حديث ذیل که رسول خدا ـ صلي الله عليه و آله و سلم ـ فرمود:(( يا علي در سه جا دروغ نيکوست: ميدان جنگ، وعده به زنان، اصلاح بين مردم.))صحیح است؟
حديث ذیل که رسول خدا ـ صلي الله عليه و آله و سلم ـ فرمود:(( يا علي در سه جا دروغ نيکوست: ميدان جنگ، وعده به زنان، اصلاح بين مردم.))صحیح است؟
پرسش
پاسخ
روايت مورد نظر اين است: «حَدَّثَنَا أَبِي رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ قَالَ حَدَّثَنَا سَعْدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ الْحُسَيْنِ بْنِ سَعِيدٍ عَنْ أَبِي الْحُسَيْنِ بْنِ الْحَضْرَمِيِّ عَنْ مُوسَي بْنِ الْقَاسِمِ الْبَجَلِيِّ عَنْ جَمِيلِ بْنِ دَرَّاجٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سَعِيدٍ عَنِ الْمُحَارِبِيِّ عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ أَبِيهِ عَنْ آبَائِهِ عَنْ عَلِيٍّ ـ عليه السلام ـ قَالَ: النَّبِيُّ ـ صلي الله عليه و آله و سلم ـ : ثَلَاثٌ يَحْسُنُ فِيهِنَّ الْكَذِبُ الْمَكِيدَةُ فِي الْحَرْبِ وَ عِدَتُكَ زَوْجَتَكَ وَ الْإِصْلَاحُ بَيْنَ النَّاس؛[1] دروغ در سه جا نيكوست: ميدان جنگ، وعده به زن و اصلاح ميان مردم.))
طبق اين روايت در سه مورد دروغ گفتن مجاز است:
1. دروغ در جنگ
مجاز بودن دروغ در جنگ، از مسلمات نظام اخلاق اسلامي است و هيچ كس در اصل آن ترديد نكرده. فقيهان، محدثان و عالمان اخلاق غالبا طي بابي تحت عنوان «الكذب في الحرب» احاديث و اقوال مربوط را گرد آورده و درباره مفهوم و دامنه آن بحث نموده اند، البته پاره اي از آنان مانند طبري، درباره مقصود از دروغ در جنگ مناقشاتي نيز كرده اند. در اين جا نخست دلايل اين حكم را مي آوريم و سپس درباره مفاد آنها بحث و نتيجه گيري مي كنيم.
روايات بسياري از رسول خدا ـ صلي الله عليه و آله و سلم ـ نقل شده است كه ايشان در مواردي از جمله جنگ، دروغ را روا شمرده اند. الفاظ پاره اي از اين احاديث با يكديگر اختلاف دارند، اما مضمون همه آنها يكي است و همه مسلمانان بر صحت آنها اجماع دارند. رسول خدا ـ صلي الله عليه و آله و سلم ـ فرمود: ((الحرب خدعة؛ جنگ نيرنگ است.))[2]
معناي اين حديث از طريق احاديث مشابه يا متني كه اين حديث در آن قرار دارد، بهتر فهميده مي شود. حاصل معناي اين گونه روايات آن است كه جنگ، عرصه نيرنگ باختن است و رزمندگان مسلمان مي توانند تا زماني كه آتش جنگ برافروخته است، آن چه مي خواهند بكنند؛ براي مثال هرگاه رسول خدا ـ صلي الله عليه و آله و سلم ـ عازم جنگي مي شد، چنان وانمود مي كرد كه مي خواهد مسير ديگري را بپيمايد و مي فرمود: «الحرب خدعة» هم چنين در جريان پيمان شكني بني قريظه و خيانت آنان، به نعيم بن مسعود فرمود: «خذل عنا، فان الحرب خدعة؛ ديگران را از گرد ما پراكنده ساز كه جنگ، نيرنگ است».[3]
اين مضمون بارها و بارها در موارد مشابهي رخ مي دهد و به تدريج تصوير دقيق تري از معناي آن به دست مي دهد. احاديث فراوان ديگري درباره دروغ در جنگ ذكر شده است كه ما از نقل آنها مي گذريم و به مسئله بعدي مي پردازيم.
دروغ تنها در حالت جنگي مجاز است
همه بر اين نكته اتفاق نظر دارند كه دروغ تا زماني مجاز است كه مسلمانان با طرف نزاع در حال جنگ باشند و آتش جنگ فرو ننشيند، از اين رو در حالت متاركه يا مهادنه و يا صلح با دشمن، نمي توان به او دروغ گفت. نكته ديگر آن است كه دروغي كه گفته مي شود، در باب صلح و امان دادن به دشمن نباشد. به بيان ديگر نمي توان به دروغ به دشمن پيشنهاد صلح كرد يا به او امان داد و آن گاه او را فريفت؛ يعني حوزه و محدوده دروغ، به شيوه ها و تاكتيك هاي جنگي منحصر است، از اين رو جامعان حديثي، گاه بابي گشوده اند با عنوان «تحريم الغدر ولو شيئا يسيرا؛ حرام شمردن نيرنگ گرچه اندك باشد»[4] و طي آن بحث كرده اند كه حتي به دشمن نمي توان نيرنگ زد.
