛ «و بما في الصّدور تجازي العباد».[2] يعني بندگان خدا به آن چه در دل دارند، پاداش داده مي شوند. در برخي تفسيرها آمده است: وسوسه ها، حديث نفس، سوء نيّت و آن چه انسان در نهاد خود پنهان مي دارد، در تيررس مؤاخذه و مجازات الهي نيست هر چند در تيررس محاسبه الهي است، چون در گنجايش انسان نيست و در اين خصوص به حديث رفع تمسک جسته اند.[3] در حقيقت حالات قلبي انسان دو نوع است: گاهي خطورات ذهني بدون اختيار و اراده است و انسان هيچ گونه تصميمي بر آن نمي گيرد، در اين خصوص گناه و مجازاتي بر آن مترتّب نمي شود. گاهي حالات روحي، سرچشمه اعمال انسان است و در عمق روان انسان پايگاه دارد که در اين صورت مورد مؤاخذه است، اين امکان است که مراد آيه، کيفر گناهان دروني باشد که عمل قلب است، همانند کتمان شهادت و کتمان حقّ. نه مواردي که مقدمه گناهان بيروني است.[4] به نظر مي آيد منظور آيه اوامر و نواهي است که در مورد عقايد، اراده ها و چيزهايي که بر ما مخفي است مي باشد. اموري مانند وسوسه ها، چيزهايي که در دل خطور مي کند و انديشه هايي که ترک آنها غير ممکن است. تکليف در مورد آن ها صحيح نيست و به حکم عقل و نقل آيه فوق در مورد آن دلالت ندارد. پيامبر در اين خصوص فرموده است: حکم چيزهايي که امّت فراموش مي کند و يا اين که در درون شان پديد مي آيد برداشته شد.[5] در حقيقت اين آيه محور محاسبه الهي است و آيه «لاَ يُکلِّفُ اللّهُ نَفْسًا إِلاَّ وُسْعَهَا[6]». محور مؤاخذه و مجازات.
افعال خارج از اختيار، پيش از آن که در قلب سايه افکند و اثر گذارد، محو و ناپديد مي شود و خداوند به خاطر آن شخص را مجازات نمي کند و مغفرت و غفران به معناي رفع نقص است. در صورتي که انسان داراي عقيده فاسد و خوي ناپسند باشد، پروردگار او را رهبري نموده و تيرگي و کدورت رواني او را رفع و پاک مي کند و رحمت گستري و فضل او شامل حال او مي شود. مجازات در مورد افعال اختياري و ارادي و سوء نيّت هاي به بار نشسته است.[7] رواياتي که مي گويند نيّت گناه، گناه نيست، مربوط به گناهاني است که عمل خارجي دارد و نيّت مقدمه آن است، مانند ظلم و دروغ و غصب حقوق ديگران، نه گناهاني که به طور ذاتي جنبه دروني و قلبي دارد، مانند ريا، شرک و کتمان شهادت. از طرف ديگر يک عمل ممکن است به صورت هاي گوناگون انجام شود، به عنوان نمونه انفاق براي خدا است و گاه براي ريا و شهرت طلبي، اين آيه مي فرمايد: اگر نيّت خود را آشکار يا پنهان داريد خداوند با خبر است.[8] در اين خصوص روايت نيز وارد شده است که: «لاعمل الابنيّه».[9] خداوند به نيّت هاي پنهان و پيداي شما آگاه است.
3- در خصوص فرق بين محاسبه و مؤاخذه است: بين محاسبه و مؤاخذه تفاوت جدّي وجود دارد. بدون هيچ تکلّف بايد گفت: آيه دلالت بر محاسبه دارد نه مؤاخذه و مجازات. ملکات رذيله در صورتي که آثار بر آن بار نشود و در خارج تحقق پيدا نکند، مؤاخذه و مجازات ندارد، ولي در محاسبه دقيق و عميق الهي تحت حساب مي آيد و در عرصه مراتب گيري و درجه بندي مقامات، تأثيرگذار واقع مي شود. ملکات رذيله و حسنه، به هر مقدار به بار نشيند، در تيررس محاسبه الهي قرار مي گيرد و به همان مقدار در رتبه و درجه بندي افراد تفاوت ايجاد مي کند و همين مقدار عنايت در حساب الهي کافي است، هر چند مؤاخذه و مجازات بر آن مترتب نمي شود. حديث نفس، وسوسه ها، حسادت و ديگر ملکات نفساني اين گونه است. پنهان باشد يا پيدا، در تيررس محاسبه الهي قرار دارد، هر چند به نصاب مؤاخذه و مجازات نرسد. در مورد نيّت سوء، دو دسته روايت داريم: دسته اي از روايات، دلالت بر ثبوت مواخذه و مجازات دارند و دسته اي ديگر دلالت بر نفي مؤاخذه و مجازات.
