لطفا به سوالات ذیل پاسخ فرمایید: الف: آيا حديثي كه از پيامبر يا ائمه نقل ميشد در همان لحظه مينوشتند يا نه؟ و چطور ممكن است كه اصحاب پیامبر، هميشه با كاغذ و دوات حاضر باشند؟
ب: سلسله احاديث یعنی چه؟ ج: آيا شغل راويان، روايت گري بود و چه سودي از آن ميبردند؟
ج: آيا علم حديث در همان عصر پيامبر تدريس ميشد يا نه؟
د: راه تشخيص احاديث درست از نادرست چگونه است؟
دانشوران اسلامي براي به دست آوردن روايات درست، شيوههاي گوناگوني را انتخاب كردهاند تا رهاورد خود را از فرمايشات معصومين ـ عليهم السّلام ـ به ديگران ارائه نمايند و پرچم دار اصلي اين نگرشها و شيوهها خود رسول الله ـ صلّي الله عليه و آله ـ و ائمه اطهار ـ عليهم السّلام ـ بودند چنانچه رسول گرامي ـ صلّي الله عليه و آله ـ فرمود: «دانش را مهار كنيد. گفتند: چگونه مهار كنيم؟ فرمود: با نوشتن.[1]»
امير المؤمنين ـ عليه السّلام ـ نيز فرمود: پيامبر خدا ـ صلّي الله عليه و آله ـ فرمودند: يا علي! آنچه من ميگويم بنويس. گفتم: يا رسول الله ميترسي فراموش كنم؟ فرمود: خداوند هيچ وقت چيزي را از ياد تو نخواهد برد، ولي براي فرزندان و آيندگان بنويس.[2]
اين بود كه از همان آغازين اسلام افرادي شروع به نوشتن احاديث كردند و البته ضرورت نداشت كه در همه لحظهها با دوات و كاغذ باشند چرا كه گاهي شنيدههاي خود را در خانه مينوشتند و بر پيامبر خدا ـ صلّي الله عليه و آله ـ و ائمه اطهار ـ عليهم السّلام ـ نشان ميدادند و آن حضرت درستي احاديث را تأئيد ميكردند. و برخي از اين صحابه به محضر پيامبر ـ صلّي الله عليه و آله ـ و ائمه هدي ـ عليهم السّلام ـ ميرسيدند فقط براي نوشتن احاديث كه معصومين به آنها املاء ميكردند يعني همانند يك معلم كه ديكته ميگويد و شاگردان مينويسند و نتيجهاش در عصر رسول خدا ـ صلّي الله عليه و آله ـ اين شد:
صحيفة النبي: املاي رسول خدا ـ صلّي الله عليه و آله ـ و نوشته امير المؤمنين ـ عليه السّلام ـ كه در منابع امروزي اهل سنت به صحيفه علي بن ابي طالب مشهور است. و امام صادق و امام باقر ـ عليهما السّلام ـ نيز وجود اين صحيفه را تأئيد نمودهاند.[3]
2. كتاب علي ـ عليه السّلام ـ : اين كتاب بزرگتر از صحيفة النبي است و امام حسن مجتبي در فرمايشي چنين توصيف ميكند: همه علوم نزد ماست و ما اهل آن هستيم و تا روز قيامت به هر چيز نياز باشد پيش ما موجود است. چرا كه همه اينها با املاي رسول الله ـ صلّي الله عليه و آله ـ و با خط امير المؤمنين ـ عليه السّلام ـ مكتوب است.[4]
علاوه بر اينها صحيفههايي نيز در نزد اصحاب پيامبر وجود داشت و آنها كلاسهايي تشكيل ميدادند تا علاقه مندان بتوانند نوشتههاي آنها را بنويسند و بالاترين منفعتي كه ميبردند ترويج و تقويت دين مقدس اسلام بود.[5]
بنابراين نوشتن حديث و در كنار آن علوم حديث از همان آغازين شروع شد و البته به مرور زمان و نسبت به نيازها، بيشتر و ترقي يافتهتر شده است.
نوشتن اصل: دومين اثر با تأكيد پيامبر بر نوشتن احاديث، که در عصر ائمه اطهار ـ عليهم السّلام ـ رخ داد، اصل نويسي بود، اصل به مجموعهاي گفته ميشد كه اصحاب مستقيماً از امام يا با يك واسطه درباره موضوع خاصي ميشنيدند و آنها را جمع آوري ميكردند كه در كتب روايي بارها از اين اصلها ياد شده است و علامه آقا بزرگ تهراني در الذريعه، بيش از صد اصل را با مشخصات نويسندهاش آورده است.[6]
البته گاهي هم روايات غير موثق وارد اين اصلها ميشد كه ديگران با نگاهي به زندگاني نويسنده، يا راوي آن اصل، موارد اتهامي را بررسي ميكردند و در كتابهايشان مينوشتند كه اين اصل يا اين راوي قابل اعتماد نيست.