اين آموزه قرآن كريم است كه هرگاه با دشمن عهدي بسته شد، مسلمانان ملزم هستند كه آن را تا پايان مدتش نگه دارند و هيچ قدمي برخلاف آن بر ندارند، اما اين پاي بندي مشروط به آن است كه دشمن نيز پاي بند مفاد پيمان باشد و در جهت گسستن آن حركتي نكند. قرآن كريم، اين پاي بندي را نشانه تقوا مي شمارد، اما اگر مسلمانان با دشمنان پيماني بستند و آنان برخلاف مفاد آن عمل كردند و در حقيقت پيمان شكني كردند، آن پيمان عملا بي اثر شده است و مسلمانان ديگر ملزم نيستند كه يك طرفه پيمان را نگه دارند؛ با اين حال نمي توانند بي آن كه دشمن را خبردار كنند، پيمان را نديده بگيرند، بلكه بايد به آنان اعلام نمايند كه از اين پس، آن پيمان ارزشي ندارد و آنان پاي بند آن نيستند. خداوند متعال مي فرمايد: «و اما تخافن من قوم خيانة فانبذ اليهم علي سواء ان الله لا يحب الخائنين[5]»؛ «اگر مي داني كه گروهي در پيمان خيانت مي ورزند، به آنان اعلام كن كه همانند خودشان عمل خواهي كرد، زيرا خدا خائنان را دوست ندارد».
بدين ترتيب پاي بندي به پيمان نشانه تقوا و پيمان شكني نشان خيانت است كه مسلمانان از آن دور هستند و براي آن كه بدان موسوم نشوند، يك طرفه پيماني را نمي شكنند؛ مگر آن كه طرف مقابل در اين جهت اقدامي كند يا خود به طرف مقابل اعلام كنند كه از اين پس پاي بند مفاد آن پيمان نخواهند بود. در اين باب تصريح كرده اند كه مجاز بودن دروغ، مشروط به آن است كه پيمان شكني يا نقض امان نباشد، از اين رو نمي توان به دروغ به دشمن گفت كه به شما امان مي دهيم و چون تسليم شدند، آن امان را ناديده بينگاريم و عمل خود را دروغ مجاز به شمار آوريم.
نكته ديگر آن است كه دروغ در جنگ، به همان مسائل جنگي و پيش بردن آن محدود است و مسائل ديگر و خارج از ميدان جنگ را شامل نمي شود. به تعبير ديگر تا هنگامي كه در حالت جنگي قرار داريم و دو طرف مسلحانه در پي نابودي يكديگرند، مي توان دروغ گفت، اما آن جا كه مسائل فراجنگي يا غير جنگي پيش مي آيد و سخن از ديپلماسي و گفت و گو در پشت ميز مذاكره به ميان كشيده مي شود، ديگر نمي توان از دروغ استفاده كرد؛ براي مثال نمي توان به دشمنان به دروغ امان نامه داد و چون تسليم شدند، آنان را از بين برد. اين ديگر دروغ در جنگ نيست، بلكه خيانت است و خدا عاملان آن را دوست ندارد.
خلاصه آن كه دروغ در جنگ، به حالت جنگ منحصر است و به ترفندها و تاكتيك هاي جنگي اختصاص دارد. دروغ در اين حالت، انواع نيرنگ هاي سياسي و نظامي و تاكتيك هاي جنگي را شامل مي شود.
تصور جنگ بي نيرنگ، ممكن نيست. همه جنگ ها سرشار از نيرنگ هاي تازه و مكرر بوده اند و گاه يك نيرنگ قديمي، صدها سال هم چنان كاربرد خود را حفظ كرده است، از اين رو بخشي از آموزش فرماندهان ستاد به تاكتيك ها و ترفندها و فن فريفتن دشمن اختصاص دارد. مجله الحرس الوطني كه در عربستان منتشر مي شود، گزارش هايي از پيشينه، كاركرد و انواع ترفندها و حيله هاي جنگي به استناد تاريخ جنگ هاي اسلامي مي آورد كه خواندني است.
2. دروغ براي اصلاح
دومين موردي كه دروغ گفتن در آن مجاز شمرده شده، دروغ براي اصلاح است. در اين باره چند روايت ذکر مي شود:
1. جابر بن عبدالله از رسول خدا ـ صلي الله عليه و آله و سلم ـ نقل مي كند كه ايشان فرمود:(( لا يحل الكذب الا في ثلاث: يحدث الرجل امراءته ليرضيها و الكذب في الحرب و الكذب ليصلح بين الناس؛ دروغ جز در سه مورد روا نيست: مرد با زن خويش سخن مي گويد تا خشنودش كند، دروغ در جنگ و دروغ براي آن كه ميان مردم اصلاح كند.))[6]
2. امام صادق ـ عليه السلام ـ فرمود: ((المصلح ليس بكذاب؛ اصلاح گر، دروغ گو نيست.))[7]
در اين جا به بحث سندي وارد نمي شويم و چون عالمان اخلاق و فقيهان اجمالا اين احاديث را پذيرفته و آنها را مبناي جواز دروغ براي اصلاح دانسته اند. عموما از اين روايات چنين استنباط كرده اند كه هرگاه ميان دو تن يا دو گروه اختلاف و نقاري بود، شخص اصلاح گر مي تواند دروغ هايي به سود دو طرف ببافد و نزد هر يك رفته به او بگويد: فلاني يا فلان گروه از شما تعريف و تمجيد مي كرد و... و بدين ترتيب ميان آنها الفت ايجاد كند و آنان را به يكديگر متمايل سازد. يعني در صورتي كه انسان براي ايجاد الفت و محبت و رفع كينه و كدورت دروغ بگويد و بدين وسيله ميان آنها صلح و صفا و صميميت برقرار كند، دروغ حرام نيست؛ مثلا اگر دو نفر يا دو گروه با يكديگر قهر باشند، پيش يكي از آنها رفته و از قول ديگري بگويد كه فلاني تعريف و تمجيد شما را مي كرد و از اين كه با شما قهر كرده اظهار ناراحتي مي نمود و به نظر من او مايل است كه با شما آشتي كند و... اين گونه دروغ ها گذشته از اين كه حرام نيست، پسنديده نيز هست و رسول خدا ـ صلي الله عليه و آله و سلم ـ و ائمه معصومين ـ عليهم السلام ـ آن را تحسين و بر آن تأكيد كرده اند.
