چکيده شبهه
در كتابهاى علماى شيعه خرافات فراوانی ديده ميشود که اثبات ميكند روحانيون شيعه با چه پيش زمينه فكرى جامعه را با خرافات و جهل و داستانسرائىها به انحراف ميكشانند از جمله اینکه «مُرَّه بن قبیصه» میگوید: جابر بن یزید جعفی تعريف كرد كه امام باقر را ديدم كه با گِل يك فيل ساخت و سوارش شد و به هوا پرواز كرد و با آن به مكه رفت و برگشت؛ من اين حرف جابر را باور نكردم تا اينكه خود امام را ديدم و از او جريان فيل را پرسيدم، او گفت: فيلى ساختم با آن به مكه پرواز كردم و برگشتم.
چکيده نقد
معجزه اولیای الهی که برای هدایت بشریت میباشد، بارها در قرآن کریم آمده و قابل خدشه نیست، چنانچه حضرت عیسی سلام الله علیه از گل پرندهای میساخت و آن پرنده به اذن الهی به پرواز در میآمد؛ حضرت صالح از دل کوه شتری بیرون آورد تا نشانهای باشد برای شناخت خالق هستی؛ عصای حضرت موسی اژدها شد و ساحران به سجده افتادند؛ و نشانههای فراوانی که در کتابهای آسمانی آمده و جایی برای انکار وجود ندارد و اگر روایت معتبری بیانگر رخ دادن شبیه چنین معجزهای برای یکی از معصومین وجود داشته باشد، سازگار با قرآن کریم میباشد و دلیل بر معجزه اولیای الهی است نه خرافهگرایی؛ اما روایت جابر بن یزید جعفی از چند منظر قابل استناد نیست: یکی اینکه خود کتاب دلائل الامامه محل تردید بوده و نویسندهاش در کتابهای رجالی نیامده است و دیگر اینکه سند روایت مرسل است و سوم اینکه راویان آن مجهول هستند و با استناد کردن به چنین روایتی ضعیف و بدون سند از یک کتابی که در مولف آن تردید وجود دارد نمیتوان شیعهای را که نماد مبارزه با خرافات است، متهم به خرافگرایی کند.
مقدمه
برای سنجش اعتبار روایات، دانشی به نام علم رجال وجود دارد که درستی و معتبر بودن هر روایتی را با بررسی راویان آن ثابت میکند و معیارهایی برای استناد دهی به روایات ذکر شده است که باید روایات از نظر سلسله سندی مسند باشد؛ يعني تمام راويان در سلسله سند ذكر شده باشند و از نظر وثاقت نیز همه راویان به صراحت توثیق شده باشند؛ این یعنی نمیتوان به هر حدیثی به صرف آمدنش در یک کتابی استناد کرده و شیعه را به خرافهگرایی متهم کرد و باید دید آیا اصل معجزه امری قابل انکار است که اگر در اندیشهای پذیرفته شد، به خرافهگرایی متهم شود و یا آیا اصل روایت با معیارهای اعتبار سنجی مطابقت دارد تا گفته شود باور شیعه این است و آیا میتوان با حدیثی که راویانش مجهول هستند و مویدی هم ندارد، شیعه را خرافهگرا دانست یا اینکه در نقد هر اندیشهای بایستههای نقد فراهم باشد.
