منظور از عادت دادن، تلقين و تقليد در تربيت ديني چيست؟

  • نشان کردن
؟
متن کاربر

پرسش

منظور از عادت دادن، تلقين و تقليد در تربيت ديني چيست؟

پاسخ کارشناسی

پاسخ

يکي از گستره ها در «تربيت ديني » استفاده از روش هايي است که نه تنها شايسته، بلکه بايسته است که در تربيت ديني متربيان و فراگيران - بويژه نوجوانان، جوانان، دانش آموزان و دانشجويان - به کار گرفته شود و استفاده از روش هاي تربيتي صحيح، از اصول و مباني مهمي است که همه دست اندرکاران مسايل تربيتي نوجوانان و جوانان بايد به آن توجهي وافر کنند، زيرا «دنياي امروز، دنياي به کارگيري روش ها و بهره گيري از راه کارهاست. » ما در اينجا به سه مورد از آنها که مورد سوال شما هم مي باشد، مختصرا اشاره مي کنيم.

الف) تقليد

تقليد و الگوپذيري آگاهانه و مطلوب از اسوه ها امري مهم و اجتناب ناپذير در زندگي همه انسان هاست. به دليل همين اهميت است که در علوم گوناگوني همچون فقه، روان شناسي يادگيري، روان شناسي اجتماعي و تعليم و تربيت، تربيت ديني درباره آن بحث مي شود. گرچه الگوپذيري تمام گستره عمر انسان را فرا مي گيرد، ولي چون دوره اصلي شکل گيري شخصيت انسان دوران جواني است، بنابراين، الگوپذيري در دوره جواني از اهميت و تأکيد بيش تري برخودار است و بدون ترديد، در زمان حاضر، به دليل هجوم گسترده فرهنگ بيگانه غرب به جوامع اسلامي و ترويج و تحميل الگوهاي خود به جوانان، اهميت و تأکيد ياد شده دو چندان مي گردد.

مراد از «تقليد»، تأسي، پيروي و همانندسازي با ديگران است. در برخي از کتاب هاي روان شناسي، تقليد اصطلاحا اين گونه تعريف شده است: «توليد مجدّد و فعّال کيفيت و خصوصيات ادراک شده رفتار موجود ديگر».[1] در متون اسلامي، واژه هاي تبعيت، اقتدا، اطاعت، انقياد و امتثال نيز تقريبا به معناي تقليد به کار مي روند.

گروهي از روان شناسان نيز گفته اند: تقليد و الگوپذيري به معناي عام آن، بر سه قسم است:

1. محاکات (تقليد ناآگاهانه که از تولد تا دو سالگي است): تقليد ناآگاهانه و عاري از هرگونه انديشه و تشخيص را «محاکات» گويند؛ مثل اين که کودک چند ماهه اي که اطرافيان خود را خندان مي بيند، فورا و بدون اين که خنده شان را به هيچ وجه تعبير و تفسير کرده باشد، با تقليد ناآگاهانه از آنان بخندد.

2. تقليد بالمعني الاخص (تقليد نيمه آگاهانه که از دو تا هفت سالگي است): اين نوع تقليد الگوبرداري نيمه آگاهانه از رفتار ديگران است. در اين تقليد بچگانه، عنصر آگاهي و هدف داري حضور دارد، اما حضوري کم رنگ و اندک؛ مانند طفل سه ساله اي که تنها براي شبيه سازي خود با اطرافيان، از اعمال ايشان تقليد مي نمايد، بدون آن که قصد و هدف آن اعمال را درک کند.

3. اقتباس (تقليد آگاهانه که از هفت سالگي به بعد است): تکرار عمل ديگري با آگاهي کافي از حُسن کار اوست. اين قسم عالي ترين مرتبه تقليد است و کاملاً آگاهانه و هدفدار و از روي علم و قصد است؛ همانند نوجوان يا جواني که از ميان رفتارهاي اطرافيان، آن را که بهتر مي يابد، برمي گزيند و براي اين گزينش دليلي هم اقامه مي کند.[2]

اين تقليد قسم سوم، که بيش تر مربوط به جوانان و بزرگ سالان است، غالبا در امور اعتباري و آداب و رسوم و با هدف مطابقت با محيط و همرنگ شدن با ديگران رخ مي دهد.

