آيا مطالعه و صرف وقت در زمينه علوم دنيوي مثل فيزيک و... در حالي که مطالعه ديني همزمان داشته باشيم، موجب پشيماني در آخرت مي شود يا نه؟

  • نشان کردن
؟
متن کاربر

پرسش

آيا مطالعه و صرف وقت در زمينه علوم دنيوي مثل فيزيک و... در حالي که مطالعه ديني همزمان داشته باشيم، موجب پشيماني در آخرت مي شود يا نه؟

پاسخ کارشناسی

پاسخ

جايگاه تحصيل دانش در اسلام

تحصيل دانش جايگاه ويژه اي در دين مبين اسلام دارد و اسلام بزرگترين منادي علم جويي است و آموزش و پرورش يكي از اهداف بعثت انبيا است و آيات[1] مربوط به بعثت انبيا شامل تعابيري چون « تعليم كتاب و حكمت»، «تلاوت آيات» و... مي باشد. در يكي از آيات شريفه [2]«آموزش ناشناخته ها» هم از اهداف بعثت انبيا شمرده شده است. صفاتي چون «عليم» و «عالم» براي خداوند متعال، از ديگر جنبه هاي توجه قرآن كريم به اين موضوع مي باشد. پيامبر اكرم ـ صلي الله عليه و آله ـ‌ پيروان خود را به ‌«آموختن دانش» در هر جا[3] و هر حالي[4] فرا مي خواند. اسلام علم آموزي را فريضه اي از فرائض خداوند بر مي شمارد[5] و بر هر مرد[6] و زن[7] مسلمان واجب مي داند و دانشجو و دانش پژوه را مانند رزمنده در راه خدا مي داند كه مورد مغفرت الهي است[8]. ائمه هدي ـ عليهم السّلام ـ هم در هر شرايط سياسي و اجتماعي بر اين مهم تاكيد ورزيدند. از امام حسين ـ عليه السّلام ـ در چكاچك شمشيرها در كربلاي خونين[9] تا امام باقر ـ عليه السّلام ـ كه شكافنده دانشها و مجهولات علمي است و حكومت آرماني امام زمان ـ عجل الله تعالي فرجه ـ كه بهار توسعه دانشها و شكفتن غنچه هاي علوم تازه مي باشد.[10]

در سايه اين اهتمام نظري بود كه علم جويي و شور دانش پژوهي، تحولي عظيم در تاريخ بشر گذاشت و ديري نپاييد كه مسلمانان سرآمد نحله هاي علمي جهان شدند و عالم را به اعجاب و اعتراف وا داشتند[11] و دستاوردهاي بسياري در عرصه هاي مختلف علوم از منطق و فلسفه گرفته تا جبر و رياضيات، پزشكي، داروشناسي، شيمي، زيست شناسي حيوانات، زيست شناسي گياهان و[12]... تا آنجا كه برخي از مورخان اروپايي غبار تعصّب را از چشمها شستند و نوشتند«خدمتي كه اعراب (مسلمانان) به ترقي علوم كردند تنها بخشي از اكتشافات علمي ايشان نبود بلكه با تأسيس مدارس و تأليف كتب سبب انتشار دانش شدند و از اين نظر حق بزرگي بر گردن اروپاييان پيدا كردند»[13].

از ديدگاه اسلام تحصيل برخي دانش ها مانند ديگر وظايف ديني واجب، آموختن عده اي از علوم مستحب، بعضي حرام، برخي مكروه و بعضي مباح اند. در ادامه به اين بحث پرداخته مي شود.

احكام تحصيل دانش[14]

بر اساس نقش دانش مورد تحصيل در تكامل مادي و معنوي و يا انحطاط انسان يا بي نقشي آن در تکامل مادي و معنوي مي توان تحصيل دانش را چنين تقسيم نمود:

1) دانش هايي كه آموختن آنها واجب است: هر دانشي كه مقدمه سازند گي مادي و معنوي، دنيوي و اخروي، فردي و اجتماعي است و بدون آن اساس حيات انسان به مخاطره مي افتد، تحصيل آن واجب است؛ به نحو عيني يا كفايي[15].

علومي كه تحصيل آنها واجب عيني است: دانش هايي كه مقدمه سازندگي فردي است و افراد جامعه بدون آن قادر به انجام تكاليف اعتقادي و علمي خود نمي باشند تحصيل آنها بر تك تك افراد واجب است. مانند: شناخت خدا[16] ـ شناخت دين[17] و شناخت اصول دين و عقايد، شناخت واجبات و محرمات.

علومي كه تحصيل آنها واجب كفايي است: دانش هايي كه مقدمه سازندگي و تامين نيازهاي جامعه اند و بدون آنها جامعه با مشكل روبرو مي گردد و يا نمي تواند در مقابل تهاجم احتمالي دشمن[18] از خود دفاع نمايد؛ تحصيل آنها واجب است[19] اما از نوع واجب كفايي، يعني با اقدام و آغاز به تحصيل افراد كافي براي اين امور، تكليف از ديگران ساقط
مي شود.

