در اسلام براي پروراندن تفكر و خلاقيت چه توصيه هايي شده است؟

  • نشان کردن
؟
متن کاربر

پرسش

در اسلام براي پروراندن تفكر و خلاقيت چه توصيه هايي شده است؟
پاسخ کارشناسی

پاسخ

پيش از آنکه نظر اسلام را در باره خلاقيت بررسي کنيم سه نکته را بايد متذکر شويم:
1ـ خلاقيت چيست
خلاقيت را به وضعيت يا کيفيتي براي آفرينش و خلق معنا کرده‌اند. به عبارت ديگر خلاقيت يک توانايي است که فرد بر اساس آن از ايده‌ها، نقش‌ها، روابط و الگوهاي سنتي فراتر رود و بتواند انديشه‌ها، روش‌ها و تفسيرهاي معنادار جديد خلق کند.[1]
2ـ ويژگي‌هاي افراد خلاق
با توجه به معنايي که از خلاقيت مطرح شد، روان شناسان ويژگي هاي افراد خلاق را مطالعه كرده‌اند. ويژگي‌هاي مشترك همه افراد خلاق از اين قرار است:
1. اهل فکر و مطالعه هستند و گنجايش ذهني و فكري زيادي دارند.
2. اهل سؤال و پرسش هستند و حس کنجکاوي آنان مدام فعال است.
3. به تقليد اکتفا  نمي‌کنند و خودشان فکر هم مي‌کنند.
4. دقيق هستند، به جزئيات امور و جوانب کارها توجه دارند.
5. به مسائل فلسفي و اعتقادي، مثل دين، ارزش ها، معني و مفهوم زندگي و مرگ، و از اين قبيل بسيار توجه مي كنند.
6. شجاعت دارند و از پذيرش کارهاي جديد و ارائه طرح‌هاي تازه نمي‌ترسند[2].
3ـ روش‌هاي افزايش خلاقيت
از آنجا که انسان مخلوق خداوند است و  خداوند او را مانند خود خلق کننده آفريده است، همه افراد از قوه خلاقيت برخوردارند. اما برخي افراد به دليل استفاده از روش‌هاي خاص خلاقيت بيشتري دارند. روش‌هاي که براي ايجاد خلاقيت مطرح شده‌اند، زياد است، اما در اين نوشتار بر حسب اقتضاي مقام به چند مورد اشاره مي‌شود:
1. زياد مطالعه کنيد!
2. از افکار ديگران بهره بجوييد!
3. به ذهن خود آزادي عمل دهيد!
4. فرصت هايي را که در آن ذهن شما خلاق است از دست ندهيد!
5. انديشه‌ها و طرح‌هاي خلاق که به ذهن‌تان رسيد يادداشت کنيد!
6. تغييراتي در محيط اطراف خود ايجاد کنيد!
7. در حيطه کاري خود به فعاليت بپردازيد!
8. ايده هاي گذشته را از نو بسازيد.[3]
توصيه‌هايي پرورش دهنده خلاقيت در منابع اسلامي
با توجه به ويژگي‌هايي که براي افراد خلاق ذکر شد و همچنين روش‌هايي که در روان‌شناسي براي پرورش خلاقيت ذکر شده است، به راحتي مي‌توان از منابع ديني توصيه‌هايي براي افزايش خلاقيت به دست آورد.
1ـ مطالعه و فکر
در اسلام توصيه‌هاي زيادي وجود دارد که افراد را به انديشيدن و مطالعه کردن فرا مي‌خواند. آيات و روايات زيادي در منابع اسلامي وجود دارند که انسان را دعوت به فکر کردن وانديشيدن مي‌نمايد. در اينجا به يک روايت از اميرالمؤمنين اشاره مي‌گردد که به بحث خلاقيت بيشتر تناسب دارد: «مَنْ أَكْثَرَ الْفِكْرَ فِيمَا تَعَلَّمَ أَتْقَنَ عِلْمَهُ وَ فَهِمَ مَا لَمْ يَكُنْ يَفْهَمُ»[4] کسي که به آموخته‌هاي خود زياد بيانديشد، دانش او استحکام مي‌يابد و چيزهاي را درک مي‌کند که تا حالا درک نکرده بود.
اين روايت در عين حال که فکر کردن و انديشيدن زياد دعوت مي‌کند، به نوآوري و خلاقيت در اثر فکر نيز اشاره دارد. زيرا مي‌فرمايد که شما در اثر فکر به چيزهاي جديد مي‌رسيد. و خلاقيت نيز رسيدن به انديشه‌هاي تازه و جديد است.
2ـ مطالعه انديشه‌هاي ديگران
فرد خلاق براي اينکه به خلاقيت برسد، نخست بايد راهي را که ديگران رفته بپيمايد، کارهاي که در يک زمينه انجام شده ياد بگيرد، انديشه‌هايي را که مطرح شده بياموزد و سپس در اثر خلاقيت از آنها فراتر رود. در اسلام نيز مکررا سفارش شده که يک مسلمان بايد انديشه‌هاي درست را از ديگران بياموزد حتي اگر آن انديشه را يک کافر ارائه کرده باشد. اميرالمؤمنين (ع) مي‌فرمايد: «خُذِ الْحِكْمَةَ أَنَّى كَانَتْ فَإِنَّ الْحِكْمَةَ تَكُونُ فِي صَدْرِ الْمُنَافِقِ فَتَتَخَلَّجُ فِي صَدْرِهِ حَتَّى تَخْرُجَ فَتَسْكُنَ إِلَى صَوَاحِبِهَا فِي صَدْرِ الْمُؤْمِنِ»[5] يعني دانش و حکمت هر جا باشد آن را فرابگير، اگر حکمت و دانش در ذهن منافق باشد، هدر مي‌رود مگر اينکه از ذهن او خارج گردد و در ذهن کسي قرار گيرد که اهل آن است يعني مؤمن. امام صادق (ع) مي‌فرمايد: «خُذِ الْحِكْمَةَ وَ لَوْ مِنْ أَفْوَاهِ الْمَجَانِين»[6] دانش را فرابگيريد هر چند از دهان ديوانگان. ‏
