روش برخورد با نوجوانان پرخاشگر چگونه است ؟نظر اسلام در این رابطه چیست؟

  • نشان کردن
؟
متن کاربر

پرسش

 روش  برخورد با نوجوانان پرخاشگر چگونه است ؟نظر اسلام در این رابطه چیست؟

پاسخ کارشناسی

پاسخ

قبل از اين که نظر اسلام را در مورد چگونگي مهار پرخاشگري بررسي کنيم، به تعريف و علل پرخاشگري از ديدگاه روانشناسان مي پردازيم. پرخاشگري عبارت است از «رفتاري که به قصد آسيب رساندن به کسي يا چيزي انجام مي شود».[1]

«آسيب» شامل آزارهاي رواني نظير تحقير، توهين و فحّاشي نيز مي شود. مؤلفه قصد، در مفهوم پرخاشگري اهميت بسياري دارد و بدون آن نمي توان به رفتاري بر چسب پرخاشگري زد. بنابراين اگر در بازي فوتبال بازيکني ناخودآگاه به بازيکن ديگري صدمه بزند، آن را پرخاشگري نمي دانيم، ولي اگر با داور به درشتي سخن بگويد، پرخاشگري است. هم چنين اگر به قصد آسيب رساندن به کسي کاري را ترک کند، مثلا ببيند کسي دارد به طرف پرتگاه مي رود ولي به او هشدار ندهد، باز بر آن، پرخاشگري صدق مي کند.[2]

علل پرخاشگري

شناخت علل پرخاشگري مي تواند، براي درمان، کمک شاياني باشد؛ لذا به برخي از آن علل اشاره مي کنيم.

1. علل غريزي؛ فرويد پرخاشگري را حالتي غريزي و ذاتي مي داند و اعتقاد دارد که کودک از بدو تولد کم و بيش براي بروز رفتارهاي پرخاشگرانه آمادگي دارد. به نظر او حالت پرخاشگري در تمام انسان ها از تولد تا مرگ وجود دارد و اين خصوصيت بين انسان و حيوان مشترک است. به عقيده او نيروي حاصله از غريزه مرگ، پس از انباشته شدن در درون انسان، به دو صورت تخليه مي شود؛ يکي به صورت بيروني که به بروز رفتارهاي پرخاشگرانه مي انجامد و ديگري به صورت دروني که به اعمال خود ـ تخريبي و احساس گناه شديد در فرد منتهي مي شود.[3]

2. علل زيستي؛ پرخاشگري ممکن است ناشي از اختلالات و بيماري هاي جسمي باشد به عنوان مثال، اگر فردي اختلال شنوايي و يا بينايي داشته باشد، ممکن است به رفتارهاي پرخاشگرانه متوسل شود، معلمان و مربيان بايد به اين مورد که بين دانش آموزان مدارس شايع است، توجه خاصي مبذول دارند. هم چنين اشکال در عملکرد سيستم مرکزي اعصاب، وجود ضايعات مغزي، اختلال در ترشح غدد و تحريک هيپوتالاموس موجب بروز رفتارهاي پرخاشگرانه مي گردد.[4]

3. علل محيطي؛ از ديدگاه برخی روان‌شناسان، پرخاشگري رفتاري آموخته شده است. اگر فرد به هدفش نرسد و ناکام شود؛ يکي از رفتارهاي او رفتار پرخاشگرانه خواهد بود که از آن طريق نياز دروني خود را بر آورده مي سازد. اگر کسي از طريق رفتارهاي پرخاشگرانه به خواسته هايش برسد، به تدريج مي آموزد که در آينده به وفور از اين گونه رفتارها استفاده کند. در رابطه با علل محيطي پرخاشگري، خانواده و مدرسه و جامعه نقش بسيار مهمي دارند. بي توجهي و يا توجه افراطي اعضاي خانواده به کودک، تنبيهات شديد کودک، تبعيضها و بي عدالتي هاي بين فرزندان و دانش آموزان تشويق هاي بيجا، حسادت و احساس نا امني کودک، واگذاري کارهاي فراوان و خارج از توان به کودک، نزاع ها و کشمکش هاي خانوادگي، بي ارزش شمردن کودک، دخالت هاي بيش از حد و بيهوده بزرگتران در کارهاي کودکان، ممانعت از فعاليت هاي کودک و عدم استفاده صحيح از اوقات فراغت، رفتارهاي متناقض والدين در تربيت کودک، غيبت هاي طولاني والدين و فقر اقتصادي خانواده مي توانند به بروز رفتارهاي پرخاشگرانه بينجامند.