در جمع بين اين دو دسته روايات بايد گفت: اگر کسي تنها نيّت گناه کرد ولي به آن تحقق خارجي نبخشيد و يا پشيمان شد، مؤاخذه و مجازات ندارد، ولي اگر متمکن به انجام آن نشد ولي اشتياق انجام آن را و يا آن را در خارج تحقق بخشد، مؤاخذه و مجازات دارد. از طرف ديگر هر چند نيّت سوء مؤاخذه و مجازات ندارد، ولي در تيررس محاسبه الهي قرار دارد و در رتبه و درجه بندي افراد تأثير دارد و توجّه به همين مقدار تفاوت در محاسبه الهي کافي است اين آيه همانند آيه «فَمَن يَعْمَلْ مِثْقَالَ ذَرَّةٍ خَيْرًا يَرَهُ، وَمَن يَعْمَلْ مِثْقَالَ ذَرَّةٍ شَرًّا يَرَهُ[10]». مي باشد. يعني پس هر که هموزن ذرّه اي کار خير کند آن را مي بيند و هر که هموزن ذرّه اي کار شرّ کند آن را مي بيند ذيل آيه مورد سؤال هم به رحمت واسعه و بي کران الهي اشاره دارد، تا آن حدّ که به ذهن ملائکه، انبياء و ائمه ـ عليهم السلام ـ نيز نمي آيد و در هر صورت تصميم نهايي با خداوند رحمت گستر است.[11]
4- در خصوص ردّ نظريه نسخ در مورد اين آيه است: برخي گفته اند اين آيه تکليف به ما لايطاق است و از اين روي، با آيه «لاَ يُکلِّفُ اللّهُ نَفْسًا إِلاَّ وُسْعَهَا[12]». نسخ شده است و حال آن که اين نظريه مردود است. چون تکليف بما لا يطاق خلاف شرع و عقل است و اين در مورد خداوند درست نيست و کسي در عرصه تکليف، تکليف بما لايطاق نمي شود.[13]
خلاصه و نتيجه گيري در مورد اين آيه، آن که نظرات تفسيري گوناگوني طرح شده است. برخي بي جهت خود را به تکلّف انداخته اند و نظريه نسخ و ديگر نظرات را پيش کشيده اند و حال آن که چنين برداشتي در مورد اين آيه درست نيست. به صراحت مي توان گفت: اين آيه در مورد محاسبه دقيق و عميق الهي سخن مي گويد و آن اين که آن چه از پنهاني ها و پيدايي ها در دل و درون داريد در تيررس محاسبه خداوند قرار دارد و به دنبال آن از رحمت واسعه خداوند رحمت گستر سخن به ميان آورده و اين که خداوند هر که را بخواهد به رحمت گستري خود مي بخشد و هر که را بخواهد به عدالت خود مجازات مي کند. روايات مربوط به سوء نيّت اشاره به آن جايي دارد که سوء نيّت تحقّق خارجي پيدا نکند و به رفتار نيايد و به بار ننشيند پس بين آيه مورد سؤال و روايات مربوط به سوء نيّت، هيچ تناقضي وجود ندارد.
معرفی منابع جهت مطالعه بیشتر:
1ـ الاحتجاج، ج1، ترجمه بهراد جعفري، ص459 تا 494 در مورد همين آيه.
[1]. مترجمان، تفسير هدايت، مشهد، بنياد پژوهش هاي اسلامي آستان قدس رضوي، چاپ اول، 1377ش، ج1،ص458.
[2]. نهج البلاغه، خطبه 75.