يک روان شناس اجتماعي درباره هدف داري تقليد بزرگ سالان مي گويد: «وقتي تقليد به نحو مستقيم صورت مي گيرد بايد آن را وسيله نيل به هدفي شمرد، و اگر کسي تقليد مي کند براي آن است که به عمل تقليد شده يا ديگري که اين عمل را انجام داده است، ارج نهد يا عمل تقليد شده را راه حل مسأله اي مي پندارد».[3]

اکنون سؤال مهم اين است که چرا انسان به تقليد و الگوپذيري نيازمند است؟ و چرا جوانان بيش از ديگران چنين نيازي را احساس مي کنند؟ شايد اولين پاسخي که به نظر مي رسد اين است که خصيصه کمال گرايي آدمي او را از درون به حرکت وا مي دارد تا خود را به کساني که مظهر کمالات هستند، نزديک کند و صفات ايشان را اقتباس کرده، آنها را در شخصيت خود جذب کند.

از سوي ديگر، زندگي مشتمل بر قواعدي است که جوانان مايل هستند آن ها را بياموزند و بهترين شيوه کار را در تأسّي جستن به رفتار و منش افراد مورد قبول خويش مي دانند، تا بر اين مبنا بتوانند به شخصيت يک مرد يا زن کامل دست يابند.[4]

لذا تقليد و الگو پذيري در تربيت ديني از اين جهت ضرورت دارد که تقليد از الگوهاي سالم و با کمال، مي تواند زمينه ساز کمال گرائي و رسيدن به کمالات باشد. همچنين تقليد و پيروي از الگوهاي مطلوب و شايسته داراي آثار و فوايد مثبت متعددي است که برخي از مهم ترين آن ها عبارتند از:

1. اسوه هاي مطلوب و برجسته عامل تحرّک انسان ها به سوي کمال و تعالي هستند.

2. وجود اسوه هاي عملي مطلوب و مفيد امکان الگوپذيري ديگر علاقه مندان را فراهم مي کند.

3. الگوهاي عملي مطلوب و مفيد در زمينه هاي گوناگون، انجام کارهاي سخت در زمينه هاي متفاوت را تسهيل مي بخشند.

4. اسوه هاي مطلوب و حسنه عامل پيش گيري از انحراف هستند.

5. وجود الگوهاي عملي شايسته در مکتب و نظام فکري اسلام دليل حقّانيت و درستي آموزه هاي آن مکتب است که به طور صريح، امکان پاي بندي به آموزه هاي آن را اعلام مي دارد.[5]

علاوه بر فوايد عام و کلي ياد شده، الگوهاي شايسته به طور خاص و جزيي براي جوانان داراي آثار مثبت فراواني هستند که برخي از مهم ترين آن ها عبارتند از:

الف. گرايش جوانان به الگوهاي برجسته، افکار آنان را منظّم کرده، به آن ها تمرکز مي بخشد تا بدين طريق بر ويژگي مهم دوران جواني ـ يعني بحران هويت ـ به خوبي فائق آيند؛ زيرا همگرايي فکري زماني پديد مي آيد که آدمي درصدد همانند سازي با شخصيتي برتر از خود برآيد.

ب. الگو گرايي، نسل جوان را به تعالي روح و همت هاي والا فرا مي خواند. آشنايي با چنين الگوهايي جوانان را به نوعي تحسين وا مي دارد و آن ها براي دست يابي به منزلت رفيع الگوها، از هدف هاي محدود و زندگي روزمرّه فراتر رفته، به نوعي حيات معقول و معنوي سوق مي يابند.

