لطفا مراحل سير و سلوک و عرفان که شامل توبه ـ مجاهده و... است را توضيح دهيد آيا کتابي که براي عموم درباره عرفان باشد وجود دارد؟

  • نشان کردن
؟
متن کاربر

پرسش

لطفا مراحل سير و سلوک و عرفان که شامل توبه ـ مجاهده و... است را توضيح دهيد آيا کتابي که براي عموم درباره عرفان باشد وجود دارد؟

پاسخ کارشناسی

پاسخ

سالک و رهرو طريق الي الله براي وصول به قرب الهي، پيش از هر چيز، باید يک سري شرايطی را رعايت کند. به تعبيري ديگر براي شروع در اين سفر و سير الي الله، يک سري مقدمات و مبادي و اسبابي است که بايد فراهم شود و از آن سو يک سري موانعي است که لازم است از بين بروند. بزرگان اخلاق و عرفان هر کدام به روش خود، راههايي را پيشنهاد داده اند که اگر بخواهيم با توجه به آيات و روايات خلاصه آنها را در يک جمله بيان کنيم چيزي نيست جز عمل به دستورات شرع مبين اسلام و انجام و اهتمام به واجبات و فرائض و ترک نواهي و محرمات الهي.

حال اگر بخواهيم اين شرايط اساسي سير و سلوک را بسط و توضيح دهيم اين موارد عبارتند از:

1. توبه: اولين مرحله از مانع زدايي براي سالک راه، گناه زدايي است؛ چرا که گناه نه تنها مايه ورود به جهنم است، بلکه مانع انجام کار خير در دنيا نيز خواهد بود. امام صادق ـ عليه السلام ـ در روايتي تصريح مي کند که اثر گناه اين است که انسان را از عبادت محروم مي کند و گناه در کارهاي خير مانند کارد برنده و تيزي که گوشت را قطعه قطعه مي کند کارهاي خير و ثواب را تکه تکه مي کند «ان الرجل ليذنب، فيحرم صلاة الليل و انّ عمل السيئ أسرع في صاحبه من السکين في اللحم».[1]

توبه که به معناي رجوع و بازگشت است، خود مراتب و مراحلي دارد هم شامل توبه عام و عوام مي شود و هم توبه خاص و خواص و هم توبه اخص. توبه عوام آن است که انسان معصيت­کار از گناه و معصيت دست بکشد اما توبه خواص، پرهيز از ترک مستحب و از انجام مکروهات است. و توبه اخص پرهيز از توجه به غير خدا است درهر حال چون گناه و معصيت، چرک و کثافت و نجاست است، آدمي براي ورود به اين سفر الهي چاره اي جز اين ندارد که در هر مرتبه اي که هست اين آلودگي روحي و باطني و قلبي را از خودش بزدايد و تطهير کند؛ لذا در دعاها داريم که اللهم طهرني فيه من الدنس و الاقذار، پروردگارا ما را از پليدي ها و آلودگي ها پاک کن.

شايان توجه است برخي بزرگان در تبيين مراحل سير و سلوک اولين مرحله را «يقظه» (بيداري) مي دانند.[2]

و اين با آنچه تاکنون گفتيم منافاتي ندارد چرا که توبه و ترک گناه خود از نتايج و ثمرات يقظه است. آدمي اگر متنبه شد که مسافر است و بايد حرکت کند و در راه نمي تواند درمانده و رها بماند، قطعا به فکر حرکت مي افتد و وقتي از خواب غفلت بيدار شد و فهميد که چاره اي جز حرکت نيست، حتما به فکر تحصيل زاد و راحله و توشه و مرکب مي افتد و پيش از حرکت آن موانعي را (گناه) که سر راه خود دارد شناسائي و آنها را از بين مي برد.

و به قول سعدي:

حَرَم در پيش و حرامي در پس                    اگر خُفتي مُردي و اگر رفتي بُردي

همه انبياء الهي آمده اند تا انسان ها را از اين خواب غفلت بيدار کنند اما اگر کسي با غرق شدن در لذّات دنيا و گناه گوشش سنگين و کر شد، هرگز صداي انبياء را نخواهد شنيد و درخواب خواهد ماند و خواهد مرد.« و ما انت يمسمع من في القبور[3]». اي پيامبر تو آناني را که در قبر خوابيده اند نمي تواني بيدار کني.

2. زهد: براي رسيدن به خدا و درجات قرب او چاره اي جز بي رغبتي نسبت به متاع فريب دنيا نيست. زهد يعني بي رغبتي و پشت و پا زدن و تعلق نداشتن به لذّات زودگذر دنيوي نه به معناي استفاده مناسب نکردن از نعمت هاي دنيوي. نشانه زهد واقعي را قرآن اين چنين بيان کرده اند:«لِکيْلَا تَأْسَوْا عَلَى مَا فَاتَکمْ وَلَا تَفْرَحُوا بِمَا آتَاکمْ[4]».

