چکيده شبهه
خطبه شقشقيه هم از نظر سند و هم از نظر متن ضعيف است. از نظر سند محمد بن علي بن ماجليويه توثیق نشده است، ابي عبدالله محمد بن خالد البرقي را هم نجاشی تضعيف کرده است، عكرمه را هم برخي جزو خوارج مي دانند. اما از نظرمحتوا هم ضعيف است زيرا اولا تعريف كردن از خود و خودستايي اخلاقا مذموم است و امام علي هرگز خودستايي نكرده است؛ ثانيا توهينهايي كه در اين خطبه به خلفا شده با سبك گفتاري امام ناسازگار است؛ ثالثا امام در سخنان ديگري خلفا را ستوده است. رابعا اكثر قريب به اتقاق كساني كه با امام بيعت كردهاند كساني بودند به خلافت ابوبكر و عمر اعتقاد داشته و آنان را بسيار محترم ميدانستند و هرچند برخي از آنان به عثمان انتقاداتي داشتند اما او را هم صحابي پيامبر ميدانستند؛ از اين رو در چنان فضايي امام علي هرگز لب به انتقاد تند و گزنده و توهين آميز از خلفا نميگشايد.
چکيده نقد
کشمکش خلافت میان علی ـ علیهالسلام ـ و کسانی که امر خلافت را در زمان وی در دست داشتند ثابت است و شکایت و تظلم به تواتر معنوی از آن حضرت صدور یافته است و گفتار متضمن بر تظلم و شکایت در امر خلافت در فراوانی و شهرت به حدی است که ممکن نیست همه آنها را تکذیب کرد، همینقدر که صدق شکایت ثابت شد مطلب ثابت است؛ بنابراین جایی برای انکار صدور این خطبه از امام علی ـ علیهالسلام ـ و نسبت دادن آن به دیگران باقی نمیماند؛ به خصوص که این خطبه پیش از سید رضی در میان علما مشهور بوده است و این خطبه را غیر از عکرمه، دیگران نیز از امام باقر از پدرش از ابا عبد الله الحسین (سلام الله علیهم) و میثم تمار و ابن عباس نقل کردهاند که ضعف یکی از این اسناد خللی بر اسناد دیگر وارد نمیکند.
مقدمه
در این خطبه مسائل مهمی درباره خلفاء و شکایت امیرمؤمنان (سلام الله علیه) از آنها در غصب خلافت، چگونگی بیعت مردم با حضرت و پیمانشکنی برخی از بیعتکنندگان، بیان شده است. فرازهای مهم این خطبه عبارتند از: 1. شکوه از ابابکر و غصب خلافت؛ 2. بازی ابابکر با خلافت؛ 3. شکوه از عمر و ماجرای خلافت او؛ 4. شکوه از شورای عمر؛ 5. شکوه از خلافت عثمان؛ 6. بیعت مردم با امیرالمؤمنین؛ 7. مسؤولیتهای اجتماعی. اما عدهای در اعتبار سند خطبه شقشقیه تردید میکنند و این در حالی است که سند این خطبه فقط در یک کتاب و توسط شیعه نقل نشده است تا با تضعیف آن، اصل خطبه خدشه دار شود و باید دید چرا این افراد به بقیه اسناد توجه نکرده و سعی در کم اهمیت جلوه دادن این خطبه دارند.