ج. شناخت الگوهاي رشيد و بالنده موجب به کار افتادن استعدادهاي راکد و ظرفيت هاي پراکنده جوانان مي شود. حالت جذب و انجذابي که در پرتو تماس و آشنايي با الگوها به جوانان دست مي دهد چنان نيرومند است که توانايي به جريان انداختن توانايي هاي مکنون و بلااستفاده جوان را دارد.[6]

ب) عادت

عادت واژه عربي است، اين کلمه در زبان رسمي و عمومي عربي و حتي در قرآن کريم به هرنوع کار اطلاق مي گردد که از سر عادت انجام شود،[7] بنا براين، عادت در اصل به معناي بازگشت و تکرار است، و همين دليل عملي را که انسان بارها به تکرار آن خو گرفته، عادت مي گويند.

اين کلمه معناي اصطلاحي خاصي در تعليم و تربيت ندارد و صاحبان تخصص اين علم، آن را به همان معناي لغوي به کارمي برند، يعني هر عمل يا انفعالي که فردي بارها آن را تکرار کند و بر اثر تکرار، انجام و وقوع آن راحت و ساده و به نوعي پايدار شود.[8]

بنابراين، معناي عادت در بحث تعليم و تربيت اهميت چنداني ندارد؛ زيرا نه معنايي پيچيده و مبهم دارد و نه کسي در مورد آن دچار مشکل و ترديد شده است. آنچه اين باب مورد بحث قرار گرفته، بهره گرفتن از رويکرد عادتي در مقام تربيت است.

برخي از فلاسفه به ويژه سقراط، افلاطون، رسو وکانت باآن مخالفت کرده اند و برخي ديگر از جمله ارسطو و اکثر فيلسوفان مسلمان، تربيت را فن تشکيل عادت دانسته اند،[9] ما در اينجا به علت کمبود فرصت به ديدگاه اسلام اشاره مختصري مي کنيم.[10]

به نظر مي رسد در تربيت اسلامي روش عادتي هم پذيرفته است و هم پذيرفته نيست، به اين معنا که انجام عادتي کارها و حتي اقدامات تربيتي مبتني بر رويکرد عادت هم در متون و منابع اسلامي به طور کلي رد نشده و حتي در مواردي بر آن تصريح و تاکيد شده و هم در مواردي انجام عادتي کارها مورد نکوهش قرار گرفته است. در برخي ديگر از دستورات و سفارش هاي اسلامي بر تعقل و به کارهاي منطق و استدلال و همچنين عرفان تاکيد شده است، به گونه اي که نشان مي دهد در اسلام انجام کاري از روي عادت پذيرفته نيست.

از جمله رواياتي که به گونه اي روش عادت را پذيرفته مي توان به روايت امام باقر(ع) اشاره کرد که فرمود «هيچ چيزي نزد خدا پسنديده تر از عملي که به صورت مداوم انجام شود نيست، هرچند آن عمل اندک باشد».[11]

و از جمله رواياتي که روش عادت را ناپسند تلقي کرده، مي توان به روايت پيامبر اسلام (ص) اشاره کرد که فرمود «نگاه نکنيد به زيادي نماز، روزه و حج ايشان و به ناله هاي نيمه شب ايشان، اينها چيزهايي است که ايشان به آنها عادت کرده اند، به گونه اي که اگر ترک کنند مي ترسند. به جاي اين، به راست گوئي و امانت داري ايشان نگاه کنيد».[12]

با توجه به آنچه گفته شد، مي توان ادعا کرد که ازنظر اسلام رويکرد عادتي در تربيت، رويکردي اصلي تلقي نمي شود، به گونه اي که بتوان تربيت را فن تشکيل عادت دانست، چرا که عمده ترين دليلي که اين ادعا را ثابت مي کند، اين است که اصولا ايمان و رسيدن به مقام قرب الهي از امور زور بردار و عادتي نيست و عادت نمي تواند به آن راه يابد.

البته نبايد اين نکته را فراموش کرد که؛ در مواردي و تا حدي رويکرد عادتي در تربيت اسلامي مي تواند در راستاي تحقق هدف اصلي تربيت اسلامي مفيد و به کار گرفته شود.