در اين جا با سه ديدگاه مواجه هستيم:
1. براي اصلاح، دروغ صريح مجاز است: اين ديدگاه اظهار مي دارد كه رسول خدا ـ صلي الله عليه و آله و سلم ـ به صراحت در مواردي، از جمله براي اصلاح، دروغ گفتن را مجاز دانسته و ديگر ترديد در اباحه آن نيست؛ دروغ ممنوع آن است كه مصلحتي نداشته و بي فايده باشد يا زياني برساند. پس هر نوع دروغي براي اصلاح ميان مردم جايز است.
2. براي اصلاح، دروغ صريح مجاز نيست، بلكه توريه مجاز مي باشد: معتقدان به اين ديدگاه مي گويند شارعي كه به شدت دروغ را ممنوع كرده، محال است كه براي اموري از اين دست دروغ گفتن را مجاز بشمارد. دروغ، يعني خيانت كردن به ديگري و فريفتن او، و اين كار در هيچ حالتي مجاز نمي باشد؛ پس آن چه مجاز شمرده شده، تعريض و توريه است، نه دروغ صريح؛ براي مثال اگر ميان دو تن جنگ چون آتش باشد، مي توانيم براي آشتي دادن آنان اقدام كنيم، اما لازم نيست كه حتما دروغي ببافيم و ميان آنها رد و بدل كنيم، بلكه كافي است براي آشتي دادن آنها از جملات دوپهلو و تعبيرهاي كنايي و كژتاب استفاده كنيم و به تدريج آنها را به يكديگر متمايل سازيم.
3. براي اصلاح، نه دروغ صريح مجاز است و نه توريه و تعريض، بلكه مقصود سكوت در مورد پاره اي حقايق گزنده است: طبق اين نظرگاه، ما به هيچ وجه مجاز نيستيم كه براي اصلاح ميان دو تن دروغ ببافيم، بلكه كافي است كه سخناني را كه از هر يك بر ضد ديگري شنيده ايم مكتوم نگه داريم و از سخن چيني بپرهيزيم. اگر هم سخني از يكي به سود ديگري شنيده باشيم، آن را منتقل كنيم و بدين ترتيب زمينه آشتي را فراهم نماييم.
چرا دروغ گويي براي اصلاح مجاز است؟
چون اسلام براي صميميت ميان مردم و يكپارچگي آنان اهميت بسياري قائل است، دروغ گفتن را براي رفع اختلاف مجاز شمرده، چرا كه سود جامعه در آن است. بعضي نيز كوشش مي كنند تا معيار دقيق تري معين نمايند.
بنابراين، سخن از رفع شر و فتنه و فساد است، لذا بايد در حد ضرورت و صرفا به عنوان خوردن گوشت مردار به آن نگاه كرد و تجويز كذب در اين موارد مانند تجويز خوردن مردار است كه به مقدار ضرورت بايد اكتفا نمود.
پس دروغ براي اصلاح، مقيد به ضرورت و رفع شر و محدود به مصلحت براي آشتي ميان مومنان است، اما ديگران با اين تفسير موافق نيستند و دامنه اصلاح را بسي بيش تر از محدوده فوق مي دانند.
بنابراين تفسير، اساسا نه مسئله ضرورت مطرح مي شود و نه دروغ به حدي محدود خواهد بود. كافي است سخني بالقوه اختلاف انگيز باشد و كساني را برنجاند. در آن صورت مي توان دروغ گفت و اين گونه دروغ گويي نه تنها ناپسند نيست، كه پسنديده و مايه ثواب مي باشد.
3. دروغ به همسر
سومين موردي كه دروغ در آن مجاز دانسته شده، دروغ شوهر به همسر خويش است. اين مطلب را تقريبا همه عالمان اخلاق و فقيهان قبول كرده اند. آنان به هنگام بيان موارد استثنا، اين مورد را نيز نام مي برند و آن گاه درباره حدود و ثغور آن بحث مي كنند.
مهمترين دليل، روايات است که جابر بن عبدالله از رسول خدا ـ صلي الله عليه و آله و سلم ـ نقل مي كند كه ايشان فرمود: ((لا يحل الكذب الا في ثلاث: يحدث الرجل امراءته ليرضيها و الكذب في الحرب و الكذب ليصلح بين الناس؛ دروغ جز در سه مورد روا نيست: مرد با زن خويش سخن مي گويد تا خشنودش كند، دروغ در جنگ و دروغ براي آن كه ميان مردم اصلاح كند.[8]))
دروغ شامل حقوق زن و شوهر نمي شود
نكته اي كه همگان بر آن تأكيد كرده اند آن است كه دروغ به همسر ـ به هر معنايي باشد ـ نبايد حقي را ناحق كند يا موجب سقوط يكي از وظايف زن يا شوهر شود و يا باعث قطع نفقه زن گردد؛ بنابراين دروغ در محدوده تكاليف زن و مرد، جايي ندارد. باري، براي زير پا گذاشتن حقوق همسر يا از زير بار وظايف شانه خالي كردن، نمي توان دروغ گفت.
در تفسير دروغ به زن غالبا دو مطلب را ذكر كرده اند:
الف) مقصود از دروغ، وعده هاي غير جدي است: زندگي خانوادگي هميشه بر وفق مراد طرفين نيست و در موارد بسياري، مرد از زير بار تعهداتي كه بايد به جاي آورد يا بهتر است به جاي آورد، شانه خالي مي كند و همين باعث آشفتگي و به هم ريختگي خانواده مي شود. زن نيز گاه توقعاتي به حق و ناحق دارد كه خواستار انجام آنها مي شود، اما مرد در شرايطي است كه نمي تواند آنها را برآورده سازد. حال يا بايد سفت و سخت در برابر خواسته هاي زن خود بايستد و يا با وعده اي دروغين و «چشم» گفتني خشك و خالي، يك غائله خانوادگي را ختم كند. گرهي كه با دست مي توان گشود با دندان نمي گشايند، بنابراين از باب تسهيل زندگي خانوادگي و براي پيش گيري از مشكلات حل نشدني، مرد مجاز است به زن خود وعده هاي دروغين بدهد.