نقد و بررسی
1. اسناد خطبه شقشقیه
1-1. سند زراره از امام باقر از امام سجاد از امام حسین (سلام الله علیهم)
شیخ طوسی آن را اینگونه نقل کرده است: أخبرنا الحفار قال: حدثنا أبو القاسم الدعبلي قال: حدثنا أبي قال: حدثنا أخي دعبل قال: حدثنا محمد بن سلامة الشامي عن زرارة بن أعين عن أبي جعفر محمد بن علي عن أبيه عن جده قال: ذكرت الخلافة عند أمير المؤمنين علي بن أبي طالب فقال: والله لقد تقمصها ابن أبي قحافة وإنه ليعلم أن محلي منها محل القطب من الرحا... .[1]
1-2. روایت زراره از امام باقر (علیهالسّلام) از ابن عباس
شیخ طوسی آن را اینگونه نقل کرده است: أخبرنا الحفار قال: حدثنا أبو القاسم الدعبلي قال: حدثنا أبي قال: حدثنا أخي دعبل قال: حدثنا محمد بن سلامة الشامي عن زرارة بن أعين عن أبي جعفر محمد بن علي عن ابن عباس... . [2]
1-3. سید بن طاووس در کتاب «الطرائف» از ابن عباس
سید بن طاووس در کتاب «الطرائف» سند سوم را با دو طریق از کتاب «الغارات» نقل کرده است:
طریق اول: وهذه الفاظ الروایة من کتاب الغارات فی مدرسة النظامیة: قال: حدثنا محمد قال حدثنا حسن بن علی الزعفرانی قال: حدثنا محمد ابن زکریا القلابی قال: حدثنا یعقوب بن جعفر بن سلیمان عن ابیه (سلیمان بن علی بن عبدالله بن عباس) عن جده (علی بن عبدالله بن عباس) عن ابن عباس.
طریق دوم: وقال ابوبکر محمد بن وثیق حدثنا محمد بن زکریا القلابی قال: حدثنا یعقوب بن جعفر بن سلیمان عن ابیه (سلیمان بن علی بن عبدالله بن عباس) عن جده (علی بن عبدالله بن عباس) عن ابن عباس.[3]
1-4. روایت ابن مردویه از علمای اهل سنت از عطاء بن ابیرباح از ابن عباس
ابن مردويه الأصفهاني در کتاب مناقب علي بن أبي طالب وما نزل من القرآن في علي، خطبه شقشقیه را با سندی از عطاء بن ریاح از ابن عباس نقل کرده است: سلیمان بن احمد الطبرانی، اخبرنا احمد بن علی الابّار، اخبرنا اسحاق بن سعید ابو سلمة الدمشقی، اخبرنا خلید بن دعلج، عن عطاء بن ابی رباح، عن ابن عباس.[4]
1-5. روایت میثم تمار
ابن جریر طبری و برخی دیگر این خطبه را از طریق میثم تمار صحابی با وفای امیرمؤمنان (سلام الله علیه) نقل کرده است: حدثنا القاضی ابو الحسن علی (بن) القاضی الطبرانی عن القاضی سعید بن یونس المعروف بالقاضی الانصاری المقدسی قال: حدثنی المبارک بن صافی عن خالص بن ابی سعید عن وهب الجمال عن عبد المنعم بن سلمة عن وهب الزایدی عن القاضی یونس بن میسرة المالکی عن الشیخ المعتمر الرقی قال: حدثنا صحاف الموصلی، عن الرئیس ابی محمد بن جمیلة، عن حمزة البارزی الجیلانی، عن محمد بن ذخیرة، عن ابی جعفر میثم التمار.[5]
1-6. عکرمه از ابن عباس
شیخ صدوق این خطبه را با دو سند از طریق عکرمه از ابن عباس با این سند آورده است:
سند اول: حدثنا محمد بن علي ماجيلويه عن عمه محمد بن أبي القاسم عن أحمد ابن أبي عبد الله البرقي عن أبيه عن ابن أبي عمير عن أبان بن عثمان عن أبان ابن تغلب عن عكرمة عن ابن عباس.[6]
سند دوم: حدثنا محمد بن ابراهیم بن اسحاق الطالقانی (رضیاللهعنه) قال: حدثنا عبد العزیز بن یحیی الجلودی، قال: حدثنا ابو عبدالله احمد بن عمار بن خالد، قال: حدثنا یحیی بن عبد الحمید الحمانی قال: حدثنا عیسی بن راشد، عن علی بن خزیمة، عن عکرمة، عن ابن عباس.[7]
با این نگاه، خطبه شقشقیه را تنها شیخ صدوق از طریق عکرمه نقل نکرده است و بلکه طرق دیگری نیز دارد که افراد ضعیف در سند شیخ صدوق در آنها وجود ندارد. علاوه بر این، تعدادی از علمای شیعه تصریح کردهاند که این روایت مستفیض است.