روايات ديگري نيز در اين زمينه وجود دارد. پس ترغيب به آموختن انديشه‌هاي ديگران که يکي از زيرنباهاي خلاقيت است در اسلام مورد تأکيد قرار گرفته است.
3ـ يا دداشت کردن انديشه‌هاي خلاق
همانطور که در بالا مطرح شد، يکي از راه‌هاي افزايش خلاقيت نوشتن انديشه‌هاي خلاق است که به طور ناگهاني در ذهن انسان خطور مي‌کنند. در اسلام نيز توصيه‌هايي مطرح شده است که افراد مطالبي را که فرا مي‌گيرند، يا با تفکر به آنها مي‌رسند يادداشت کنند. از پيامبر گرامي اسلام نقل شده که فرمودند علم را دربند کنيد، عرض شد چگونه؟ فرمودند با نوشتن. «قَيِّدُوا الْعِلْمَ قِيلَ وَ مَا تَقْيِيدُهُ قَالَ كِتَابَتُهُ»[7] همچنين در کلام ديگر از حضرت ايشان نقل شده است: « قَيِّدُوا الْعِلْمَ بِالْكِتَابَةِ»[8] دانش و انديشه را با نوشتن نگه داريد. علم که در روايت مطرح عام است شامل علومي که انسان از ديگران مي‌آموزد و همچنين شامل انديشه‌هاي خلاقي که خود به آنها مي‌رسد، نيز مي‌شود.
4ـ سؤال کردن و پرسيدن
سؤال‌مند كردن ذهن انسان‌ها جهت تعقل، تفكر و به بارور نشاندن قوه خلاقيت انسانها نيز در موارد متعددي از قرآن و دين مشاهده مي شود. خداوند در قرآن بارها و بارها از آفرينندة زمين و آسمان و علت اولي خلقت و يا از معبود حقيقي و اصلي انسانها سؤال مي‌کند و در ضمن اين سؤال‌ها كه همراه با مقدمه چيني‌هايي نيز مي‌باشد، قصد برانگيختن خلاقيت و تفكر و تعقل انسان‌ها را دارد.
اميرالمؤمنين (ع) مي‌فرمايد: «سَلُونِي عَمَّا شِئْتُم»[9] از هر مطلبي که مي‌خواهيد از من سؤال کنيد. همچنين در کلام ديگر مي‌فرمايد: « سَلُونِي قَبْلَ أَنْ تَفْقِدُونِي»[10]
5ـ موارد ديگر
1. مشورت: در قرآن نيز بدان سفارش شده است «وشاورهم في الامر»[11]. مشورت به نوعي زمينه آغاز تفکر و تلاش فکري براي حل مشکل و سوال مي باشد.
2. مسابقات و رقابت ها: در اسلام نيز در موارد متعددي سفارش به مسابقه و سبقت گيري به يكديگر مخصوصاً در كارهاي خير و نيك شده «و استبقوا الخيرات[12]» و «سارعوا الي مغفرة من ربكم[13]» همانگونه كه در روانشناسي امروز روشن شده است انسانها در فشارها و تنگناهاي مناسب و در حضور ديگران بهتر از حالت عادي و معمولي از توانايي هاي ذهني و بدني خويش استفاده مي كنند و اين باعث توانمندي بيشتر و خلاقيت افزون تر است.
3. داستان گويي: در قرآن به داستانهاي مختلفي از تاريخ افراد و اقوام متفاوت بر مي خوريم كه باعث انديشيدن و تعقل در زمينه هاي مختلف است.
4. تشويق به كار و فعاليت:
در كار و فعاليت، نيازهايي براي انسان پديد مي آيد كه براي رفع آن انسان به پرورش قوة خلاقيّت نيازمند است.
5.تمثيل  قرآن گاه بوسيله مثال زدن به تحريك انسانها جهت تفكر و تعقل خلاّق آميز مي پردازد. «آنانكه تورات مي خوانند و عمل نمي كنند مانند الاغهايي هستند كه كتاب باركشي مي كنند[14]».
6. ترغيب به يادگيري و مطالعه: اسلام به كسب علم و دانش اهميت زيادي داده تا جايي كه آن را به عنوان امري ضروري و لازم براي مسلمانان بيان داشته است. روان شناسان امروزي نيز با اين نظر موافق اند كه براي ارائه كار خلاقانه مي بايد وقت زيادي را صرف يادگيري در رشته خود نمود و اغلب افراد خلاق كارهاي خلاقانه خود را پس از سالها تحصيل و تحقيق و تمرين آفريده اند.[15]
7. صبر و استقامت: اسلام به ما دستور داده كه در كارها همت بالايي داشته باشيم و با سعي و تلاش به رشد و تكامل نائل آئيم، ليس للانسانِ الّا ما سعي.[16] انسان در سايه صبر و تلاش مي تواند راه هاي حل جديدي براي مشكلات خود پيدا كنند.[17]
برخي از مسائل ديگري كه در آيات و روايات به آن اشاره شد و موجب خلاقيت مي شود از اين قرار است: بازي و تحرك، توجه به نكات مثبت رفتار و افكار ديگران، ارائه الگوي خلاق، تشويق به كار و نهي و ملامت از بي كاري و اهمالكاري، توجه به سؤلات ديگران، تشويق كاري كه بر اساس خلاقيت صورت گرفته، مباحثه و مذاكره علمي و نهي از همنشيني با احمق، تشويق به سؤال پرسيدن و ... .