كوتاه سخن، كساني بر آن رفته اند كه مقصود از دروغ در اين جا، وعده دادن به زن و اميدوار كردن او به زندگي خانوادگي و آينده روشن آن است. بنابراين اگر كسي به زن خود به دروغ وعده دهد كه سال آينده برايت گردن بند برلياني خواهم خريد و مقصودش آن باشد كه تصميم دارد يا مي خواهد يا بر آن است كه چنين كاري را بكند ـ البته ظاهرا؛ وگرنه قلبا فقط خواسته است وعده اي دهد ـ در اين صورت وعده دروغين است و مجاز به شمار مي رود، اما اگر مقصودش آن باشد كه در ظرف زماني سال آينده چنين وعده اي محقق خواهد شد ـ و خودش چنين مطلبي را احراز نكند ـ در اين صورت دروغ حرامي است كه به صورت وعده بيان شده. بر اين اساس بايد گفت وعده دروغين واقعا دروغ است، اما در اين جا مجاز شمرده شده است، نه اين كه اساسا دروغ نباشد.
ب) مقصود از دروغ، ابراز محبت و مبالغه در آن است: نيازهاي خانوادگي، به نيازهاي مادي منحصر نيست و زن در كنار آن، نيازهايي روحي دارد كه تنها از طريق ابراز محبت و عشق برطرف مي شود، از اين رو وجود عشق و محبت براي دوام زندگي خانوادگي لازم است، اما اين عشق و محبت را نمي توان به سادگي مانند كالاهاي مادي تهيه كرد. بايد ميان زن و شوهر رابطه عاطفي عميقي باشد تا بتوانند سختي هاي زندگي را تحمل كنند. اين رابطه عميق يك شبه حاصل نمي شود، بلكه محصول هماهنگي هاي ساليان دراز و هم زيستي مسالمت آميز آنان است، لذا نمي توان همواره وجود چنين رابطه اي را انتظار داشت؛ با اين حال ضرورت آن را نيز نمي توان نديده گرفت؛ پس چه بايد كرد؟ راه حل مسئله آن است كه زن و مرد يكديگر را عميقا دوست بدارند، تا چنين رابطه پايداري ميان آنها به وجود آيد، اما دوست داشتن مسئله اي قلبي است و با فرمان و دستور پديدار نمي شود، پس بايد تدبير ديگري انديشيد.
بنابراين، مقصود از دروغ در اين جا اظهار محبت غير واقعي و ابراز صميميت هاي دروغين است كه اگر هم طرف مقابل به دروغ بودن آن پي ببرد، باز آن را خوش مي دارد. مانند آن كه به زن خود بگويد: تو زيباترين زنان و محبوب ترين كس نزد من هستي.
آيا دروغ به زن ضروري است؟
ديدگاه كساني را كه به ضرورت دروغ گويي به زن معتقد هستند، مي توان اين گونه تقرير كرد كه اسلام براي بقا و دوام زندگي خانوادگي ارزش بسياري قائل است و حفظ آن به گونه اي وجوب دارد و هرچه بتواند آن را حفظ كند و به دوام آن مدد برساند، مطلوبيت بالعرض پيدا مي كند و از باب مقدمه واجب، واجب مي شود و از آن جا كه نزاع ميان زوجين، خانواده را كه اساس جامعه است در معرض تباهي قرار مي دهد، دروغ گفتن به زن مجاز شمرده شده است.
مي توان دروغ گويي به زن را از باب ضرورت حل كرد، با توجه به اين كه پاسخ منفي و تند جز جريحه دار شدن عواطف و تزلزل اركان خانواده سرانجامي ندارد، ناگزير اجازه داده شده است كه از روش دوم (وعده هاي مصلحتي و غير جدي) استفاده شود. گرچه اين كار اولا و بالذات پسنديده نيست و تكرار آن اعتماد متقابل را در اعضاي خانواده از ميان مي برد و احيانا آنها را به تقليد وا مي دارد و به دورويي و دروغ گويي ترغيب مي كند، ولي چون راهي جز آن در برابر انسان وجود ندارد، از باب اقل الضررين و يا اكل ميته تجويز شده است.
بنابراين، مرد چون ناچار است و مجبور، مي تواند به زن خود دروغ بگويد و اين كار چون خوردن گوشت مردار حرام است، اما گاه از سر ناچاري تجويز مي شود؛ پس بازگشتيم به همان سخن آيت الله مكارم كه همه موارد استثنا را به مسئله اضطرار و ضرورت باز مي گرداند.
[1]. شيخ صدوق، خصال، ج1، ص87.
[2]. شيخ صدوق، من لايحضره الفقيه، ج4، ص378.
[3]. محمدي ري شهري، محمد، ميزان الحکمه، ج1، ص566.
[4]. ر.ک: وسائل الشيعه، قم، آل البيت، چاپ دوم، 1414ق، ج15، ص69، باب 21.
[5]. انفال / 58.
[6]. مجلسي، محمد باقر، بحارالانوار، ج69، ص243.
[7]. کليني، محمد، کافي، ج2، ص210.
[8]. بحارالانوار، ج69، ص243.