2. خطبه شقشقیه در منابع اهل سنت
علاوه بر علمای شیعه، برخی از دانشمندان سنی نیز این خطبه را به صورت کامل نقل کردهاند؛ از جمله: ابوسعد منصور بن الحسین در کتاب نثر الدر فی المحاضرات؛ سبط بن الجوزی الحنفی در کتاب تذکرة الخواص و ... .
جدای از نقل کامل خطبه توسط گروهی از علمای اهل سنت، گروهی دیگر، بخشی از آن را بیان کرده و آن را صریحاً منتسب به حضرت علی دانستهاند از جمله: ابوبکر محمد بن یحی الصولی در کتاب اشعار اولاد الخلفاء واخبارهم؛ احمد بن محمد المیدانی النیسابوری در کتاب مجمع الامثال؛ المبارک بن محمد ابن اثیر الجزری در کتاب النهایة فی غریب الحدیث والاثر؛ عبدالعظیم بن عبد الواحد ابن ابی الاصبع المصری در کتاب تحریر التحبیر فی صناعة الشعر و النثر؛ محمود شکری بن عبدالله الآلوسی در کتاب غرائب الاغتراب و ... .
3. محتوای خطبه شقشقیه
3-1. ستایش از خود برای اثبات حقانیت
وجود امیرمومنان (سلام الله علیه) متعالیتر از آن است که از این گفتهها هدف خود ستائی و تکبر داشته باشد؛ پس برای هر سخنی علت و سببی وجود دارد:
یک) دفاع از حق و حقیقت: هر کسی که حق است، باید برای دفاع از خود تلاش نماید. سخنان امیرمومنان (سلام الله علیه) دفاعیات است که باید امام از آن دفاع نماید.
دو) معرفی امامت به جامعه بشری: شخصیت امام دو جنبه دارد: یکی شخصیت حقیقی مانند هر انسان دیگر، دومی شخصیت حقوقی به عنوان منصب ولایت و امامت است که امام مکلف است که موقعیت، اهمیت و ویژگیهای والای امامت را به دیگران توضیح دهد تا جامعه مصداق این حدیث نشود که رسولخدا (صلی الله علیه و آله و سلم) فرمود: «هر کس بمیرد و امام وقت خودش را نشناسد با مرگ جاهلیت مرده است»[8].
سه) رفع جهالت از مردم: گاهی برخی اتفاقات در روزگار می افتد که باعث می شود کسی هم چون امیرمومنان (سلام الله علیه) به مدت بیست و پنج سال از حق خود به دور ماند؛ برخی گمان میکردند که واقعاً امیرمومنان (سلام الله علیه) هیچ حقی در این حکومت اسلامی ندارد، امام به گفتن برخی از فضائل و حقائق در مورد خود میپرداخت تا جهالت مردم را برطرف شود.
3-2. شکایت از خلفا مرسوم در آن عصر
هر چند خلفا نزد مردم جایگاهی داشتند اما اینگونه نبود که کسی حق اعتراض کردن و مخالفت با آنها را نداشته باشد به خصوص وقتی خود حاکم اسلامی بخواهد از خلفای قبل از خود انتقاد کند؛ گویاترین دلیل کشته شدن خلیفه سوم توسط همان مردمی بود که با امیرمومنان بیعت کرده بودند و همان نیز خلفای قبلی از جمله خلیفه دوم را در به روی کار آمدن خلیفه سوم دخیل میدانستند؛ بنابراین امیرمومنان از سویی به خلفا توهین نکرده است و بلکه از حقانیت خود سخن گفته و از غصب شدن حکومت سخن به میان آورده و واقعیتهای رخداده را برای جامعه شرح میدهد و از همین روست که کسی هم به آن حضرت اعتراضی نمکند.