عرضه حديث: از آنجا كه افراد سود جو پيدا ميشدند و مطالبي را به اسم اسلام به ديگران ميگفتند، بحث عرضه روايات و نوشتهها بر معصومين و علماي بزرگ پيش آمد. يعني نوشتههايي به امام معصوم يا علما نشان ميدادند تا از درستي آن مطمئن شوند و اين يكي ديگر از شيوههايي بود كه براي تشخيص درستي و نادرستي روايات به كار ميرفت كه اين هم باز به دستور ائمه اطهار ـ عليهم السّلام ـ بود چنانچه امام باقر ـ عليه السّلام ـ ميفرمود: هر كس گفته خود را {احاديثي كه شنيده} به ما نشان دهد، سلامت ميماند.[7]
اين نشان دادنها توسط افراد مختلف به يكايك ائمه در تاريخ ثبت شده است كه براي اختصار به چند نمونه اشاره ميشود:
1. عرضه بر امير المؤمنين ـ عليه السّلام ـ : يكي از صحابه پيامبر ـ صلّي الله عليه و آله ـ به نام ابو الطفيل عامر بن واثله روايات و نوشتههايش را بر امير المؤمنين ـ عليه السّلام ـ نشان داد و آن حضرت درستي آنها را تأييد كرد.[8]
2. عرضه بر امام كاظم ـ عليه السّلام ـ : اسحاق بن عمار رواياتي را كه به امام صادق ـ عليه السّلام ـ منسوب بود جمع آوري كرده و پيش امام كاظم ـ عليه السّلام ـ آورد و آن حضرت علاوه بر درستي آن، توضيح بيشتري را در مورد روايات دادند.[9]
3. عرضه بر امام عصر توسط نواب: در عصر غيبت صغري از طريق نائبان خاص امام عصر ارواحنا له الفداء، احاديث به آن حضرت نشان داده ميشد و درستي يا نادرستي آن مورد تأييد امام زمان ارواحنا له الفداء قرار ميگرفت.[10]
عصر غيبت كبري: در عصر غيبت كبري نيز اين شيوه استمرار داشت كه شيعيان از ائمه اطهار ـ عليهم السّلام ـ ياد گرفته بودند چنانچه ميبينيم حسين بن روح نوبختي نائب سوم امام عصر نوشتههايي را براي علماي قم مي فرستاد و از آنها نيز ميخواست.[11]
راه كار ديگر براي حفظ احاديث، پايه گذاري اجازه حديث بود كه علماي بزرگ بعد از تربيت شاگردان برجسته و با تقوي به آنها اجازه ميدادند تا رواياتي كه از استادشان شنيدهاند به ديگران نقل كنند و اين كار هم باعث ميشد كه سلسله اسناد در روايت ميآمد كه موقع نقل ميگفت از استادم شنيدم كه او نيز از فلان تا ميرسيد به معصومين و از سويي فقط به افراد صلاحيت دار علمي و ديني اين اجازه داده ميشد و اين كار جلوي انحرافات و سوء استفادهها را ميگرفت.[12]
با اين وجود، باز افرادي كه براي ضربه زدن به تشيع چيزهايي را به دروغ به رسول گرامي اسلام ـ صلّي الله عليه و آله ـ يا ائمه اطهار ـ عليهم السّلام ـ نسبت ميدادند كه ميطلبيد علوم حديث و نوشتن احاديث از دقت بيشتري برخوردار باشد كه اين بار نيز رسول گرامي و ائمه اطهار راه را نشان داده بودند و مسير حديث را روشن كرده بودند و آن نوشتن سلسله احاديث بود چنانچه رسول خدا ـ صلّي الله عليه و آله ـ ميفرمودند: موقع نوشتن حديث تمام راويانش را بنويسيد كه اگر حق بود پاداش برده و اگر معلوم شد كه راوي دروغ گفته وزرش بر گردن او باشد.[13]
امير المؤمنين ـ عليه السّلام ـ نيز فرمود: هر وقت حديث نقل ميكنيد اسناد دهيد به كسي كه از او شنيديد.[14]
بر همين اساس است كه مرحوم آيت الله العظمي خويي(ره) مينويسد: نوشتن كتب فهرست {اسامي راويان و مورد اعتماد يا نبودنشان} و سيره در ميان اصحاب ائمه ـ عليهم السّلام ـ ، امري متعارف بوده كه برخي از اين نوشتهها بدست ما رسيده است.[15]
بنابراين براي تشخيص روايات بايد به كتب رجالي مراجعه شود و البته براي افراد عادي در مسائل فقهي همين اندازه كه از مجتهدي جامع الشرايط تقليد كنند و عمل نمايند كافي است. اما اگر كسي خواست از روي تحقيق و پژوهشهاي علمي به نتيجهاي برسد چارهاي جز ياد گرفتن علم حديث يعني راوي شناسي و روايت شناسي و مراجعه به كتابهاي رجالي علماي بزرگ ندارد.
معرفی منابع جهت مطالعه بیشتر:
1. جامع الرواة، محمد بن علي اردبيلي، قم، مكتبه مرعشي نجفي، 1403 ه ق.
2. رجال العلامة، حسن بن يوسف معروف به علامه.
دیدگاه کاربران
هنوز دیدگاهی برای این مطلب ثبت نشده است.