نکات تکميلي در مورد گستره دين
با توجه به تعاريف مختلفي كه از دين توسط دين شناسان و عالمان ديني صورت پذيرفته است مهمترين و اصلي ترين وظيفة دين هدايت و سرپرستي انسانها براي وصول به سعادت ابدي و كمال نهايي انسان است[18] و با توجه به اين هدف و وظيفه خطير بايد موضوعات و نيز سوالات خاصّي را از دين پرسيد و انتظار پاسخ آنها را از دين داشت همانگونه كه در رابطه با علم نيز چنين است، يعني اينكه بايد مرزها و قلمرو علم را شناخت و سؤالات مربوط به علم را به آن ارجاع داد و از آن نبايد بيش از وظيفه و قلمروش انتظار داشت.براي روشن تر شدن بحث خوب است ضمن توضيحات بيشتر به مطالب زير توجه شود.
تفكيك قلمروهاي هر يك از دين و علم مانند تفكيك قلمروهاي هر يك از رشته هاي علمي مي ماند، همانگونه كه هر يك از رشته هاي علمي حوزه هاي خاص خود را دارد و شامل «موضوعات» و «مسائل خاصي» مي شود و نمي توان مثلاً از رشتة پزشكي انتظارات سؤالات مربوط به روح و روان را داشت و همانگونه كه نمي توان از رشته روانشناسي موضوعات مربوط به بدن و صحت و سلامت مثلاً دندان را توقع داشت و يا اينكه نمي توان از رياضيات انتظار پاسخگويي سؤالات مربوط به زمين شناسي و يا غيره را داشت. از دين نيز نمي توان انتظار پاسخ به سؤالاتي مربوط به علم تجربي و نيز از علم (تجربي) انتظار پاسخ سؤالات مربوط به دين را داشت.
بنابر اين هر يك از حوزه هاي دين و علم (تجربي) داراي اهداف، وظايف و قلمروها و در نتيجه داراي موضوعات و مسائل خاص خويش است.