اطلاعات مطلب
- تاریخ انتشار
- 10 امرداد 01
- بازدید
- ۲۳۲
حديث ذیل که رسول خدا ـ صلي الله عليه و آله و سلم ـ فرمود:(( يا علي در سه جا دروغ نيکوست: ميدان جنگ، وعده به زنان، اصلاح بين مردم.))صحیح است؟
- نشان کردن
پرسش
حديث ذیل که رسول خدا ـ صلي الله عليه و آله و سلم ـ فرمود:(( يا علي در سه جا دروغ نيکوست: ميدان جنگ، وعده به زنان، اصلاح بين مردم.))صحیح است؟
پاسخ
روايت مورد نظر اين است: «حَدَّثَنَا أَبِي رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ قَالَ حَدَّثَنَا سَعْدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ الْحُسَيْنِ بْنِ سَعِيدٍ عَنْ أَبِي الْحُسَيْنِ بْنِ الْحَضْرَمِيِّ عَنْ مُوسَي بْنِ الْقَاسِمِ الْبَجَلِيِّ عَنْ جَمِيلِ بْنِ دَرَّاجٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سَعِيدٍ عَنِ الْمُحَارِبِيِّ عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ أَبِيهِ عَنْ آبَائِهِ عَنْ عَلِيٍّ ـ عليه السلام ـ قَالَ: النَّبِيُّ ـ صلي الله عليه و آله و سلم ـ : ثَلَاثٌ يَحْسُنُ فِيهِنَّ الْكَذِبُ الْمَكِيدَةُ فِي الْحَرْبِ وَ عِدَتُكَ زَوْجَتَكَ وَ الْإِصْلَاحُ بَيْنَ النَّاس؛[1] دروغ در سه جا نيكوست: ميدان جنگ، وعده به زن و اصلاح ميان مردم.))
طبق اين روايت در سه مورد دروغ گفتن مجاز است:
1. دروغ در جنگ
مجاز بودن دروغ در جنگ، از مسلمات نظام اخلاق اسلامي است و هيچ كس در اصل آن ترديد نكرده. فقيهان، محدثان و عالمان اخلاق غالبا طي بابي تحت عنوان «الكذب في الحرب» احاديث و اقوال مربوط را گرد آورده و درباره مفهوم و دامنه آن بحث نموده اند، البته پاره اي از آنان مانند طبري، درباره مقصود از دروغ در جنگ مناقشاتي نيز كرده اند. در اين جا نخست دلايل اين حكم را مي آوريم و سپس درباره مفاد آنها بحث و نتيجه گيري مي كنيم.
روايات بسياري از رسول خدا ـ صلي الله عليه و آله و سلم ـ نقل شده است كه ايشان در مواردي از جمله جنگ، دروغ را روا شمرده اند. الفاظ پاره اي از اين احاديث با يكديگر اختلاف دارند، اما مضمون همه آنها يكي است و همه مسلمانان بر صحت آنها اجماع دارند. رسول خدا ـ صلي الله عليه و آله و سلم ـ فرمود: ((الحرب خدعة؛ جنگ نيرنگ است.))[2]
معناي اين حديث از طريق احاديث مشابه يا متني كه اين حديث در آن قرار دارد، بهتر فهميده مي شود. حاصل معناي اين گونه روايات آن است كه جنگ، عرصه نيرنگ باختن است و رزمندگان مسلمان مي توانند تا زماني كه آتش جنگ برافروخته است، آن چه مي خواهند بكنند؛ براي مثال هرگاه رسول خدا ـ صلي الله عليه و آله و سلم ـ عازم جنگي مي شد، چنان وانمود مي كرد كه مي خواهد مسير ديگري را بپيمايد و مي فرمود: «الحرب خدعة» هم چنين در جريان پيمان شكني بني قريظه و خيانت آنان، به نعيم بن مسعود فرمود: «خذل عنا، فان الحرب خدعة؛ ديگران را از گرد ما پراكنده ساز كه جنگ، نيرنگ است».[3]
اين مضمون بارها و بارها در موارد مشابهي رخ مي دهد و به تدريج تصوير دقيق تري از معناي آن به دست مي دهد. احاديث فراوان ديگري درباره دروغ در جنگ ذكر شده است كه ما از نقل آنها مي گذريم و به مسئله بعدي مي پردازيم.
دروغ تنها در حالت جنگي مجاز است
همه بر اين نكته اتفاق نظر دارند كه دروغ تا زماني مجاز است كه مسلمانان با طرف نزاع در حال جنگ باشند و آتش جنگ فرو ننشيند، از اين رو در حالت متاركه يا مهادنه و يا صلح با دشمن، نمي توان به او دروغ گفت. نكته ديگر آن است كه دروغي كه گفته مي شود، در باب صلح و امان دادن به دشمن نباشد. به بيان ديگر نمي توان به دروغ به دشمن پيشنهاد صلح كرد يا به او امان داد و آن گاه او را فريفت؛ يعني حوزه و محدوده دروغ، به شيوه ها و تاكتيك هاي جنگي منحصر است، از اين رو جامعان حديثي، گاه بابي گشوده اند با عنوان «تحريم الغدر ولو شيئا يسيرا؛ حرام شمردن نيرنگ گرچه اندك باشد»[4] و طي آن بحث كرده اند كه حتي به دشمن نمي توان نيرنگ زد.