2) دانش هايي كه آموختن آنها مستحب است: معرفت نفس ـ علوم اهل بيت ـ آنچه عمل و صلاح را مي افزايد[20] ـ آنچه سود مي بخشد[21] ـ از هر دانشي نيكوترينش[22] ـ زبان خارجي[23] .

3) دانش هايي كه آموختن آنها حرام است: آنچه به فساد مي انجامد.[24]

4) دانش هايي كه آموختن آنها مكروه است ـ آنچه سود نمي بخشد مثل علم نسب شناسي.

4) دانش هايي كه آموختن آنها مباح است: علومي كه در خدمت جامعه اند تحصيل آنها اگر با قصد قربت و خدمت باشد مستحب مي شوند و اگر صرفاً براي گذران زندگي و منافع مادي باشند مباح اند.

نكاتي جزئي براي پاسخ به سؤال شما:

با اين توضيحات، در پاسخ روشن تر به سؤال شما به نكاتي جزئي تر اشاره مي نماييم.

1. اگر سرگذشت بسياري از انسان هاي وارسته را مطالعه نماييم، در ميان آنها افرادي را خواهيم ديد که به درجات عالي انساني و عرفاني نائل گرديده اند در حالي که داراي دانش و تحصيلات حوزوي نبوده اند.

از علماء و دانشمندان ديني به طور مستقيم يا غير مستقيم (کتاب) استفاده کرده اند. به عنوان مثال شهيد چمران آن عارف رزمنده، داراي تحصيلات دانشگاهي بود و در رشته فيزيک اتمي مدارج بالاي علمي را طي کرده بود و يا شهيد رجايي، بابايي، صياد شيرازي و... بدون اينکه در حوزه علميه تحصيل کرده باشند سير کمال و آدم شدن را طي کردند.

2. طبق نظر شهيد مطهري(ره) همه دانش هايي که در خدمت اسلام و مسلمين باشد و به رشد و پيشرفت علمي و ديني و فرهنگي جامعه اسلامي کمک کند علوم ديني به حساب مي آيد و فراگيري آن مورد تأکيد و سفارش و احترام اسلام است. بنابراين تحصيل علومي که براي جامعه مفيدند، اگر با انگيزه الهي باشد بسيار مطلوب است و مي تواند باعث رشد معنوي انسان هم باشد، همچنان که تحصيل علومي که به صورت مستقيم به دين ربط دارد اگر به انگيزه مادي و دنيوي باشد نزد خدا هيچ ارزشي ندارد و باعث دوري انسان از خدا مي شود.

2. گرايش ها و رشته هاي مربوط به رشته تحصيلي شما چه بسا نياز ضروري جامعه ما باشد و مثلاً ما را در بخش هاي كاربردي يا صنعتي يا تحقيقات نظري و آكادميك در عرصه هاي نو ظهور از بيگانگان بي نياز گرداند، در اين صورت تحصيل در اين رشته ها بر اشخاص با استعداد واجب خواهد بود.

3. همه دستورات دين براي آن است كه ما از راه اطاعت خدا به سعادت برسيم، بنابراين با نيت الهي و خدمت به دين و مردم، تحصيل علوم غير ديني نيز مي تواند آن هدف را تامين نمايد.

4. كشور ما و جوانان آن با توکل به خدا در مسير تحصيل علم قدم مي گذارد تا با تلاش براي آغاز و ادامه «نهضت نرم افزاري» و «توليد علم»، بتوانند «جهش بزرگي براي احياء تمدن اسلامي» را پايه ريزي نمايند كه به تبع گامي بلند «آماده سازي براي ظهور مهدي موعود ـ عجل الله فرجه ـ »خواهد بود. آيا چنين نيتي براي گام نهادن به عرصه هاي تحقيق و تحصيل دانش نمي تواند سود دنيا و آخرت را به همراه داشته باشد؟

5. بنابراین، تحصيل دانش منافاتي با انجام نماز و وظايف ديني ندارد. شما با برنامه ريزي مي توانيد هم برنامه هاي ديني را انجام بدهيد تا به کمال انساني برسيد و هم به مطالعات درسي خود برسيد.

معرفی منابع جهت مطالعه بیشتر:

1ـ علم و حكمت در قرآن و حديث، محمدي ري شهري.

2ـ آشنايي با علوم اسلامي، شهيد مرتضي مطهري.

3ـ ده گفتار، شهيد مطهري.

 


[1] ـ بقره / 129ـ 151؛ آل عمران / 164؛ جمعه / 2.

[2] ـ «كما ارسلنا فيكم رسولا يتلو عليكم آياتنا و يزكيكم و يعلمكم الكتاب و الحكمة و يعلمكم ما لم تكونوا تعلمون» بقره / 151.