خلاقيت و دين:
حال بايد ديد كه در مورد خلاقيت، چقدر در حيطه دين قرار مي گيرد. گفته شد كه وظيفه دين ارائه برنامة هدايت و سرپرستي انسانها براي وصول به معارف و كمال نهايي است كه از طرف خداوند براي آنها در نظر گرفته شده است و از آنجا كه معارف و كمال نهايي انسان تعبد و قرب الي الله مي باشد در نتيجه دين برنامه اي است از طرف خداوند براي متعبد كردن و فراهم نمودن قرب الي الله براي انسانها، مسئله خلاقيت گرچه نقش ساز در تعبد و تقرب بخداوند است و بدون اموري چون حافظه، استعداد، هوش، خلاقيت، ابتكار، هدف نهايي انسان يعني همان تقرب و تعبد به خداوند ميسّر نيست، امّا از آنجا كه اين امور، داده هايي تكويني خداوند و عطايايي است كه در قالب خلقت و ساختار آفرينش وجودي انسان در نهاد او نهفته شده است و بيشتر از آنكه جنبة شكوفايي و رشد داشته باشد جنبه تكويني، فطري و نهادي دارد؛ بدين وسيله مقدمات و وسايل رسيدن به هدف نهايي كه همان تقرب و تعبد به خداوند باشد، در وجود او نهفته شده است؛ پس ديگر مسئله اي مستقيم و مربوط به دين نمي باشد. مي توان در اينجا از عبارات فلاسفه استفاده كرده و بيان داشت كه موضوعات از اين دست، كه بيشتر علمي هستند، موضوعاتي هستند كه اولاً و بالذات مربوط به دين نمي باشند يكي به همان دليلي كه توضيح داده شود و ديگر بدليل اينكه در حيطة كشف و تجربة انساني قرار دارند يعني اينكه انسانها با تجربه و بوسيله راه هاي عادي و معمولي علمي كه در اختيار دارند توانايي كشف و شناخت اين گونه از مسائل را دارند و تا حدودي براي كشف و شناخت آن نياز به نيروي علمي خارق العاده و فوق  بشري نيست. اين است كه دين به مسائل مهمتر و غير قابل دسترس بشريت پرداخته است؛ امّا از آنجا كه اولاً رشد هر بشري، از جمله رشد معنوي و ديني با استفاده از امكانات مادي و معمولي بشر صورت مي پذيرد، يعني با همين استعدادهايي از جمله حافظه، هوش و خلاقيت و ثانياً خدا نيز اين فرد را در همين چهارچوب امكانات بشري انتظار دارد پس در دين نيز سخن (نه به شكل يك هدف اصلي بلكه يك هدف فرعي) به مسائلي از جمله خلاقيت، هوش، حافظه و استعداد كشيده مي شود و در ميان آيات و روايات به مباحثي پيرامون رشد و شكوفايي حافظه، خلاقيت، استعداد، هوش و ... بر مي خوريم و حتي رواياتي را پيرامون تقويت و استفادة بهينه از استعداد هاي خداوندي خواهيم يافت، امّا آنچه كه مهم است، اين است كه دين نه كتاب علمي است و نه كتاب روانشناسي و نه كتابي پيرامون رشد خلاقيت و هوش انساني بلكه كتاب نجات بخش و سعادت مند كردن ابدي و نهايي انسان كه همان تعبد و تقرب الهي است مي باشد.
 
پي نوشت ها:
[1] - http://dictionary.reference.com/browse/creativity
2 - http://www.farstak.com/modules/news/article.php?storyid=56
[3] - http://www.doogoole.blogfa.com/post-46.aspx
[4] - تصنيف غررالحکم، ص57.
[5] - بحارالانوار، ج2، ص99.
[6] - بحارالأنوار، ج97، ص84.
[7] - بحارالانوار، ج2، ص151.
[8]- بحارالانوار، ج58، ص124.
[9] - کافي، ج1، ص399.
[10] - وسائل الشيعه، ج15، ص128.
[11] . با مردمان مشورت كن، آل عمران/ 159.
[12] . در نيكي ها مسابقه بگذاريد (سبقت بگيريد)، بقره/ 148.
[13] . بشتابيد بسوي كارهايي كه باعث بخشش خداوند است، آل عمران/ 133.
[14] . مثل الذين حملوا التورات ثم لم يحملوها كمثل الحمار عمل اسفاراً، جمعه/ 5.
[15] . گلاور، جان اي و ... ؛ روان شناسي تربيتي اصول و كاربرد آن، ترجمه: علينقي خرازي، چاپ دوم، 1378، صفحه 232.
[16] . نجم/ 53.
[17] . روان شناسي تربيتي اصول و كاربرد آن ، صفحه 234.
[18] . رجوع كنيد به كتب كلامي و دين شناسي، از جمله شرح تجريد خواجه نصير الدين طوسي.

اطلاعات مطلب

تاریخ انتشار
15 آذر 93
بازدید
۹٬۱۷۲
گفت‌وگو

دیدگاه کاربران

حداقل ۵ کاراکتر؛ دیدگاه پس از بررسی نمایش داده می‌شود.

هنوز دیدگاهی برای این مطلب ثبت نشده است.