3-3. ستایش نشدن خلفا توسط امیرمومنان (سلام الله علیه)
این ادعا که در احادیث شیعی از خلفا به خوبی یاد شده، بی پایه و بی اساس است و امیر مومنان (سلام الله علیه) بارها خلفا را نکوهش کرده است و در موارد فراوانی امیر مومنان (سلام الله علیه) خلافت آنها را نپذیرفته و آن را غصبی دانسته است؛ از جمله:
هنگامی که ابوبکر ادعای خلافت کرد، امیر مومنان (سلام الله علیه) در خانه خودش تحصن نمود؛ در این هنگام عمربن خطاب برای بیعت گرفتن به در خانه آن حضرت هجوم برد، امام با شمشیر از خانه بیرون آمد و بیعت را نپذیرفت.[9]
بخاری در کتاب صحیحش تصریح کرده است تا زمانی که حضرت زهرا زنده بود، علی بن ابی طالب با خلیفه اول بیعت نکرد؛ در ادامه میگوید: بعد از وفات دخت پیامبر-صلی الله علیه وآله- حمایت مردم از علی بر داشته شده و بعد از آن بیعت را پذیرفت.[10]
امیر مومنان (سلام الله علیه) به ابو بکر پیغام فرستاد که خلافت سزاوار من است و تو ای ابی بکر باید بیعت کنی.[11]
امیر مومنان (سلام الله علیه) بارها نزد انصار رفته و از آنان کمک خواستند ولی آنان نپذیرفتند.[12]
همچنین بارها امام علی- علیه السلام- در زمان خلافتش، از عدم رضایت نسبت به حکومت خلفا سخن گفته است: «در حالى صبر نمودم كه در چشمم خار و در گلويم استخوانى بود».[13]
نتیجه گیری
- خطبه شقشقیه تنها از طریق عکرمه نقل نشده است، بلکه با اسناد دیگر از طریق امام باقر از پدرش از امام حسین (علیهم السلام)، میثم تمار و ابن عباس نیز آورده شده است.
- علاوه بر علمای شیعه، تعدادی از علمای اهل سنت، این خطبه را هم به صورت کامل نقل کردهاند و هم قسمتی از آن را و نیز گروهی از آنها این خطبه را منسوب به آن حضرت میدانند.
- نه تنها این خطبه از ضعف سندی برخوردار نمیباشد، بلکه به عکس، این خطبه داراى اسناد متعدّدى است که در بعضى از خطبههاى نهج البلاغه این همه اسناد وجود ندارد.
- ستایش از خود برای اثبات حقانیت نه تنها ایرادی ندارد و بلکه باید برای جامعه خصوصیات یک امام برحق و الهی بیان شود حتی اگر توسط خود آن امام باشد و گرنه جامعه از فضائل آن امام بیخبر میماند.
- امیر مومنان از خلاف ستایشی نکرده است و گویاترین دلیل بر این ادعا علاوه بر دیگر سخنان آن حضرت، همین خطبه شقشقیه است.
- تنها چیزی که سبب اشکال تراشی درباره خطبه شده است این است که با ذهنیّت اعتقادی گروهی از افراد سازگار نیست، آنها به جای این که ذهنیّت خود را با آن اصلاح کنند، به فکر مخدوش کردن اسناد خطبه افتادهاند.
[1] . طوسی، محمد بن حسن، الأمالي، قم، دار الثقافة للطباعة والنشر والتوزيع، چاپ اول، 1414ق، خطبه شقشقیه، ص372، حدیث803.
[2] . الأمالي، پیشین، خطبه شقشقیه، ص372، حدیث803.
[3] . ابن طاووس، علی بن موسی، الطرائف في معرفة مذاهب الطوائف، قم، چاپخانه خیام، چاپ اول، 1399ق، ص418.
[4] . ابن مردويه الأصفهاني، أحمد بن موسى، مناقب علي بن أبي طالب وما نزل من القرآن في علي، چاپ دوم، 1424ق/1382ش، قم، دار الحديث، ص134، حدیث163.