[3]. بلاغي، سيد عبدالحجت، حجة التفاسير و بلاغ الاکسير، قم، انتشارات حکمت، چاپ اول، 1386ش، ج1،ص232.
[4]. قرائتي، محسن، همان.
[5]. طبرسي، ترجمه مجمع البيان في تفسير القرآن، تهران، انتشارات فراهاني، چاپ اول، 1360ش، ج3،ص212.
[6]. بقره / 285.
[7]. حسيني همداني، سيد محمد حسين، انوار درخشان، تهران، کتابفروشي لطفي، 1404ق، چاپ اول، ج2، ص386.
[8]. مکارم شيرازي، ناصر، تفسير نمونه، تهران، دارالکتب الاسلاميه، چاپ اول، 1374ش، ج2،ص397.
[9]. وسائل الشيعه، ج1، ص33.
[10]. زلزله / 8.
[11]. طيب، سيد عبدالحسين، اطيب البيان في تفسير القرآن، تهران، انتشارات اسلام، چاپ دوم، 1378ش، ج3،ص89.
[12]. بقره / 285.
[13]. طبرسي، ترجمه مجمع البيان، ج3، همان.
اطلاعات مطلب
- تاریخ انتشار
- 13 امرداد 01
- بازدید
- ۹۲
به سند صحيح از امام صادق ـ ع ـ منقول است))اگر قصد کند که سيئه ای را به عمل آورد، اگرانجام ندهد گناهي براي او نوشته نمي شود.)) اين حديث با آيه 284 بقره ظاهرا در تناقض مي باشد لطفا توضيح دهيد؟
- نشان کردن
پرسش
به سند صحيح از امام صادق ـ عليه السلام ـ منقول است: ))اگر قصد کند که سيئه ای را به عمل آورد، اگرانجام ندهد گناهي براي او نوشته نمي شود.)) اين حديث با آيه 284 بقره ظاهرا در تناقض مي باشد لطفا توضيح دهيد؟
پاسخ
در خصوص اين آيه تفسيرهاي گوناگوني ارائه شده؛ براي دست يابي به جواب مناسب، توجّه به چندنکته ا ضروري است:
1- ترجمه روان آيه مورد سؤال اين است که: ((آن چه در آسمان ها و آن چه در زمين است ملک حقيقي خداست و اگر آن چه در دل داريد آشکار نماييد يا پنهان سازيد، خدا شما را به آن محاسبه مي کند، پس هر که را بخواهد (به اقتضاي رحمتش) مي بخشد و هر که را بخواهد (به اقتضاي عدلش) عذاب مي کند و خدا بر هر چيزي تواناست.))
2-نظریه های تفسیری :
انسان هم در برابر رفتار خود مسئول است و هم در برابر انديشه خود. بنابراين انسان مسئول کفر و ايمان قلبي خود نيز است.[1] امام علي ـ عليه السلام ـ در نهج البلاغه مي فرمايد:؛ «و بما في الصّدور تجازي العباد».[2] يعني بندگان خدا به آن چه در دل دارند، پاداش داده مي شوند. در برخي تفسيرها آمده است: وسوسه ها، حديث نفس، سوء نيّت و آن چه انسان در نهاد خود پنهان مي دارد، در تيررس مؤاخذه و مجازات الهي نيست هر چند در تيررس محاسبه الهي است، چون در گنجايش انسان نيست و در اين خصوص به حديث رفع تمسک جسته اند.[3] در حقيقت حالات قلبي انسان دو نوع است: گاهي خطورات ذهني بدون اختيار و اراده است و انسان هيچ گونه تصميمي بر آن نمي گيرد، در اين خصوص گناه و مجازاتي بر آن مترتّب نمي شود. گاهي حالات روحي، سرچشمه اعمال انسان است و در عمق روان انسان پايگاه دارد که در اين صورت مورد مؤاخذه است، اين امکان است که مراد آيه، کيفر گناهان دروني باشد که عمل قلب است، همانند کتمان شهادت و کتمان حقّ. نه مواردي که مقدمه گناهان بيروني است.[4] به نظر مي آيد منظور آيه اوامر و نواهي است که در مورد عقايد، اراده ها و چيزهايي که بر ما مخفي است مي باشد. اموري مانند وسوسه ها، چيزهايي که در دل خطور مي کند و انديشه هايي که ترک آنها غير ممکن است. تکليف در مورد آن ها صحيح نيست و به حکم عقل و نقل آيه فوق در مورد آن دلالت ندارد. پيامبر در اين خصوص فرموده است: حکم چيزهايي که امّت فراموش مي کند و يا اين که در درون شان پديد مي آيد برداشته شد.[5] در حقيقت اين آيه محور محاسبه الهي است و آيه «لاَ يُکلِّفُ اللّهُ نَفْسًا إِلاَّ وُسْعَهَا[6]». محور مؤاخذه و مجازات.