نقد و بررسی
1. معجزه، نشانهای از قدرت الهی نه خرافهگرایی
معجزه كار خارق العادهاى است كه نوع بشر، حتى نوابغ در تمام زمانها از آوردن آن عاجز میباشند و معجزه فراتر از نيروى بشر است و معصومین به اراده خدا، براى اثبات درستى ادعاى رسالت خويش، انجام مىدهند و دعوت به مقابله به مثل و هماوردآوری نيز مىکنند؛ چنانچه امام صادق سلام الله علیه در تعريف معجزه مىفرمايد: «معجزه نشانهاى از خداوند است كه آن را جز به پيامبران و فرستادگان و حجتهاى خود نمىدهد، تا به وسيله آن، راستگويى (مدّعيان ارتباط با خدا) از درغگويى (مدّعيان دروغين) شناخته شود.[1]
معجزه اولیای الهی بیانگر قدرت الهی، خالق هستی بودن خدا، قابل ستایش بودن قدرت مطلق و نشانهای برای هدایت بشریت میباشد و از خرافه پرستی به دور است و قرآن کریم به نمونههایی از این معجزهها اشاره دارد که نه تنها مسلمانان و بلکه همه پیروان ادیان آسمانی آنها را قبول دارند؛ از جمله:
1-1. بیرون آمدن شتر از دل
قرآن کریم بیرون آمدن شتر از دل کوه را معجزه حضرت صالح دانسته و میفرماید: و به سوى قوم ثمود برادرشان صالح را به رسالت فرستاديم. گفت: اى قوم من، خدا را بپرستيد كه شما را معبودى جز او نيست. همانا براى شما از جانب پروردگارتان نشانهاى روشن آمده است. اين ماده شترى است كه خدا آن را به اعجاز پديد آورده و براى شما نشانهاى بر پيامبرى من است، آن را آزاد بگذاريد آن در زمين خدا مىچرد و گزندى به آن نرسانيد كه عذابى دردناك شما را فروخواهد گرفت.[2]
در سوره هود هم میفرماید: صالح گفت: اى قوم من، اگر من بر معجزهاى از جانب پروردگارم كه رسالت مرا تأييد كند، تكيه داشته باشم و او از جانب خود رحمتى (رسالتى) به من داده باشد و مرا به ابلاغ آن فرمان داده باشد، به من بگوييد، چنانچه او را نافرمانى كنم و پيامش را ابلاغ نكنم چه كسى مرا يارى مىكند و از كيفر خدا مىرهاند؟ من اگر به خواسته شما عمل كنم، جز اينكه به من زيان مىرسانيد چيزى بر من نخواهيد افزود. و اى قوم من، اين ناقه خداست كه او آن را به اعجاز براى شما پديد آورده است تا نشانهاى بر درستى رسالت من باشد؛ پس آن را آزاد بگذاريد آن در زمين خدا مىچرد و آسيبى به آن نرسانيد كه عذابى زودرس شما را فروخواهد گرفت.[3]
1-2. اژدها شدن عصا
یکی دیگر از نشانهها و معجزههایی که خداوند برای هدایت بشر فرستاده، اژدها شدن عصای حضرت موسی است که ساحران با دیدن آن به سجده افتاده و بر خدای یگانه ایمان آوردند:
- و ما به موسى وحى كرديم كه عصايت را بينداز و او چنين كرد، پس ناگهان آن اژدهايى شد و آنچه را به دروغ مىساختند به سرعت در كام خود فرومىبرد.[4]
- [و سپس اين صدا را شنيد كه:] عصايت را بيفكن. موسى عصايش را انداخت. عصا اژدهايى شد كه همچون مارى كوچك به سرعت حركت مىكرد و در جنبوجوش بود. موسى كه عصايش را اينگونه ديد، هراسان روى گرداند و فرار كرد و بازنيامد. خدا به او گفت: اى موسى، نترس كه تو رسول منى، و رسولان هنگامى كه در پيشگاه من حضور دارند در امن و امانند و از هيچ چيز نمىترسند.[5]