اين آموزه قرآن كريم است كه هرگاه با دشمن عهدي بسته شد، مسلمانان ملزم هستند كه آن را تا پايان مدتش نگه دارند و هيچ قدمي برخلاف آن بر ندارند، اما اين پاي بندي مشروط به آن است كه دشمن نيز پاي بند مفاد پيمان باشد و در جهت گسستن آن حركتي نكند. قرآن كريم، اين پاي بندي را نشانه تقوا مي شمارد، اما اگر مسلمانان با دشمنان پيماني بستند و آنان برخلاف مفاد آن عمل كردند و در حقيقت پيمان شكني كردند، آن پيمان عملا بي اثر شده است و مسلمانان ديگر ملزم نيستند كه يك طرفه پيمان را نگه دارند؛ با اين حال نمي توانند بي آن كه دشمن را خبردار كنند، پيمان را نديده بگيرند، بلكه بايد به آنان اعلام نمايند كه از اين پس، آن پيمان ارزشي ندارد و آنان پاي بند آن نيستند. خداوند متعال مي فرمايد: «و اما تخافن من قوم خيانة فانبذ اليهم علي سواء ان الله لا يحب الخائنين[5]»؛ «اگر مي داني كه گروهي در پيمان خيانت مي ورزند، به آنان اعلام كن كه همانند خودشان عمل خواهي كرد، زيرا خدا خائنان را دوست ندارد».
بدين ترتيب پاي بندي به پيمان نشانه تقوا و پيمان شكني نشان خيانت است كه مسلمانان از آن دور هستند و براي آن كه بدان موسوم نشوند، يك طرفه پيماني را نمي شكنند؛ مگر آن كه طرف مقابل در اين جهت اقدامي كند يا خود به طرف مقابل اعلام كنند كه از اين پس پاي بند مفاد آن پيمان نخواهند بود. در اين باب تصريح كرده اند كه مجاز بودن دروغ، مشروط به آن است كه پيمان شكني يا نقض امان نباشد، از اين رو نمي توان به دروغ به دشمن گفت كه به شما امان مي دهيم و چون تسليم شدند، آن امان را ناديده بينگاريم و عمل خود را دروغ مجاز به شمار آوريم.
نكته ديگر آن است كه دروغ در جنگ، به همان مسائل جنگي و پيش بردن آن محدود است و مسائل ديگر و خارج از ميدان جنگ را شامل نمي شود. به تعبير ديگر تا هنگامي كه در حالت جنگي قرار داريم و دو طرف مسلحانه در پي نابودي يكديگرند، مي توان دروغ گفت، اما آن جا كه مسائل فراجنگي يا غير جنگي پيش مي آيد و سخن از ديپلماسي و گفت و گو در پشت ميز مذاكره به ميان كشيده مي شود، ديگر نمي توان از دروغ استفاده كرد؛ براي مثال نمي توان به دشمنان به دروغ امان نامه داد و چون تسليم شدند، آنان را از بين برد. اين ديگر دروغ در جنگ نيست، بلكه خيانت است و خدا عاملان آن را دوست ندارد.
خلاصه آن كه دروغ در جنگ، به حالت جنگ منحصر است و به ترفندها و تاكتيك هاي جنگي اختصاص دارد. دروغ در اين حالت، انواع نيرنگ هاي سياسي و نظامي و تاكتيك هاي جنگي را شامل مي شود.
تصور جنگ بي نيرنگ، ممكن نيست. همه جنگ ها سرشار از نيرنگ هاي تازه و مكرر بوده اند و گاه يك نيرنگ قديمي، صدها سال هم چنان كاربرد خود را حفظ كرده است، از اين رو بخشي از آموزش فرماندهان ستاد به تاكتيك ها و ترفندها و فن فريفتن دشمن اختصاص دارد. مجله الحرس الوطني كه در عربستان منتشر مي شود، گزارش هايي از پيشينه، كاركرد و انواع ترفندها و حيله هاي جنگي به استناد تاريخ جنگ هاي اسلامي مي آورد كه خواندني است.
2. دروغ براي اصلاح
دومين موردي كه دروغ گفتن در آن مجاز شمرده شده، دروغ براي اصلاح است. در اين باره چند روايت ذکر مي شود:
1. جابر بن عبدالله از رسول خدا ـ صلي الله عليه و آله و سلم ـ نقل مي كند كه ايشان فرمود:(( لا يحل الكذب الا في ثلاث: يحدث الرجل امراءته ليرضيها و الكذب في الحرب و الكذب ليصلح بين الناس؛ دروغ جز در سه مورد روا نيست: مرد با زن خويش سخن مي گويد تا خشنودش كند، دروغ در جنگ و دروغ براي آن كه ميان مردم اصلاح كند.))[6]
2. امام صادق ـ عليه السلام ـ فرمود: ((المصلح ليس بكذاب؛ اصلاح گر، دروغ گو نيست.))[7]
در اين جا به بحث سندي وارد نمي شويم و چون عالمان اخلاق و فقيهان اجمالا اين احاديث را پذيرفته و آنها را مبناي جواز دروغ براي اصلاح دانسته اند. عموما از اين روايات چنين استنباط كرده اند كه هرگاه ميان دو تن يا دو گروه اختلاف و نقاري بود، شخص اصلاح گر مي تواند دروغ هايي به سود دو طرف ببافد و نزد هر يك رفته به او بگويد: فلاني يا فلان گروه از شما تعريف و تمجيد مي كرد و... و بدين ترتيب ميان آنها الفت ايجاد كند و آنان را به يكديگر متمايل سازد. يعني در صورتي كه انسان براي ايجاد الفت و محبت و رفع كينه و كدورت دروغ بگويد و بدين وسيله ميان آنها صلح و صفا و صميميت برقرار كند، دروغ حرام نيست؛ مثلا اگر دو نفر يا دو گروه با يكديگر قهر باشند، پيش يكي از آنها رفته و از قول ديگري بگويد كه فلاني تعريف و تمجيد شما را مي كرد و از اين كه با شما قهر كرده اظهار ناراحتي مي نمود و به نظر من او مايل است كه با شما آشتي كند و... اين گونه دروغ ها گذشته از اين كه حرام نيست، پسنديده نيز هست و رسول خدا ـ صلي الله عليه و آله و سلم ـ و ائمه معصومين ـ عليهم السلام ـ آن را تحسين و بر آن تأكيد كرده اند.