نه هنگام آمدن متاع دنيا خوشحال و از خود بي خود مي شود و نه هنگام رخت بربستن آن نگران خواهد بود صاحب منازل السائرين مي گويد: زهد براي توده مردم «قربت» است اما براي سالک «ضرورت» يعني انسان هاي متوسط اگر زاهد باشند به خدا نزديک مي شوند اما براي کساني که اهل سير و سلوکند رعايت اين امر برايشان ضروري است و چاره اي جز آن ندارند. اگر کسي بخواهد به «باقي» برسد بايد از دام «فاني» (لذات دنيا) برهد.[5]

بعد از اين مراحل، برخي از علماي اخلاق و عرفان همچون محقق طوسي، از مراحل ديگري چون رياضت، مراقبه و محاسبه، تقوا نيز نام مي برد که به جهت عدم تطويل مطالعه آنها را به خود شما پرسش گر گرامي مي سپاريم.[6]

اما مقامات و مراحل سير و سلوک

قبل از توضيح برخي از اين مراتب، دانستن اين مطالب ضروري است که در بيان تعداد اين مراحل، تقديم و تأخير هر يک از اين منازل بين مشايخ اهل سلوک و عرفان اختلاف نظر هست مثلا خواجه عبدالله انصاري در منازل السائرين، سير سلوک عرفاني را در ده منزل دانسته و براي هر سئوالي ده مرحله قرار داده است. اما خواجه نصير الدين طوسي در کتاب «اوصاف الاشراف» براي مراحل سير و سلوک، شش باب و براي هر باب، شش اصل ذکر کرده است. ديگر بزرگان تقسيمات ديگري را برگزيده اند. از آنجا که ذکر همه اين مراحل در گنجايش اين چند صفحه نيست اجمالا به برخي از مهم ترين تقسيمات خواجه نصير طوسي اشاره مي شود:

1. ايمان: انسان سالک بايد، معتقد باشد به خدا، قيامت، وحي و راهي هست و بايد اين راه را پيمود و اگر اين راه درست پيموده شود به بهشت و گرنه به دوزخ منتهي خواهد شد. ايمان که شرط آغازين تحصيل زاد و توشه است، مراتبي دارد. اولين شرط سلامت ايمان، عمل صالح است. «الَّذِينَ آمَنُواْ وَعَمِلُواْ الصَّالِحَاتِ طُوبَى لَهُمْ وَحُسْنُ مَآبٍ[7]».

اگر کسي بداند و ايمان قلبي داشته باشد که نيازمند و فقير است و بداند رفع نيازها نه مقدور خود اوست و نه ميسور مانند او، و بداند در جهان هستي کسي هست که نياز او و تمام نيازمندان را مي داند و قدرت رفع اين نيازها و مشکلات آنان را دارد، حتما به فکر سير و سلوک مي افتد و براي رسيدن به خانه امن الهي به فکر چاره مي افتد.

2. ثبات: ممکن است بر اثر پيدايش حالتي براي انسان، جذبه اي حاصل شود، يا فکري او را به حق راهنمايي کند و او تصميم پيمودن راه بگيرد ولي در اين تقسيم، ثابت نباشد و علل و عواملي او را از اين تصميم پشيمان کند؛ لذا صرف ايمان، براي سلوک کافي نيست و سالک بايد به مرحله ثبات در اعتقاد و ايمان برسد.[8]

منظور از ثبات قدم، ثبات در سيرت و سنت ديني است و به طور کلي ثبات در هر چيز به اندازه و در محدوده همان چيز است.

3. نيت: اگر انسان ثابت قدم هم باشد، ممکن است کار را بدون روح آن يعني نيت انجام دهد؛در حالی که روح هر کاري را نيت آن تأمين مي کند. لذا نيت به منزله روح است و عمل به منزله تن و عمل بي روح، جسد سرد و مرده است رسول اکرم ـ صلي الله عليه و آله و سلم ـ مي فرمايد: «فانما لکل امراءٍ مانوي».[9] هر کسي به اندازه نيتي که دارد طرفي مي بندد. در دوران امر بين نيت و عمل، نيت بي عمل از عمل بي نيت بهتر است. «نية المومن خير من عمله».[10]

4. صدق: خداي متعال، انبياء الهي را به عنوان «صادق» و «صديق» معرفي مي کند.[11] و ديگران را به همراهي آنها فرا مي خواند «يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُواْ اتَّقُواْ اللّهَ وَکونُواْ مَعَ الصَّادِقِينَ[12]»؛ اي کساني که ايمان آورده ايد تقواي الهي پيشه سازيد و با اهل صدق همراه باشيد.