- و نيز ندا شد كه: اى موسى، عصايت را به زمين بيفكن. موسى عصاى خويش انداخت. عصا اژدهايى شد كه همچون مارى كوچك به شدّت مىخزيد. وقتى موسى عصايش را اينگونه ديد، هراسان روى گرداند و فرار كرد و بازنيامد. به او گفته شد: اى موسى، پيش آى و نترس، تو از كسانى هستى كه ايمنند.[6]
1-3. پرنده شدن گل به اذن الهی
حضرت عیسی سلام الله علیه با اذن الهی از گل پرندهای میساخت و آن پرنده به پرواز درمیآمد تا انسانها در قدرت الهی اندیشه کرده و به راه راست رهنمون شوند:
- و پيامبرى است كه به سوى بنى اسرائيل فرستاده خواهد شد با اين سخن كه من با نشانهاى از جانب پروردگارتان [كه رسالت مرا تأييد مىكند] نزد شما آمدهام. من از گل براى شما چيزى همانند شكل پرندگان مىسازم و در آنها مىدمم پس به اذن خدا پرندگانى مىشوند، و كور مادرزاد و كسى را كه دچار پيسى است، بهبودى مىبخشم، و به اذن خدا مردگان را زنده مىكنم، و شما را از آنچه خواهيد خورد و از آنچه در خانههايتان ذخيره مىكنيد خبر مىدهم. قطعا در اينها براى شما اگر مؤمن باشيد نشانهاى است.[7]
- زمانى [را ياد كن] كه خدا به عيسى، پسر مريم گفت: نعمت مرا كه بر تو و مادرت ارزانى داشتم به ياد آور، آنگاه كه تو را به وسيله «روح القدس» تأييد كردم، كه با مردم در حالىكه نوزادى در گهواره بودى و هنگامى كه ميانسال شدى سخن مىگفتى؛ و نعمت مرا به ياد آور، آنگاه كه به تو كتاب آسمانى و حكمت و تورات و انجيل آموختم، و آنگاه كه به اذن من از گل چيزى همانند شكل پرندگان مىساختى و در آنها مىدميدى پس به اذن من پرندگانى مىشدند، و كور مادرزاد و كسى را كه دچار پيسى بود به اذن من بهبودى مىبخشيدى، و آنگاه كه مردگان را به اذن من از گور زنده بيرون مىآوردى، و آنگاه كه شرّ بنى اسرائيل را از تو بازگرداندم، هنگامى كه آن معجزات را برايشان آوردى، پس كسانى از آنان كه كفر ورزيدند گفتند: اين جز جادويى آشكار نيست.[8]
بنابراین ساخته شدن حیوانات به اذن الهی توسط اولیای الهی که هدایت بشریت را به عهده دارند، حقیقتی است که نه تنها در اسلام و بلکه در همه ادیان آسمانی وجود داشت و اگر امام معصوم برای هدایت جامعه و با اذن الهی چنین معجزهای را نشان دهد، با قرآن کریم و اندیشههای ادیان الهی و عقل سازگار است و نباید آن را خرافه پنداشت.
2. ساخت فیل از گل توسط امام باقر سلام اله علیه
ابن جریر طبری متوفای قرن 5 هجری قمری در کتاب دلائل الامامه روایتی نقل میکنند که امام باقر سلام الله علیه از گل فیلی ساخته و بر آن سوار شد و پرواز کرده و از مدینه به مکه رفت و برگشت؛ متن روایت این است:
قَالَ أَبُو جَعْفَرٍ وَ حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ مَنْصُورٍ الرَّمَادِيُ (بن سیار بن معارک متوفی 265 قمری) قَالَ: حَدَّثَنَا شَاذَانُ بْنُ عُمَرَ قَالَ: حَدَّثَنَا مُرَّةُ بْنِ قَبِيصَةَ بْنِ عَبْدِ الْحَمِيدِ، قَالَ: قَالَ لِي: جَابِرُ بْنُ يَزِيدَ الْجُعْفِيُّ: رَأَيْتُ مَوْلَايَ الْبَاقِرَ (عَلَيْهِ السَّلَامُ) وَ قَدْ صَنَعَ فِيلًا مِنْ طِينٍ فَرَكِبَهُ وَ طَارَ فِي الْهَوَاءِ حَتَّى ذَهَبَ إِلَى مَكَّةَ عَلَيْهِ وَ رَجَعَ فَلَمْ أُصَدِّقْ ذَلِكَ مِنْهُ حَتَّى رَأَيْتُ الْبَاقِرَ (عَلَيْهِ السَّلَامُ)، فَقُلْتُ لَهُ: أَخْبَرَنِي جَابِرٌ عَنْكَ بِكَذَا وَ كَذَا، فَصَنَعَ مِثْلَهُ وَ رَكِبَ وَ حَمَلَنِي مَعَهُ إِلَى مَكَّةَ وَ رَدَّنِي.[9]
