حديثي از پيامبر اکرم ـ صلي الله عليه و آله و سلم ـ راجع به 73 فرقه شدن امت شان آمده آيا اين عدد حقيقي است يا خير؟ و اگر حقيقي است چرا تعداد فرق يهودي و مسيحي را به ترتيب 71 و 72 بيان کرده اند؟

  • نشان کردن
؟
متن کاربر

پرسش

حديثي از پيامبر اکرم ـ صلي الله عليه و آله و سلم ـ راجع به 73 فرقه شدن امت شان آمده آيا اين عدد حقيقي است يا خير؟ و اگر حقيقي است چرا تعداد فرق يهودي و مسيحي را به ترتيب 71 و 72 بيان کرده اند؟

پاسخ کارشناسی

پاسخ

حديث اختلاف امت بعد از پيامبر اکرم ـ صلي الله عليه و آله و سلم ـ و افتراق آنان به هفتاد و سه فرقه در بسياري از کتاب هاي شيعه و سني با اندک اختلاف در عبارت آمده است هر چند در صحيح مسلم و بخاري و هم چنين کتب اربعه شيعه به جز روضه کافي نيامده است.

از جمله کتاب هاي که اين حديث در آن آمده عبارتند از مسند احمد حنبل ج3، ص14 و ج5، ص182، مستدرک حاکم نيشابوري، ج1، ص218، از کتاب هاي اهل سنت و کتاب خصال شيخ صدوق، ج2، ص585، بحارالأنوار، علامه مجلسي، از کتاب هاي شيعه، و در ديگر کتاب ها نيز از اين حديث نام برده شده. از اينرو محققان از ديرباز بر صحت و اعتبار حديث از نظر سند و محتو.اي آن اختلاف دارند اما از نظر سند برخي نظير ابن حزم اندلسي در کتاب ملل و نحل خود، ج1، ص248 و نيز فخر رازي در تفسيرش، ج22، ص184 (ذيل آيه 93 سوره انبياء) اين حديث را معتبر ندانسته و در صحت سند آن خدشه کرده است.

برخي ديگر همان طوري که محمد جواد مشکور نقل کرده اين حديث را مجعول و بر گرفته از اعتقاد نصاري راجع به تقسيم فِرق آنها به 72 فرقه منسوب به 72 شاگرد حضرت عيسي ـ عليه السلام ـ که از ايشان در کتاب عهد جديد ياد شده، مي داند. و برخي ديگر گفته است وضع حديث در اصل به گونه ديگر بوده و مربوط به مراتب ايمان است يعني اصل حديث افتراق همان حديث و روايتي است که مراتب ايمان را تقسيم مي کند و در صحيح بخاري و مسلم و مسند حنبل و ترمذي و... آمده که الايمان سبع و سبعون شعبه فافضلها قول لا اله الا الله و أدناها اماطة الاذي عن الطريق و الحيا شعبة من الايمان و اين هيچ ارتباطي به تقسيم فرق اسلامي ندارد منتهي به مرور زمان از کلمه «شعبة» بد فهميده شده و روايت ازاين وضع اصلي خود به صورت هاي گوناگوني که فعلا در کتب و منابع روائي و ملل و نحل موجود است تحريف پذيرفته است.[1]

با اين حال برخي ديگر از محققان و صاحبان آثار و قلم مي گويند صدور روايت از پيامبر اکرم ـ صلي الله عليه و آله و سلم ـ مسلم و قطعي است، عبدالقاهر بغدادي در کتاب الفرق بين الفرق، ص8 و 9 و شهرستاني در الملل و النحل، ج1، ص15 و مير سيد شريف جرجاني در شرح مواقف بر صحت و اعتبار اين حديث پافشاري نموده و لذا بر اساس آن اصرار دارد فرقه هاي اسلامي را به رقم 73 برساند.

حضرت آيت الله جعفر سبحاني از محققين و علما، معاصر شيعه با اذعان به ضعف سند روايت مورد بحث که با عبارات متفاوت و سند هاي متعدد نقل شده است مي گويد: شايد بتوان گفت که کثرت نقل و استفاضه حديث در کتب شيعه و سني جبران کننده ضعف سند و دليل بر درستي حديث ازاين نظر است.[2]

بعضي ديگر بالاتر از مستفيض بودن روايت افتراق امت به هفتاد و سه فرقه آن را متواتر (معنوي) دانسته[3] که ديگر بررسي رجال سند هم لازم نخواهد بود.

اما از جهت دلالت و محتواي حديث مطالبي فراواني در اين حديث وجود دارد که هر يک در جاي خود بايد بحث و تحقيق شود امّا آنچه مربوط به سوال پرسشگر محترم مي باشد صدر روايت است که در آن از فرق يهود با رقم 71 و از فرق نصاري با رقم 72 و از فرق اسلامي با رقم 73 ياد شده است سئوال اين است که آيا رقم، تعداد واقعي فرق اسلامي را ياد آوري مي کند و يا به طور کنائي امري ديگري را متعرض است و اگر متعرض تعداد واقعي فرقه هاي اسلامي مي باشد آيا اين با واقعيت خارجي مي سازد؟ زيرا در مورد فرق اسلامي هرگونه حساب کنيم صدر حديث درست تطبيق نمي کند چون اگر مقصود از فرقه ها فرقه هاي محوري و مادر باشند که هر کدام اصل براي چندين فرقه اي فرعي است، از عدد 73 يقينا کمتر است و اگر همه فرقه هاي اصلي و فرعي را به حساب بياوريم از رقم 73 بيشتر خواهد بود و براي حل اين پرسش پاسخ هاي گوناگوني داده شد که به دو نمونه اشاره مي شود:

برخي گفته اند مقصود از رقم 73 کنايه و مبالغه در کثرت و فزوني فرق اسلامي است نظير اينکه مي گوئيم اگر هفتاد بار هم به او بگوئي... و يا صد بار اگر توبه شکستي باز آي و نيز همانند آنچه قرآن فرموده که «اگر هفتاد بار هم براي آنان (منافقين) استغفار کني خدا آنان را نمي آمرزد».[4]

ولي بايد گفت سياق روايت که نخست تعداد فرق يهود و نصاري را به ترتيب با رقم 71 و 72 و سپس فرق اسلامي را با رقم 73 ياد آوري مي کند با اين جواب سازگاري ندارد و بايد منظور تعداد واقعي فرق اسلامي باشد.