[3] ـ‌ مجلسي، محمد باقر، اطلبوا العلم و لو بالصين (10 جلدي)، بيروت، ‌مؤسسه الوفاء ،چاپ سوّم ،‌1403ق، ج1، ص10.‌

[4] ـ مجلسي، محمد باقر، بحارالانوار، ج1، ص171، ح27. طلب العلم فريضة في كل حال.

[5] ـ همان، ج1، ص171، ح28. طلب العلم فريضة من فرائض الله.

[6] ـ همان، ج1، ص171، ح29. طلب العلم فريضة علي كلّ مسلم.

[7] ـ همان، ج1، ص177، ح54. طلب العلم فريضة علي كلّ مسلم و مسلمة.

[8] ـ همان، ج1، ص179، ح62. الشّاخص في طلب العلم كالمجاهد في سبيل الله إنّ طلب العلم فريضة علي كلّ مسلم و كم من مؤمن يخرج من منزله في طلب العلم فلا يرجع إلا مغفورا.

[9] ـ همان، ج98، ص177؛ زيارت نامه امام حسين(ع) «و بذل محجته فيك ليستنقذ عبادك من الضلالة و الضلالة».

[10] ـ مجلسي، محمد باقر، بحارالانوار، ج52، ص336، ح73. «العلم سبعة و عشرون حرفا... فاذا قائم قائمنا...».

[11] ـ ر.ك: حكيمي، محمد رضا، دانش مسلمين، دفتر نشر فرهنگ اسلامي، فصل پنجم؛ لوبون، گوستاو، تمدن اسلام و عرب، ترجمه سيد هاشم حسيني، تهران، اسلاميه، بي تا.

[12] ـ ر.ك: دكتر مونتگمري وات، (مورخ مشهور انگليسي)، تاثير اسلام بر اروپاي قرون وسطي، ترجمه حسين عبدالمحمدي، قم، مؤسسه آموزشي و پرورشي امام خميني(ره)، چاپ اول، 1378ش، فصل 3.

[13] ـ لوبون، گوستاو؛ تمدن اسلام و عرب، ص 546.

[14] ـ ر.ك: محمدي ري شهري، محمد، علم و حكمت در قرآن و حديث، ترجمه عبد الهادي مسعودي، قم، دارالحديث، چاپ اول، 1379،ج1،  فصل5 از بخش5.

[15] ـ واجب عيني آن است كه بر تك تك افراد واجب مي باشد و همه بايد اين وظيفه را ادا نمايند اما واجب كفايي چنين نيست ؛بلكه با انجام فردي يا عده اي، ديگر آن وظيفه از عهده ديگران ساقط مي شود و آنان ديگر مأمور به انجام آن وظيفه نمي باشند.

[16] ـ امام علي ـ عليه السّلام ـ : العلم بالله افضل العلمين. عبد الواحد آمدي، غررالحكم و دررالكلم، تحقيق محدث ارموي، جامعه تهران، چاپ سوم، 1360ش، ح1674.

[17] ـ الزم العلم بك ما ذلك علي صلاح دينك و ابان لك عن فساده، غرر الحكم 3337؛ اولي العلم بك ما لا يتقبل العمل الا به، غررالحكم 3335؛ رسول اكرم(ص): عليكم بمذاكرة العلم فان بالعلم تعرفون الحلال من الحرام، كنز العمال، ج10، ص166، ح28860 نقل در علم و حكمت 1151.

[18] ـ «و اعدوا ما استطعتم من قوه» انفال / 60.

[19] ـ مطهري، مرتضي، آشنايي با علوم اسلامي ج1 (منطق و فلسفه)، نشر صدرا، چاپ بيست و پنجم، 1378، ص17.

[20] ـ احمد العلم عاقبه ما زاد في عملك في العاجل و از لفك في الآجل. غرر الحكم 3338.

[21] ـ رسول اكرم(ص): خير العلم ما نفع. غرر الحكم 5149؛ امام علي(ع) در پاسخ همام در مورد صفت متقين: و وقفوا اسماعهم علي العلم النافع لهم. نهج البلاغه، ترجمه محمد دشتي؛ قم، نشر عصر ظهور، 1379، خطبه 193.

[22] ـ امام علي(ع): العلم اكثر من ان يحاط به فخذ من كل شيء احسنه. غرر الحكم 1819.

[23] ـ زيد بن ثابت: امرني رسول الله(ص) ان اتعلم السريانيه. سنن ترمزي، ج5، ص67، ح2715، نقل در علم و حكمت ح 1198. ـ به خاطر خواندن نامه هاي محرمانه رسول الله، زيد مامور به آموختن زبان سرياني شد. منية المريد 381 نقل در علم و حكمت ح 1199.

[24] ـ شر العلم ما افسدت به رشادك. غرر الحكم 5694.

اطلاعات مطلب

تاریخ انتشار
22 امرداد 01
بازدید
۷۲
گفت‌وگو

دیدگاه کاربران

حداقل ۵ کاراکتر؛ دیدگاه پس از بررسی نمایش داده می‌شود.

هنوز دیدگاهی برای این مطلب ثبت نشده است.