در اين جا با سه ديدگاه مواجه هستيم:
1. براي اصلاح، دروغ صريح مجاز است: اين ديدگاه اظهار مي دارد كه رسول خدا ـ صلي الله عليه و آله و سلم ـ به صراحت در مواردي، از جمله براي اصلاح، دروغ گفتن را مجاز دانسته و ديگر ترديد در اباحه آن نيست؛ دروغ ممنوع آن است كه مصلحتي نداشته و بي فايده باشد يا زياني برساند. پس هر نوع دروغي براي اصلاح ميان مردم جايز است.
2. براي اصلاح، دروغ صريح مجاز نيست، بلكه توريه مجاز مي باشد: معتقدان به اين ديدگاه مي گويند شارعي كه به شدت دروغ را ممنوع كرده، محال است كه براي اموري از اين دست دروغ گفتن را مجاز بشمارد. دروغ، يعني خيانت كردن به ديگري و فريفتن او، و اين كار در هيچ حالتي مجاز نمي باشد؛ پس آن چه مجاز شمرده شده، تعريض و توريه است، نه دروغ صريح؛ براي مثال اگر ميان دو تن جنگ چون آتش باشد، مي توانيم براي آشتي دادن آنان اقدام كنيم، اما لازم نيست كه حتما دروغي ببافيم و ميان آنها رد و بدل كنيم، بلكه كافي است براي آشتي دادن آنها از جملات دوپهلو و تعبيرهاي كنايي و كژتاب استفاده كنيم و به تدريج آنها را به يكديگر متمايل سازيم.
3. براي اصلاح، نه دروغ صريح مجاز است و نه توريه و تعريض، بلكه مقصود سكوت در مورد پاره اي حقايق گزنده است: طبق اين نظرگاه، ما به هيچ وجه مجاز نيستيم كه براي اصلاح ميان دو تن دروغ ببافيم، بلكه كافي است كه سخناني را كه از هر يك بر ضد ديگري شنيده ايم مكتوم نگه داريم و از سخن چيني بپرهيزيم. اگر هم سخني از يكي به سود ديگري شنيده باشيم، آن را منتقل كنيم و بدين ترتيب زمينه آشتي را فراهم نماييم.
چرا دروغ گويي براي اصلاح مجاز است؟
چون اسلام براي صميميت ميان مردم و يكپارچگي آنان اهميت بسياري قائل است، دروغ گفتن را براي رفع اختلاف مجاز شمرده، چرا كه سود جامعه در آن است. بعضي نيز كوشش مي كنند تا معيار دقيق تري معين نمايند.
بنابراين، سخن از رفع شر و فتنه و فساد است، لذا بايد در حد ضرورت و صرفا به عنوان خوردن گوشت مردار به آن نگاه كرد و تجويز كذب در اين موارد مانند تجويز خوردن مردار است كه به مقدار ضرورت بايد اكتفا نمود.
پس دروغ براي اصلاح، مقيد به ضرورت و رفع شر و محدود به مصلحت براي آشتي ميان مومنان است، اما ديگران با اين تفسير موافق نيستند و دامنه اصلاح را بسي بيش تر از محدوده فوق مي دانند.
بنابراين تفسير، اساسا نه مسئله ضرورت مطرح مي شود و نه دروغ به حدي محدود خواهد بود. كافي است سخني بالقوه اختلاف انگيز باشد و كساني را برنجاند. در آن صورت مي توان دروغ گفت و اين گونه دروغ گويي نه تنها ناپسند نيست، كه پسنديده و مايه ثواب مي باشد.
3. دروغ به همسر
سومين موردي كه دروغ در آن مجاز دانسته شده، دروغ شوهر به همسر خويش است. اين مطلب را تقريبا همه عالمان اخلاق و فقيهان قبول كرده اند. آنان به هنگام بيان موارد استثنا، اين مورد را نيز نام مي برند و آن گاه درباره حدود و ثغور آن بحث مي كنند.
مهمترين دليل، روايات است که جابر بن عبدالله از رسول خدا ـ صلي الله عليه و آله و سلم ـ نقل مي كند كه ايشان فرمود: ((لا يحل الكذب الا في ثلاث: يحدث الرجل امراءته ليرضيها و الكذب في الحرب و الكذب ليصلح بين الناس؛ دروغ جز در سه مورد روا نيست: مرد با زن خويش سخن مي گويد تا خشنودش كند، دروغ در جنگ و دروغ براي آن كه ميان مردم اصلاح كند.[8]))
دروغ شامل حقوق زن و شوهر نمي شود
نكته اي كه همگان بر آن تأكيد كرده اند آن است كه دروغ به همسر ـ به هر معنايي باشد ـ نبايد حقي را ناحق كند يا موجب سقوط يكي از وظايف زن يا شوهر شود و يا باعث قطع نفقه زن گردد؛ بنابراين دروغ در محدوده تكاليف زن و مرد، جايي ندارد. باري، براي زير پا گذاشتن حقوق همسر يا از زير بار وظايف شانه خالي كردن، نمي توان دروغ گفت.
در تفسير دروغ به زن غالبا دو مطلب را ذكر كرده اند:
الف) مقصود از دروغ، وعده هاي غير جدي است: زندگي خانوادگي هميشه بر وفق مراد طرفين نيست و در موارد بسياري، مرد از زير بار تعهداتي كه بايد به جاي آورد يا بهتر است به جاي آورد، شانه خالي مي كند و همين باعث آشفتگي و به هم ريختگي خانواده مي شود. زن نيز گاه توقعاتي به حق و ناحق دارد كه خواستار انجام آنها مي شود، اما مرد در شرايطي است كه نمي تواند آنها را برآورده سازد. حال يا بايد سفت و سخت در برابر خواسته هاي زن خود بايستد و يا با وعده اي دروغين و «چشم» گفتني خشك و خالي، يك غائله خانوادگي را ختم كند. گرهي كه با دست مي توان گشود با دندان نمي گشايند، بنابراين از باب تسهيل زندگي خانوادگي و براي پيش گيري از مشكلات حل نشدني، مرد مجاز است به زن خود وعده هاي دروغين بدهد.