[5] . رک: طبری، محمد بن جریر، نوادر المعجزات فی مناقب الائمة الهداة، قم، مؤسسة الإمام المهدي، چاپ اول، 1410ق، باب اول، ص44، حدیث17. ابن عبد الوهاب، حسین بن عبد الوهاب، عیون المعجزات، نجف، محمد كاظم الشيخ صادق الكتب، 1369ق، ص29.
[6] . ابن بابویه، محمد بن علی، علل الشرائع، نجف، منشورات المكتبة الحيدرية ومطبعتها، 1385ق/ 1966م، ج1، ص150، باب122، حدیث12.
[7] . ابن بابویه، محمد بن علی، معاني الأخبار، قم، مؤسسة النشر الإسلامي، 1379ق/ 1338ش، باب معانی خطبه لامیر المومنین علیه السلام، ص361، حدیث1.
[8] . حر عاملی، محمد بن حسن، وسایل الشیعه، قم، موسسه آل البیت، 1409ق، ج 16، ص 246، باب 33.
[9]. این روایت با سند صحیح در کتب اهل سنت ذکر شده است:
«غضب رجال من المهاجرين في بيعة أبي بكر بغيرمشورة و غضب علي و الزبير، فدخلا بيت فاطمة عليهاالسلام معهما السلاح». رک: جوهري بصري بغدادي، ابوبكرأحمد بن عبدالعزيز، السقیفه و فدک، بيروت، شركة الكتبي للطباعة والنشر، چاپ دوم، 1413ق/1993م، ص46 و ص72. بكري، عبد الرحمن أحمد، من حياة الخليفة عمر بن الخطاب، چاپ هفتم، 2002م، بيروت، الإرشاد للطباعة والنشر، ص134.
«بلغ أبابكر وعمر أن جماعة من المهاجرين و الأنصار قد اجتمعوا مع علي بن أبي طالب في منزل فاطمة بنت رسول الله فأتوا في جماعة حتى هجمو االدار وخرج علي و معه السيف، فلقيه عمر فصارعه عمر فصرعه وكسرسيفه». رک: یعقوبی، احمد بن ابی یعقوب، تاریخ یعقوبی، بیروت، دار صادر- قم، موسسه و نشر فرهنگ اهل بیت، بیتا، ج2، ص126.
[10]. بخاری، محمد بن إسماعيل، صحیح بخاری، دارطوق النجاة ، 1422ق، ج5، ص139.
[11]. «إباية علي كرم الله وجهه بيعة أبي بكر رضي الله عنهما ثم إن عليا كرم الله وجهه أتى به إلى أبى بكر وهويقول: أناعبدالله و أخو رسوله، فقيل له بايع أبابكر، فقال: أنا أحق بهذا الامرمنكم، لا أبايعكم و أنتم أولى بالبيعة لي،» ابن قتيبة دينوري، عبد الله بن مسلم، الامامة والسياسة، مؤسسة الحلبي وشركاه للنشروالتوزيع، ج1، ص18 و ص28. من حياة الخليفة عمر بن الخطاب، پیشین، ص179.
[12]. «خرج علي كرم الله وجهه يحمل فاطمة بنت رسول الله صلى الله عليه و سلم على دابة ليلا في مجالس الانصار تسألهم النصرة، فكانوايقولون: يا بنت رسول الله، قد مضت بيعتنا لهذا الرجل» رک: السقیفه و فدک، پیشین، ص63. من حياة الخليفة عمر بن الخطاب، پیشین، ص147.
. [13] فَصَبَرْتُ وَ فِي الْعَيْنِ قَذًى وَ فِي الْحَلْقِ شَجًا.رک: نهج البلاغه، خطبه 3 خطبه شقشقیه. ابن ابی الحدید، عبد الحميد بن هبة الله، شرح نهج البلاغه، قم، کتابخانه مرعشی نجفی، چاپ اول، 1404ق، ج1، ص151.
دیدگاه کاربران
هنوز دیدگاهی برای این مطلب ثبت نشده است.