ج) تلقين

در مورد تلقين، حقيقت آن است که انديشمندان هنوز معيار دقيقي براي تعريف و تشخيص تلقين ارائه نکرده اند، هر چند سعي بر آن است که اين واژه را تحديد کنند. در اين زمينه، فلاسفه تحليلي بر سر اين که در مفهوم آن از چهار معيار (هدف، نتايج، محتوا و شيوه ها) کدام را مدّ نظر قرار دهند و بر کدام اساس واژه مذکور را تعريف کنند، با هم اختلاف دارند. به عبارت ديگر، در قدم اول، با اين سؤال مواجه اند که تلقين چه وقت روي مي دهد؛ تلقين آن است که هدف از آموزش، يادگيري بدون دليل باشد، يا هنگامي که نتيجه و محصول آموزش ذهن هاي بسته است تلقين صورت گرفته، يا اساساً يادگيري محتواها و مسايلي مثل دين، اخلاق و سياست همان تلقين است، يا بگوييم اين مسأله بستگي به شيوههاي غير عقلاني دارد و سرانجام اين که بگوييم مجموعه اي از اين ها منجر به تلقين مي شود.[13]

تي سِن پس از آن که اين معيارها را ذکر مي کند، توضيح مي دهد که چون فلاسفه نتوانسته اند مفهوم دقيقي از تلقين ارائه کنند، اين واژه گنگ و ابهام آميز است. به همين دليل، اتهام مربوط به تلقين در تربيت ديني هم کلامي نامفهوم مي شود و نياز به ايضاح دارد پس تا وقتي مراد خود را آشکار نساخته اند، انتظار پاسخ نداشته باشند.[14]

فلاسفه تحليلي تعليم و تربيت انگلستان، به ويژه پل هرست، معتقدند که آنچه در محيطهاي ديني براي انتقال عقائد مذهبي به نسل جديد جريان دارد، تلقين است و نه تربيت. اين ايده به جز هرست، از جانب افراد ديگر هم بازگو شده است، براي مثال آنتوني فلوو عقيده دارد که تربيت ديني، نمونهاي روشن از تلقين است که عملي تحقير آميز و زشت تلقي مي شود،[15] به هر حال تلقين کلمه اي است که بار عاطفي دارد و از نظر اکثر مردم واژه اي ملامت بار به شمار مي آيد. اما بايد ديد مفهوم حقيقي تلقين چيست که اين بار عاطفي منفي را به ذهن متبادر مي سازد، بنابراين، به نظر مي رسد براي تحليل مفهوم تلقين، بايد وجه تمايز بين آن و مفهوم تربيت مشخص شود تا علت مردود بودن آن مشخص شود.

البته ممکن است فرايند تربيت، در بستر خود، مستلزم تلقين شود؛ يعني مربي شايد به ناچار، هراز گاهي از تلقين استفاده کند؛ مثلاً چگونه مي توان براي کودکي که هنوز از نظر رشد شناختي به مرتبه ي تفکر يا انديشه ي انتزاعي نرسيده است، از ايدآل هاي انسان آگاه و مکارم اخلاقي سخن گفت و استدلال کرد؟ اين مفاهيم انتزاعي، محتاج پيش نياز توانش انديشه ي انتزاعي اند؛ در تربيت کودکي که هنوز به سطح اين نوع انديشه نرسيده است، ناچار بايد از بحث تلقين استفاده کرد و آموزش و انتقال اطلاعات انتزاعي و پيچيده کار شايسته اي نيست؛ ولي از آنجا که بستر تربيت فراهم نيست و راه تلقين باز است ــ در عين اين که تربيت را از مفهوم تلقين جدا مي کنيم ــ گاهي به صورت اجتناب ناپذير، مربي وادار مي شود که از اين مکانيزم هم، در مسير تربيت استفاده نمايد. البته اگر کسي بتواند از راه ديگري، با رعايت توانش ها و ظرفيت رشدي، فرد را تربيت کند، استفاده از تلقين صحيح نيست.[16]

به هرحال، اگر از نظر واژه شناختي بخواهيم تربيت را از تلقين تفکيک کنيم، مي گوييم که تربيت امري است که:

اولاً، به صورت فرايند است؛ يعني يک جريان مستمر، تدريجي و زمانمند مي باشد؛

ثانيا، دو سويه و تعاملي است؛ اگر يک جانبه باشد يا القا است و يا تلقين؛

ثالثا، در آن تحميل هم نيست؛ چون متکي به داشته هاي فطري است و به صورتي بالقوه در خود متربي وجود دارد و مربي سعي مي کند آنها را شفاف و شکوفا نمايد، تا اين متغيرها در آن رعايت شود.