كوتاه سخن، كساني بر آن رفته اند كه مقصود از دروغ در اين جا، وعده دادن به زن و اميدوار كردن او به زندگي خانوادگي و آينده روشن آن است. بنابراين اگر كسي به زن خود به دروغ وعده دهد كه سال آينده برايت گردن بند برلياني خواهم خريد و مقصودش آن باشد كه تصميم دارد يا مي خواهد يا بر آن است كه چنين كاري را بكند ـ البته ظاهرا؛ وگرنه قلبا فقط خواسته است وعده اي دهد ـ در اين صورت وعده دروغين است و مجاز به شمار مي رود، اما اگر مقصودش آن باشد كه در ظرف زماني سال آينده چنين وعده اي محقق خواهد شد ـ و خودش چنين مطلبي را احراز نكند ـ در اين صورت دروغ حرامي است كه به صورت وعده بيان شده. بر اين اساس بايد گفت وعده دروغين واقعا دروغ است، اما در اين جا مجاز شمرده شده است، نه اين كه اساسا دروغ نباشد.
ب) مقصود از دروغ، ابراز محبت و مبالغه در آن است: نيازهاي خانوادگي، به نيازهاي مادي منحصر نيست و زن در كنار آن، نيازهايي روحي دارد كه تنها از طريق ابراز محبت و عشق برطرف مي شود، از اين رو وجود عشق و محبت براي دوام زندگي خانوادگي لازم است، اما اين عشق و محبت را نمي توان به سادگي مانند كالاهاي مادي تهيه كرد. بايد ميان زن و شوهر رابطه عاطفي عميقي باشد تا بتوانند سختي هاي زندگي را تحمل كنند. اين رابطه عميق يك شبه حاصل نمي شود، بلكه محصول هماهنگي هاي ساليان دراز و هم زيستي مسالمت آميز آنان است، لذا نمي توان همواره وجود چنين رابطه اي را انتظار داشت؛ با اين حال ضرورت آن را نيز نمي توان نديده گرفت؛ پس چه بايد كرد؟ راه حل مسئله آن است كه زن و مرد يكديگر را عميقا دوست بدارند، تا چنين رابطه پايداري ميان آنها به وجود آيد، اما دوست داشتن مسئله اي قلبي است و با فرمان و دستور پديدار نمي شود، پس بايد تدبير ديگري انديشيد.
بنابراين، مقصود از دروغ در اين جا اظهار محبت غير واقعي و ابراز صميميت هاي دروغين است كه اگر هم طرف مقابل به دروغ بودن آن پي ببرد، باز آن را خوش مي دارد. مانند آن كه به زن خود بگويد: تو زيباترين زنان و محبوب ترين كس نزد من هستي.
آيا دروغ به زن ضروري است؟
ديدگاه كساني را كه به ضرورت دروغ گويي به زن معتقد هستند، مي توان اين گونه تقرير كرد كه اسلام براي بقا و دوام زندگي خانوادگي ارزش بسياري قائل است و حفظ آن به گونه اي وجوب دارد و هرچه بتواند آن را حفظ كند و به دوام آن مدد برساند، مطلوبيت بالعرض پيدا مي كند و از باب مقدمه واجب، واجب مي شود و از آن جا كه نزاع ميان زوجين، خانواده را كه اساس جامعه است در معرض تباهي قرار مي دهد، دروغ گفتن به زن مجاز شمرده شده است.
مي توان دروغ گويي به زن را از باب ضرورت حل كرد، با توجه به اين كه پاسخ منفي و تند جز جريحه دار شدن عواطف و تزلزل اركان خانواده سرانجامي ندارد، ناگزير اجازه داده شده است كه از روش دوم (وعده هاي مصلحتي و غير جدي) استفاده شود. گرچه اين كار اولا و بالذات پسنديده نيست و تكرار آن اعتماد متقابل را در اعضاي خانواده از ميان مي برد و احيانا آنها را به تقليد وا مي دارد و به دورويي و دروغ گويي ترغيب مي كند، ولي چون راهي جز آن در برابر انسان وجود ندارد، از باب اقل الضررين و يا اكل ميته تجويز شده است.
بنابراين، مرد چون ناچار است و مجبور، مي تواند به زن خود دروغ بگويد و اين كار چون خوردن گوشت مردار حرام است، اما گاه از سر ناچاري تجويز مي شود؛ پس بازگشتيم به همان سخن آيت الله مكارم كه همه موارد استثنا را به مسئله اضطرار و ضرورت باز مي گرداند.
[1]. شيخ صدوق، خصال، ج1، ص87.
[2]. شيخ صدوق، من لايحضره الفقيه، ج4، ص378.
[3]. محمدي ري شهري، محمد، ميزان الحکمه، ج1، ص566.
[4]. ر.ک: وسائل الشيعه، قم، آل البيت، چاپ دوم، 1414ق، ج15، ص69، باب 21.
[5]. انفال / 58.
[6]. مجلسي، محمد باقر، بحارالانوار، ج69، ص243.
[7]. کليني، محمد، کافي، ج2، ص210.
[8]. بحارالانوار، ج69، ص243.
اطلاعات مطلب
- تاریخ انتشار
- 10 امرداد 01
- بازدید
- ۲۳۲
دیدگاه کاربران
هنوز دیدگاهی برای این مطلب ثبت نشده است.