شیخ حر عاملی، سید هاشم بحرانی و بحرانی اصفهانی این روایت را از دلائل الامامه نقل کردهاند.[10]
2-1. بررسی سند روایت
یک) اعتبار کتاب دلائل الامامه طبری: آقا بزرگ تهرانى مىنويسد: ابو جعفر، محمد بن جرير بن رستم طبرى آملى مازندرانى، معاصر شيخ طوسى است و متاخر از محمد بن جرير طبرى كبير است که صاحب كتاب«المسترشد» بود و در کتابهای رجالی اشارهای به زندگی نامه وی نشده است و از متن کتاب میتوان بدست آورد که این کتاب در اوایل قرن 5 نوشته شده است.[11]
بنابراین زندگی نامه و اعتبار مولف دلائل الامامه در کتابهای رجالی نیامده است و با این نگاه نمیتوان چنین نویسندهای را معتبر و قابل استناد دانست.
دو) ابوجعفر: در اول روایت آمده که ابو جعفر گفت که احمد بن منصور برای من روایت کرد و این فرد مشخص نیست که چه کسی میباشد و از این منظر مجهول است.
از دیگر سو محمد بن جریر طبری نویسنده کتاب دلائل الامامه اگر متوفای قرن 5 هجری قمری باشد نمیتواندبا یک واسطه روایت را از احمد بن منصور رمادی نقل میکند که متوفای 265 هجری قمری است یعنی دو قرن میان این دو فاصله است و چنین نقلی مسند نمیشود.
سه) أَحْمَدُ بْنُ مَنْصُورٍ الرَّمَادِيُ (بن سیار بن معارک متوفی 265 قمری): نام وی در کتب رجالی اولیه نیامده است؛ مرحوم خوئی روایتی را که نام احمد بن منصور در آن آمده است، به خاطر مجهول بودن وی ضعیف میداند؛[12] اما شوشتری در قاموس الرجال وی را ثقه میداند که در سال 265 یا 260 هجری قمری از دنیا رفته است (البته برای این ادعایش دلیل نیاورده جز اینکه ذهبی از علمای اهل سنت از احمد بن منصور به خاطر نشست و برخاست با شیعیان روایت نقل نمیکرد).[13]
در تنقیح المقال آمده است: در کتابهای رجالی شیعه نام احمد بن منصور نیامده است و از کتابهای اهل سنت استفاده میشود که وی از روایان اهل سنت بود و برخی وی را ثقه دانستهاند.[14]
از این سخن معلوم میشود که قاموس الرجال نیز با توثیق اهل سنت، احمد بن منصور را ثقه میداند و گر نه در کتابهای شیعه وی مجهول میباشد و از توثیق برخی از کتابهای اهل سنت به نظر میرسد وی شیعه هم نباشد.
چهار) شَاذَانُ بْنُ عُمَر: مامقانی وی را مهمل دانسته است؛[15] نام وی در دیگر کتابهای رجالی شیعه نیامده است.
پنج) مُرَّةُ بْنِ قَبِيصَةَ بْنِ عَبْدِ الْحَمِيدِ: نام وی در کتابهای رجالی شیعه نیامده است.[16]
با این توضیحی که داده شد، سند این روایت علاوه بر مرسل بودنش به خاطر نقل طبری از احمد بن منصور و علاوه بر تردید در استناد کتاب دلائل الامامه به طبری، از نظر رجالی نیز راویان مجهولی دارد و نمیتوان به چنین روایتی استناد کرد.