محقق طوسي: «صدق در لغت، راست گفتن و راست کردن وعده باشد؛ و در اين موضع، مراد راستي است هم در گفتن و هم در نيت و عزم و هم در وفاي به آنچه زبان داده باشد و وعده کرده باشد و هم درتمامي حالها که پيش آيد او را».[13]

5. انابة: انابه به معناي نوبت گرفتن است منيب کسي است که مکررا نوبت مي گيرد تا ببيند درِ رحمت ويژه الهي چه هنگام باز مي شود تا او وارد گردد. قرآن مي فرمايد:«أنيبوا الي ربکم[14]»

خداوند انسان منيب را دوست دارد و مي فرمايد منيب از تذکره الهي، متذکر مي شود. «و ما يتذکر الاّ من ينيب[15]»

6. اخلاص: به قول محقق طوسي، ترجمه فارسي اخلاص، ويژه کردن باشد يعني پاک کردن چيزي از هر چيزي که غير او باشد و با او در آميخته باشد.[16] سالک الي الله بايد از هر نيت و عملي که کوچکترين نشانه اي از غير حق در او باشد احتراز کند و قلبش را فقط مخصوص ذات حق گرداند تا آنجا که حتي براي رسيدن به بهشت و يا ترس از جهنم خدا را عبادت نکند بلکه فقط و فقط خدا و رضايت او را طلب کند.

باب بعدي که خواجه نصير در مراحل سير سلوک مي شمارد عبارتند از: 1. خلوت 2. تفکر 3. خوف و حزن 4. رجاء 5. صبر 6. شکر.

باب چهارم شامل اين شش مرحله است: 1. ارادت 2. شوق 3. محبت 4. معرفت 5. يقين 6. سکون

باب پنجم نيز مشتمل بر اين شش فصل و سئوال است: 1. توکل 2. رضا 3. تسليم 4. توحيد 5. اتحاد 6. وحدت

و باب ششم مربوط به آخرين مرحله سير و سلوک «فناء في الله» است.

پرسشگر محترم چنانکه خود واقفيد سخن در هر يک از اين مراحل و منازل سير و سلوک بسيار فراوان است و طي کردن عملي اين مراتب کاري بسيار سخت است و دشوار اما ممکن و شدني.

معرفی منابع جهت مطالعه بیشتر:

1ـ عبدالرزاق کاشاني، شرح منازل السائرين، ترجمه علي شيرواني، انتشارات الزهراء.

2ـ جوادي آملي، عبدالله، مراحل اخلاق در قرآن (تفسير موضوعي قرآن کريم ج11، مرکز نشر اسراء.

3ـ خواجه نصير الدين طوسي، اوصاف الاشراف، انتشارات وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامي.

 


[1]. برقي، احمد بن محمد بن خالد، برقي، محسن تحقيق رجايي، سيد مهدي، مجمع جهاني اهل بيت، چاپ دوم، 1416ق، ج1، ص205؛ کليني، محمد بن يعقوب اصول کافي، ج2، ص272.

[2]. ر.ک؛ قاساني، عبدالرزاق، شرع منازل السائرين، قم، انتشارات بيدار، چاپ اول، 1413ق، ص34.

[3]. فاطر / 22.

[4]. حديد / 23.

[5]. جوادي آملي، عبدالله، مراحل اخلاق در قرآن، قم، مرکز نشر اسراء، چاپ سوم، 1379ش، ص187.

[6]. همان، ص153ـ219.

[7]. رعد / 29.

[8]. مراحل اخلاق در قرآن، همان، ص239.

[9]. مجلسي، محمد باقر، بحارالأنوار، بيروت، موسسه الوفاء، 1406ق، ج67، ص186.

[10]. کليني، محمد بن يعقوب، اصول کافي، تهران، دارالکتب الاسلاميه، 1365ش، ج2، ص84.

[11]. نساء / 69؛ مريم / 41 و 56.

[12]. توبه / 119.

[13]. خواجه نصير الدين طوسي، محمد، اوصاف الاشراف، به اهتمام سيد مهدي شمس الدين، سازمان چاپ و انتشارات وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامي، چاپ دوم، 1370ش، ص17.

[14]. زمر / 54.

[15]. غافر / 13.

[16]. اوصاف الاشراف، ص21.

اطلاعات مطلب

تاریخ انتشار
21 امرداد 01
بازدید
۱۱۱
گفت‌وگو

دیدگاه کاربران

حداقل ۵ کاراکتر؛ دیدگاه پس از بررسی نمایش داده می‌شود.

هنوز دیدگاهی برای این مطلب ثبت نشده است.