بنابراين، تربيت با تلقين متفاوت است؛ زيرا معمولاً در بحث تلقين ـ در هيپنوتيزم، روان کاوي، روان شناسي و مانند آن ـ گفته مي شود که تلقين عبارت است از: تحوّل و دگرگوني در يکي از ساختارهاي شناختي، عاطفي و رفتارهاي متربي؛ اما تحوّلي زودگذر و ناپايدار؛ از اين رو به ماندگاري تحولي که از راه تلقين در متربي ايجاد شده است نمي توان اطمينان داشت. پس تلقين، مثل تربيت، نوعي تحول در آن ساختارهاست؛ منتهي تحولي زودگذر که عنصر شناختِ فعالانه در آن کم رنگ است و فراگير بيشتر منفعلانه عمل کرده است.[17]

معرفی منابع جهت مطالعه بیشتر:

1ـ مقاله تلقين چالشي فراروي تربيت ديني، دکتر محمد حسن حيدري و دکتر حسن علي بختيار نصرآبادي.

2ـ مقاله روش عادتي در تربيت ديني از منظر آموزه هاي اسلامي، محمد ظاهر فهيمي.

 


[1]. منصور، محمود، روان شناسي ژنتيک تحول رواني از کودکي تا پيري، تهران، انتشارات سمت، ص249.

[2]. همان، ص195ـ204؛ ر.ک: مصباح يزدي، محمدتقي، جامعه و تاريخ از ديدگاه قرآن، ص212ـ213.

[3]. مهدي زاده، حسين، آموزه هاي اسلامي در باب تقليد از الگوها (با تأکيد بر دوره جواني)، مجله معرفت، تير 1382، شماره 67، ص85.

[4]. همان، ص86.

[5]. عباسي مقدم، مصطفي، نقش اسوه ها در تبليغ و تربيت، ص159ـ174.

[6]. شرفي، محمدرضا، جوان و نيروي چهارم زندگي، ص25.

[7]. جمعي از نويسندگان، مجموعه مقالات همايش تربيت ديني، قم، موسسه آموزشي و پژوهشي امام خميني(ره)، چاپ اول، 1388ش، ص360.

[8]. همان، ص361.

[9]. همان.

[10]. براي آشنائي با ديدگاهاي مختلف به مقاله «روش عادتي در تربيت ديني از منظر آموزه هاي اسلامي» نوشته محمد ظاهر فهيمي که در همايش تربيت ديني در جامعه اسلامي معاصر ارائه شده و توسط موسسه آموزشي و پژوهشي امام خميني(ره) تحت عنوان مجموعه مقالات همايش تربيت ديني به چاپ رسيده رجوع کنيد.

[11]. کليني، محمد بن يعقوب، کافي، ج2، ص82.

[12]. همان، ج2، ص105.

[13]. موسوي، محمد صادق، تربيت ديني هدايت يا تلقين؟، مجله معرفت، بهمن و اسفند 1378ش، شماره 32، ص20

[14]. همان.

[15]. جمعي از نويسندگان، مجموعه مقالات همايش تربيت ديني، قم، موسسه آموزشي و پژوهشي امام خميني(ره)، چاپ اول، 1388ش، ص1008.

[16]. شاملي، عباسعلي، درآمدي مفهوم شناختي در قلمرو تربيت ديني، مجله حوزه و دانشگاه، پاييز 1381ش، شماره 32، ص10 و 11.

[17]. همان.

اطلاعات مطلب

تاریخ انتشار
24 امرداد 01
بازدید
۱۶۹
گفت‌وگو

دیدگاه کاربران

حداقل ۵ کاراکتر؛ دیدگاه پس از بررسی نمایش داده می‌شود.

هنوز دیدگاهی برای این مطلب ثبت نشده است.