2-2. دلالت روایت
هر چند با اذن الهی امکان ساخته شدن فیل از گل وجود دارد، همانگونه که حضرت عیسی از گل پرندهای ساخته و آن پرنده به پرواز در آمد و یا شتر حضرت صالح از دل کوه بیرون آمد و یا اژدها شدن عصای حضرت موسی که چوبی بیشتر نبود و ...؛ اما از آنجا که معمولا فیل پرواز نمیکند، به نظر میرسد دلالت این روایت نیز قابل خدشه باشد.
نتیجه گیری
- از نظر عقلی و با استفاده از اندیشههای وحیانی، امکان ساخته شدن فیل از گل به عنوان یک معجزه الهی وجود دارد و خرافهگرایی نیست، همانگونه که قرآن کریم نمونههایی از این معجزهها را شمرده است.
روایت از نظر سندی قابل استناد نیست و نمیتوان با استناد به روایتی که هم مرسل است و هم راویانش مجهول و هم در کتاب معتبری نیامده است، شیعه را به خرافهگرایی متهم کرد.
[1] . «وَ الْمُعْجِزَةُ عَلَامَةٌ لِلَّهِ لَا يُعْطِيهَا إِلَّا أَنْبِيَاءَهُ وَ رُسُلَهُ وَ حُجَجَهُ لِيُعْرَفَ بِهِ صِدْقُ الصَّادِقِ مِنْ كَذِبِ الْكَاذِبِ». ابن بابويه، محمد، علل الشرائع، قم، کتابفروشی داوری، چاپ اول، 1385ش، ج1، ص122، باب100، حدیث1.
[2] . «وَ إِلى ثَمُودَ أَخاهُمْ صالِحاً قالَ يا قَوْمِ اعْبُدُوا اللَّهَ ما لَكُمْ مِنْ إِلهٍ غَيْرُهُ قَدْ جاءَتْكُمْ بَيِّنَةٌ مِنْ رَبِّكُمْ هذِهِ ناقَةُ اللَّهِ لَكُمْ آيَةً فَذَرُوها تَأْكُلْ في أَرْضِ اللَّهِ وَ لا تَمَسُّوها بِسُوءٍ فَيَأْخُذَكُمْ عَذابٌ أَليمٌ» اعراف/ 73.
[3] . « قالَ يا قَوْمِ أَ رَأَيْتُمْ إِنْ كُنْتُ عَلى بَيِّنَةٍ مِنْ رَبِّي وَ آتاني مِنْهُ رَحْمَةً فَمَنْ يَنْصُرُني مِنَ اللَّهِ إِنْ عَصَيْتُهُ فَما تَزيدُونَني غَيْرَ تَخْسيرٍ . وَ يا قَوْمِ هذِهِ ناقَةُ اللَّهِ لَكُمْ آيَةً فَذَرُوها تَأْكُلْ في أَرْضِ اللَّهِ وَ لا تَمَسُّوها بِسُوءٍ فَيَأْخُذَكُمْ عَذابٌ قَريبٌ» هود/ 64-63.
[4] . «وَ أَوْحَيْنا إِلى مُوسى أَنْ أَلْقِ عَصاكَ فَإِذا هِيَ تَلْقَفُ ما يَأْفِكُونَ». اعراف/ 117.
[5] . «وَ أَلْقِ عَصاكَ فَلَمَّا رَآها تَهْتَزُّ كَأَنَّها جَانٌّ وَلَّى مُدْبِراً وَ لَمْ يُعَقِّبْ يا مُوسى لا تَخَفْ إِنِّي لا يَخافُ لَدَيَّ الْمُرْسَلُونَ»> نمل/ 10.
[6] . «وَ أَنْ أَلْقِ عَصاكَ فَلَمَّا رَآها تَهْتَزُّ كَأَنَّها جَانٌّ وَلَّى مُدْبِراً وَ لَمْ يُعَقِّبْ يا مُوسى أَقْبِلْ وَ لا تَخَفْ إِنَّكَ مِنَ الْآمِنينَ». قصص/31.