افعال خارج از اختيار، پيش از آن که در قلب سايه افکند و اثر گذارد، محو و ناپديد مي شود و خداوند به خاطر آن شخص را مجازات نمي کند و مغفرت و غفران به معناي رفع نقص است. در صورتي که انسان داراي عقيده فاسد و خوي ناپسند باشد، پروردگار او را رهبري نموده و تيرگي و کدورت رواني او را رفع و پاک مي کند و رحمت گستري و فضل او شامل حال او مي شود. مجازات در مورد افعال اختياري و ارادي و سوء نيّت هاي به بار نشسته است.[7] رواياتي که مي گويند نيّت گناه، گناه نيست، مربوط به گناهاني است که عمل خارجي دارد و نيّت مقدمه آن است، مانند ظلم و دروغ و غصب حقوق ديگران، نه گناهاني که به طور ذاتي جنبه دروني و قلبي دارد، مانند ريا، شرک و کتمان شهادت. از طرف ديگر يک عمل ممکن است به صورت هاي گوناگون انجام شود، به عنوان نمونه انفاق براي خدا است و گاه براي ريا و شهرت طلبي، اين آيه مي فرمايد: اگر نيّت خود را آشکار يا پنهان داريد خداوند با خبر است.[8] در اين خصوص روايت نيز وارد شده است که: «لاعمل الابنيّه».[9] خداوند به نيّت هاي پنهان و پيداي شما آگاه است.
3- در خصوص فرق بين محاسبه و مؤاخذه است: بين محاسبه و مؤاخذه تفاوت جدّي وجود دارد. بدون هيچ تکلّف بايد گفت: آيه دلالت بر محاسبه دارد نه مؤاخذه و مجازات. ملکات رذيله در صورتي که آثار بر آن بار نشود و در خارج تحقق پيدا نکند، مؤاخذه و مجازات ندارد، ولي در محاسبه دقيق و عميق الهي تحت حساب مي آيد و در عرصه مراتب گيري و درجه بندي مقامات، تأثيرگذار واقع مي شود. ملکات رذيله و حسنه، به هر مقدار به بار نشيند، در تيررس محاسبه الهي قرار مي گيرد و به همان مقدار در رتبه و درجه بندي افراد تفاوت ايجاد مي کند و همين مقدار عنايت در حساب الهي کافي است، هر چند مؤاخذه و مجازات بر آن مترتب نمي شود. حديث نفس، وسوسه ها، حسادت و ديگر ملکات نفساني اين گونه است. پنهان باشد يا پيدا، در تيررس محاسبه الهي قرار دارد، هر چند به نصاب مؤاخذه و مجازات نرسد. در مورد نيّت سوء، دو دسته روايت داريم: دسته اي از روايات، دلالت بر ثبوت مواخذه و مجازات دارند و دسته اي ديگر دلالت بر نفي مؤاخذه و مجازات.