در تمام موارد فوق، کودک ممکن است ناراحتي ها و نگراني هاي خود را به صورت پرخاشگري بروز دهد. از اين رو والدين بايد با شيوه هاي صحيح تربيت کودک در هر سن آشنا شوند تا به موقع بتوانند از يادگيري، رفتارهاي پرخاشگرانه در کودک جلوگيري به عمل آورند.[5]

کودکان هم چنين با مشاهده رفتارهاي پرخاشگرانه و تهديد آميز معلمان و دوستان در مدرسه، ملاحظه صحنه هاي درگيري خشن و کشت و کشتار، و شنيدن ضرب المثل ها و داستان هاي خشونت آميز، رفتار پرخاشگرانه را مي آموزند.

لازم است که اشاره شود، که تا حدودي پرخاشگري نوجوانان (چه دختر و چه پسر) در اين سنين طبيعي مي باشد، زيرا همان گونه که اريکسون روان شناس معروف مي گويد: نوجوان همانند بند بازي مي باشد که يک بند را رها کرده و در هوا معلق است تا بتواند بند ديگر را بگيرد. زيرا در اين سن نوجوان کودکي را رها کرده، امّا هنوز به بزرگسالي نرسيده است، بنابراين هنوز هويت او به طور کامل شکل نگرفته، لذا يک اضطرار پنهاني در او وجود دارد که اين خود منجر به پرخاشگري مي شود. هم چنان که در روايت شريفي پيامبر اکرم ـ صلي الله عليه و آله و سلم ـ مي فرمايند: «الشباب شعبة من الجنون»؛ جواني شاخه اي از ديوانگي است.[6]

رويکرد ديني

به طور کلي مي توان روش هاي تربیتی را که در سيره تربيتي معصومين ـ عليهم السلام ـ ذکر شده است را به دو گروه عملا تقسيم نمود:

الف) روش هاي ايجابي (پرورش عادت هاي مطلوب)

در اين گونه روش ها به گونه اي رفتار مي شود که، يک رفتار دلخواه و مورد پسند در افراد شکل بگيرد و به مرور زمان در او نهادينه شود، از جمله اين روش ها.

1. تقويت شناخت و بصيرت اخلاقي: انسان موجودي متفکر و آگاه است، به همين سبب، آگاهي و شناخت نقش مهمي در شکل دادن به گرايش ها و رفتارها دارد. لذا لازم است که شناخت دهي لازم را در مورد رفتارهاي اخلاقي به افراد و خصوصا نوجوانان بيان نمود. و در ضمن عواقب و پيامدهاي رفتارهاي ضد اخلاقي نيز بيان شود، تا فرد با مقايسه اينها، به رفتار مطلوب روي آورد.

2. فراگيري قرآن: قرآن به عنوان کتاب آسماني نقش بسيار مؤثري در شکل گيري رفتارهاي مثبت و اصلاح رفتارهاي منفي آنان دارد. در روايت شريفي از پيامبر اکرم ـ صلي الله عليه و آله و سلم ـ نقل شده: «هر که قرآن را در جواني اش فراگيرد با گوشت و خونش عجين مي شود.»[7]

يکي از روش هاي بسيار مهم که در روايات معصومين ـ عليهم السلام ـ نيز بسيار تأکيد شده است، تشويق و ترغيب افراد، زماني که عملي شايسته را انجام مي دهند، همچنان که خداوند متعال همه بندگان را تشويق به اعمال خوب مي کند و پاداش آن را بهشت قرار مي دهد.

3. تحريک انگيزه ايماني. برنامه‌ریزی برنامه‌هایی که لذت معنوی نوجوانان را افزایش می‌دهد.

4. ارائه الگوي مناسب: همه افراد خصوصا نوجوانان از افراد مهم در زندگيشان الگو برداري مي کنند و رفتارهاي آنان را تقليد مي کنند، بنابراين لازم است که براي نوجوان هم الگوي عيني درست، معرفي شود و هم با استفاده از داستان ها و... الگوهاي گذشته معرفي گردند.

5. ارتباط با دوستان شايسته:دوست و هم نشين نوجوان، نقش اساسي در رشد و شکوفايي او دارد. در روايت شريفي پيامبر اکرم ـ صلي الله عليه و آله و سلم ـ فرمودند: آدمي بر آيين دوست صميمي خويش است، پس هر يک از شما بنگرد با چه کسي دوستي صميمانه دارد.[8]

ب) روش هاي سلبي

منظور از روش هاي سلبي، روش هايي است که به عنوان پيشگيري و يا اصلاح رفتارها و يا ويژگي هاي منفي و ناپسند به کار برده مي شوند:

از جمله اين روش ها:

1. تغافل (چشم پوشي): يکي از روش هاي بسيار مهم تربيتي ائمه در اصلاح رفتارهاي نامطلوب، تغافل مي باشد. در اين روش با چشم پوشي از رفتار نامطلوب، باعث مي شود که قبح اين عمل در ديد عامل شکسته نشود، زيرا در صورتي که قبح آن شکسته شد، در مرتبه بعد خيلي راحت تر، آن را انجام خواهد داد و هم چنين باعث مي شود که اقتداري مربي حفظ شود. امام صادق ـ عليه السلام ـ در اين رابطه مي فرمايند: «قدر و منزلت خويش را با تغافل گرامي بداريد.»[9]

2. تنبيه و تشویق: تنبيه به گونه هاي مختلفي مي تواند صورت گيرد: با تذکر مستقيم، تغيير در چهره يا روي گرداندن، محروم سازي و يا در نهایت اگر چاره‌ای نبود تنبيه بدني. که البته هر چه انسان از تنبيه هاي بدني استفاده نکند، مؤثرتر خواهد بود و رفتار نادرست، زودتر اصلاح مي شود؛ زيرا تنبيهات بدني، منجر به لجاجت و جبهه گيري فرد خاطي مي شود. هم چنان که در روايتي از امام علي ـ عليه السلام ـ داريم: «تأثير سرزنش گاهي از زدن بيشتر است».[10] با تشویق و تقویت رفتارهای مثبت می‌توان رفتارهای منفی را کاهش داد.

3. کنايه: زبان کنايه بسيار گويا تر از تصريح مي باشد. البته بايد سطح هوشي و عقلي مخاطب در نظر گرفته شود. امام علي ـ عليه السلام ـ در اين رابطه مي فرمايند: لغزش شخص عاقل را با کنايه تذکر دادن براي وي از ملامت صريح دردناک تر است.[11]

نکته مهم: خواهر گرامي توجه داشته باشيد که همان گونه که امام صادق ـ عليه السلام ـ در روايت شريفي مي فرمايند: «کونوا دعاة الناس بغير السنتکم؛ مردم را به غير زبانتان (با اعمال و رفتارهايتان) دعوت کنيد».[12]

براي هدايت افراد و خصوصا نوجوانان به رفتارهاي اخلاقي و منع و اصلاح آنان از رفتارهاي غير اخلاقي، بايد از امر و نهي هاي کلامي کمتر استفاده نمود، و در عوض با رفتار و اعمال مناسب خودمان الگوي مناسبي براي آنها شويم.

معرفی منابع جهت مطالعه بیشتر:

1ـ کتاب روان شناسي اجتماعي با نگرش به منابع اسلامي، جمعي از مؤلفان، انتشارات پژوهشگاه حوزه و دانشگاه، ص295 ـ 330.

2ـ مقاله، مشکلات رفتاري دانش آموزان، آيا پرخاشگري دانش آموزان قابل حل است، نوشته عبدالله شفيع آبادي.

3ـ مقاله، تنبيه از ديدگاه اسلامي؛ فصل نامه حوزه و دانشگاه شماره 14 و 15، مجله رشد معلم، شماره 70.

 


[1]. جمعي از مؤلفان، روان شناسي اجتماعي با نگرش به منابع اسلامي، قم، پژوهشگاه حوزه و دانشگاه چاپ اول، 1382ش.

[2]. همان، ص297 و 998.

[3]. شفيع آبادي، عبدالله، مشکلات رفتاري دانش آموزان، آيا پرخاشگري دانش آموزان قابل حل است؟ مجله رشد معلم، دي 1369ش، شماره 7، ص42.

[4]. همان.

[5]. شفيع آبادي، عبدالله، فنون تربيت کودک، تهران، انتشارات چهره، چاپ چهارم، 1368ش.

[6]. شیخ صدوق، من لا يحضره الفقيه، ج4، ص377، ح5774.

[7]. کنزالعمال، ج1، ص532، ح2381.

[8]. طوسي، الامالي، ص518، ح1135.

[9]. النوري الطبرسي، ميرزا حسين، مستدرک الوسائل و مستبط المسائل، بيروت، موسسه آل البيت لاحياء التراث العربي، 1408ق، ج9، ص159، ح22.

[10]. آمدي، عبدالواحد بن محمد، غررالحکم و دررالکلم، ح1429.

[11]. همان، ح4497.

[12]. کليني، محمد بن يعقوب، اصول کافي، ج2، ص78.

اطلاعات مطلب

تاریخ انتشار
24 امرداد 01
بازدید
۹۶
گفت‌وگو

دیدگاه کاربران

حداقل ۵ کاراکتر؛ دیدگاه پس از بررسی نمایش داده می‌شود.

هنوز دیدگاهی برای این مطلب ثبت نشده است.