[7] . «وَ رَسُولاً إِلى بَني إِسْرائيلَ أَنِّي قَدْ جِئْتُكُمْ بِآيَةٍ مِنْ رَبِّكُمْ أَنِّي أَخْلُقُ لَكُمْ مِنَ الطِّينِ كَهَيْئَةِ الطَّيْرِ فَأَنْفُخُ فيهِ فَيَكُونُ طَيْراً بِإِذْنِ اللَّهِ وَ أُبْرِئُ الْأَكْمَهَ وَ الْأَبْرَصَ وَ أُحْيِ الْمَوْتى بِإِذْنِ اللَّهِ وَ أُنَبِّئُكُمْ بِما تَأْكُلُونَ وَ ما تَدَّخِرُونَ في بُيُوتِكُمْ إِنَّ في ذلِكَ لَآيَةً لَكُمْ إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنينَ». آل عمران/ 49.
[8]. «إِذْ قالَ اللَّهُ يا عيسَى ابْنَ مَرْيَمَ اذْكُرْ نِعْمَتي عَلَيْكَ وَ عَلى والِدَتِكَ إِذْ أَيَّدْتُكَ بِرُوحِ الْقُدُسِ تُكَلِّمُ النَّاسَ فِي الْمَهْدِ وَ كَهْلاً وَ إِذْ عَلَّمْتُكَ الْكِتابَ وَ الْحِكْمَةَ وَ التَّوْراةَ وَ الْإِنْجيلَ وَ إِذْ تَخْلُقُ مِنَ الطِّينِ كَهَيْئَةِ الطَّيْرِ بِإِذْني فَتَنْفُخُ فيها فَتَكُونُ طَيْراً بِإِذْني وَ تُبْرِئُ الْأَكْمَهَ وَ الْأَبْرَصَ بِإِذْني وَ إِذْ تُخْرِجُ الْمَوْتى بِإِذْني وَ إِذْ كَفَفْتُ بَني إِسْرائيلَ عَنْكَ إِذْ جِئْتَهُمْ بِالْبَيِّناتِ فَقالَ الَّذينَ كَفَرُوا مِنْهُمْ إِنْ هذا إِلاَّ سِحْرٌ مُبينٌ». مائده/ 110.
[9] . طبرى آملى، محمد، دلائل الإمامة، قم، بعثت، چاپ اول، 1413ق، ص220، حدیث141. طبرى آملى، محمد، نوادر المعجزات في مناقب الأئمة الهداة عليهم السلام، قم، دليل ما، چاپ اول، 1427 ق، ص283.
[10]. حر عاملى، محمد، إثبات الهداة بالنصوص و المعجزات، بیروت، اعلمى، چاپ اول، 1425ق، ج4، ص121. بحرانى، هاشم، مدينة معاجز الأئمة الإثني عشر و دلائل الحجج على البشر، قم، مؤسسة المعارف الإسلامية، چاپ اول، 1413 ق، ج5، ص10. بحرانى اصفهانى، عبد الله، عوالم العلوم و المعارف والأحوال من الآيات و الأخبار و الأقوال، قم، مؤسسة الإمام المهدى، چاپ اول، 1413 ق، ج19، ص171.
[11] . آقا بزرگ الطهراني، الذریعه، بيروت، دار الأضواء، چاپ دوم، ج8، ص242.
[12] . خوئی، ابو القاسم، معجمرجال الحديث ج 11، ص141.
[13] . شوشترى، محمد تقى، قاموس الرجال، قم، مؤسسة النشر الإسلامي، چاپ دوم، 1410ق، ج1، ص659.
[14] . مامقانى، عبدالله، تنقيح المقال في علم الرجال، قم، موسسة آل البيت (عليهم السلام) لإحياء التراث ، چاپ اول1، 1431ق، ج8، ص147.
[15] . تنقيح المقال في علم الرجال، پیشین، ج34، ص317.
[16] . نمازى شاهرودى، على، مستدركات علم رجال الحديث، تهران، فرزند مولف، چاپ اول، 1414ق، ج7، ص399.
دیدگاه کاربران
هنوز دیدگاهی برای این مطلب ثبت نشده است.