در جمع بين اين دو دسته روايات بايد گفت: اگر کسي تنها نيّت گناه کرد ولي به آن تحقق خارجي نبخشيد و يا پشيمان شد، مؤاخذه و مجازات ندارد، ولي اگر متمکن به انجام آن نشد ولي اشتياق انجام آن را و يا آن را در خارج تحقق بخشد، مؤاخذه و مجازات دارد. از طرف ديگر هر چند نيّت سوء مؤاخذه و مجازات ندارد، ولي در تيررس محاسبه الهي قرار دارد و در رتبه و درجه بندي افراد تأثير دارد و توجّه به همين مقدار تفاوت در محاسبه الهي کافي است اين آيه همانند آيه «فَمَن يَعْمَلْ مِثْقَالَ ذَرَّةٍ خَيْرًا يَرَهُ، وَمَن يَعْمَلْ مِثْقَالَ ذَرَّةٍ شَرًّا يَرَهُ[10]». مي باشد. يعني پس هر که هموزن ذرّه اي کار خير کند آن را مي بيند و هر که هموزن ذرّه اي کار شرّ کند آن را مي بيند ذيل آيه مورد سؤال هم به رحمت واسعه و بي کران الهي اشاره دارد، تا آن حدّ که به ذهن ملائکه، انبياء و ائمه ـ عليهم السلام ـ نيز نمي آيد و در هر صورت تصميم نهايي با خداوند رحمت گستر است.[11]
4- در خصوص ردّ نظريه نسخ در مورد اين آيه است: برخي گفته اند اين آيه تکليف به ما لايطاق است و از اين روي، با آيه «لاَ يُکلِّفُ اللّهُ نَفْسًا إِلاَّ وُسْعَهَا[12]». نسخ شده است و حال آن که اين نظريه مردود است. چون تکليف بما لا يطاق خلاف شرع و عقل است و اين در مورد خداوند درست نيست و کسي در عرصه تکليف، تکليف بما لايطاق نمي شود.[13]
خلاصه و نتيجه گيري در مورد اين آيه، آن که نظرات تفسيري گوناگوني طرح شده است. برخي بي جهت خود را به تکلّف انداخته اند و نظريه نسخ و ديگر نظرات را پيش کشيده اند و حال آن که چنين برداشتي در مورد اين آيه درست نيست. به صراحت مي توان گفت: اين آيه در مورد محاسبه دقيق و عميق الهي سخن مي گويد و آن اين که آن چه از پنهاني ها و پيدايي ها در دل و درون داريد در تيررس محاسبه خداوند قرار دارد و به دنبال آن از رحمت واسعه خداوند رحمت گستر سخن به ميان آورده و اين که خداوند هر که را بخواهد به رحمت گستري خود مي بخشد و هر که را بخواهد به عدالت خود مجازات مي کند. روايات مربوط به سوء نيّت اشاره به آن جايي دارد که سوء نيّت تحقّق خارجي پيدا نکند و به رفتار نيايد و به بار ننشيند پس بين آيه مورد سؤال و روايات مربوط به سوء نيّت، هيچ تناقضي وجود ندارد.
معرفی منابع جهت مطالعه بیشتر:
1ـ الاحتجاج، ج1، ترجمه بهراد جعفري، ص459 تا 494 در مورد همين آيه.
[1]. مترجمان، تفسير هدايت، مشهد، بنياد پژوهش هاي اسلامي آستان قدس رضوي، چاپ اول، 1377ش، ج1،ص458.
[2]. نهج البلاغه، خطبه 75.
[3]. بلاغي، سيد عبدالحجت، حجة التفاسير و بلاغ الاکسير، قم، انتشارات حکمت، چاپ اول، 1386ش، ج1،ص232.
[4]. قرائتي، محسن، همان.
[5]. طبرسي، ترجمه مجمع البيان في تفسير القرآن، تهران، انتشارات فراهاني، چاپ اول، 1360ش، ج3،ص212.
[6]. بقره / 285.
[7]. حسيني همداني، سيد محمد حسين، انوار درخشان، تهران، کتابفروشي لطفي، 1404ق، چاپ اول، ج2، ص386.
[8]. مکارم شيرازي، ناصر، تفسير نمونه، تهران، دارالکتب الاسلاميه، چاپ اول، 1374ش، ج2،ص397.
[9]. وسائل الشيعه، ج1، ص33.
[10]. زلزله / 8.
[11]. طيب، سيد عبدالحسين، اطيب البيان في تفسير القرآن، تهران، انتشارات اسلام، چاپ دوم، 1378ش، ج3،ص89.
[12]. بقره / 285.
[13]. طبرسي، ترجمه مجمع البيان، ج3، همان.
اطلاعات مطلب
- تاریخ انتشار
- 13 امرداد 01
- بازدید
- ۹۲
دیدگاه کاربران
هنوز دیدگاهی برای این مطلب ثبت نشده است.