برخي ديگر گفته اند آنچه محققان و مؤلفان ملل ونحل را در تطبيق اين حديث بر فرق اسلامي دچار اشکال کرده اين است که از آنها خواسته شده حديث را بر فرقه هايي که در صدر اول يعني تا حدود سه قرن بعد از پيامبر اکرم ـ صلي الله عليه و آله و سلم ـ به وجود آمده، منطبق سازند و آنان نتوانسته اند در يک زمان تعداد 73 فرقه را نشان بدهند و لذا در معناي حديث دچار حيرت شده و شروع کرده اند به شمارش فرقه هاي فرعي که آن بيشتر از رقم 73 مي باشد. در حالي که حديث از پيدايش افتراق در امت اسلامي سخن مي گويد و زمان آن را تعيين نکرده است.

بنابراين ممکن است رقم ياد شده در حديث در طول حيات امت اسلامي تحقق يابد بدين صورت که در هر عصري فرقه اي ظاهر شود آنگاه در همان فرقه دسته بندي ها و انشعاباتي پديد آيد و در نتيجه وقتي مجموع فرقه هاي اصلي و محوري جمع کنيم همان رقم 73 را تکميل کند که هر يکي از آنها داراي شاخه هاي فرعي باشد چون هيچ ضرورتي ندارد که اين 73 فرقه در يک عصر جمع باشند تا معناي حديث تطبيق کند بلکه ممکن است برخي از فرقه هاي محوري منقرض شده و برخي ديگر تا به حال به وجود نيامده و بعدا به وجود بيايد.

با فرض صحت حديث از نظر سند و اعتبار، اين فرضيه يک جواب و توجيه معقولي براي سئوالي است که نسبت به مضمون حديث به ذهن ميايد هر چند تعيين مصداق و بازشناسي فرقه هاي اصلي از متفرعات و شاخه هاي آنها به طور قطعي ممکن نبوده و يا دشوار باشد.[5]

اما در مورد فرقه هاي 71 و 72 گانه يهودي ها و نصراني ها که در حديث پيامبر اکرم ـ صلي الله عليه و آله و سلم ـ به آن اشاره شده نيز همان مطالبي که در مورد فرق اسلامي گفته شد، در کتاب هاي ملل و نحل بيان شده و برخي آن را حاکي از نهايت اختلاف يهود و نصاري بعد از پيامبرشان حضرت موسي ـ عليه السلام ـ و عيسي ـ عليه السلام ـ دانسته اند.

و برخي ديگر گفته اند نصراني ها به طور قطعي تقسيم به هفتاد و دو گروه و يهودي ها به هفتاد و يک گروه تقسيم شده و اختلاف نمودند، آنگاه فرقه هاي يهودي و نصراني را شمرده و به رقم 71 و 72 رسانده اند و گفته شده گروه ناجيه از فرق متعدد يهودي ها همان هايي بودند که بعد از موسي از يوشع بن نون پيروي کردند و فرقه ناجيه در ميان مسيحي ها همان هايي هست که از شمعون صفا پيروي کردند.[6]

البته در روايات ديگر غير از روايت مورد سئوال نيز فرقه فرقه شدن يهودي ها و نصراني ها و گروه ناجيه آنان بيان شده است.

معرفی منابع جهت مطالعه بیشتر:

1ـ صافي گلپايگاني، لطف الله، حديث افتراق المسلمين علي ...، بي نا، بي تا، تمام رساله.

2ـ رباني گلپايگاني، علي، فرق و مذاهب کلامي، جامعه مدرسين، تمام کتاب.

3ـ الفرق بين الفرق بغداد (ترجمه محمد جواد مشکور) کتابفروشي،حقيقت، 1333، ص2.

 

[1]. ر.ک: مشکور، محمد جواد، هفتاد و سه علت، تهران، موسسه مطبوعاتي عطائي، بي تا، ص7.

[2]. سبحاني، جعفر، ملل و نحل، جامعه مدرسين، چاپ چهارم، 1416ق، ج1، ص25 و رباني گلپايگاني، فرق و مذاهب کلامي و رضا استادي، مقدمه بر ملل و نحل، ص50 و مکارم شيرازي، ناصر، الامثل في تفسير کتاب الله المنزل، ج2.ص 637، ص14.

[3]. جزايري، سيد نعمت الله، الانوار النعمانيه، بيروت، الاعلمي، بي تا، ج2.ص 213.

[4]. توبه / 80.

[5]. مقدمه از محمد محي الدين بر «الفرق بين الفرق» ص7، به نقل از جعفر سبحاني، ملل و نحل، ج1، ص37.

[6]. ر.ک: هفتاد دو سه ملت، همان، ص57.

اطلاعات مطلب

تاریخ انتشار
1 شهریور 01
بازدید
۱۵۰
گفت‌وگو

دیدگاه کاربران

حداقل ۵ کاراکتر؛ دیدگاه پس از بررسی نمایش داده می‌شود.

هنوز دیدگاهی برای این مطلب ثبت نشده است.