سرشار از استعدادم. حتي براي شما قابل تصور هم نيست ولي به دليل خالي بودن زندگي ام از عشق، تقريباً تمام انگيزه هاي...

  • نشان کردن
؟
متن کاربر

پرسش

سرشار از استعدادم. حتي براي شما قابل تصور هم نيست ولي به دليل خالي بودن زندگي ام از عشق، تقريباً تمام انگيزه هاي حياتم را از دست داده‌ام و لذتي از زندگي نمي برم. فقط کارم را زياد دوست دارم. چطوري اين دنياي بالقوه استعدادها و توانايي هايم را بالفعل کنم؟ چگونه مفيد باشم؟

پاسخ کارشناسی

پاسخ

با توجه به سؤال، ابتدا در مورد استعداد و توانایی و سپس در مورد عشق توضيحاتي داده شود:

استعداد

استعداد به صورت کلي داشتن يک امکان براي تغيير و تبديل شدن از چيزي به چيز کامل تر است. در مرحله اول فقط به عنوان يک قابليت محض مطرح است؛ اما در مرحله بعدي که مرحله تحقق و لباس وجود پوشيدن است، ديگر از حالت يک احتمال و امکان خارج مي شود و تبديل به يک فعليت مي شود. اما هر موجودي فقط داراي امکان هاي خاص خودش است و هر قوه اي فقط مي تواند فعليت هايي را که آفريدگار عالم براي او در نظر گرفته است عملي کند. شخصيت بالقوه آدمي، که همان بنيان خلقت و خميرمايه وجود و سرشت اوست، در فرهنگ قرآني از آن به «فطرت» تعبير مي شود. بنا به فرمايش رسول گرامي اسلام(ص): «کلُّ مولودٍ يولَدُ علي الفطرةِ»[1] يعني هر کسي که پاي به اين جهان مي گذارد بر فطرت الهي است که خدا او را سرشته است. يعني امکان هايي براي وي در نظر گرفته شده است. کمال حقيقي انسان در سايه توجه آگاهانه به نداي فطرت و هدايت صحيح خواسته ها و دريافت هاي فطري ممکن مي شود و عدم توجه به آواي فطرت، خودفراموشي و از خود بيگانگي انسان را فراهم مي آورد.

استاد مطهري در مورد سعادت انسان مي نويسد: «مگر سعادت جز شکوفا شدن همه استعدادها و پرشدن همه ظرفيت ها و فعليت رسيدن همه قوّه ها و پيمودن صراط مستقيمي که انسان را به عالي ترين و مرتفع ترين قلّه هاي وجود برساند، چيزي هست؟»[2] ولي براي رسيدن به اين هدف والا بايد استعداديابي کرد. ایشان در اين مورد مي فرمايد: «البته همه استعدادها در همه افراد هست، ولي در همه افراد يکنواخت نيست. به همين دليل مي گويند انسان يکي از چيزهايي که بايد کشف کند خودش است و انسان خودش را در آزمايش، با کار و با تجربه کشف مي کند. مثلًا کسي که استعداد سخنوري دارد، گاهي اتفاق مي افتد که اصلاً خودش نمي داند که يک چنين استعداد سرشاري در او نهفته است. يک مدتي که عمل مي کند مي بيند استعداد در او بروز مي کند، يعني خودش با عمل و تجربه خودش را کشف مي کند... و خيلي وقتها هم اتفاق مي افتد که آدم خيال مي کند استعداد يک کار را دارد بعد مي بيند ندارد، يا خيال مي کند استعداد يک کار را ندارد بعد مي بيند که دارد، که اينها خيلي ديده شده، و لهذا مي گويند براي هر کسي استعداديابي لازم و ضروري است. جزء مسائل ضروري جامعه مسئله استعداديابي است».[3]

بايد دانست که مهم ترين عنصري که در کنار عوامل محيطي و توارثي در تنظيم شخصيت بالفعل انسان دخالت دارد، عنصر «آگاهي» و «اختيار» انسان مي باشد که البته همه اين ها در طول اراده حق تعالي نقش خود را ايفا مي نمايند. شخصيت بالفعل انسان شخصيتي است که با دستان خود او شکل مي گيرد و بارزترين خاصيت آن دخالت «آگاهي و اختيار» خود انسان در آفرينش آن مي باشد. به همين دليل برعکس «شخصيت بالقوّه»، که همه آدميان به طوري مساوي از آن برخوردارند، اين نوع شخصيت درهمه افراد متفاوت بوده و حتي شايد دو نفر نيز از نظر «شخصيت بالفعل» مشابه هم نباشند.[4]

اولين اقدامات ضروري هر کسي در وهله اول شناخت واقع بينانه و صحيح او از خودش است؛ شناخت توانايي ها و استعدادهاي نهفته اش؛ و نيز شناخت محدوديت ها و موانع؛ و دست آخر شناخت راهکارهايي که او را به بالفعل کردن استعدادها رهنمون مي کند. واقع بيني در اين مورد نقش بسيار بزرگي دارد؛ چرا که اگر اين شناخت ها منطبق بر واقع نباشد (دچار بزرگنمايي يا کوچک نمايي)، آن وقت تمام برنامه ريزي ها محکوم به شکست خواهد بود. شايان توجه است که در نزد روانپزشکان هم، سلامتي رواني هر فرد با شناسايي توانايي ها و محدوديت ها، و با توجه به متحقق کردن استعدادهايش تحصيل مي شود؛ زيرا، کسي که چنين شناختي از خود پيدا کرد، در حد و اندازه خودش برنامه ريزي مي کند و اصولا در حوزه هايي که مناسبش نيست وارد نمي شود و فرصت، هزينه و... را در آنجا به هدر نمي دهد و در اثر اين کار براي خود گرفتاري و مشکل بوجود نمي آورد. واقع نگري موجب مي شود ارزيابي فرد از خود يک ارزيابي درست و دقيق باشد. نه دچار خود کم بيني شود و نه خود بزرگ بيني. از جنبه هاي واقعي وجودش غافل نشود و آنها را دريابد و در پي آن با روحيه مثبت شکرگزاري که در او ايجاد مي شود و در جهت بجا آوردن شکر نعمت، به دنبال راه هايي باشد که آنها را در بهترين مسيري که خدا برايش طراحي کرده است به جريان اندازد.

بديهي است که شکوفايي استعدادها منوط به شناخت درست آنها؛ و در نتيجه آن، يافتن راه خاص تحقق هر استعداد خاص است. ما در کنار تمايلات، استعدادهايي نيز داريم که مي توانيم با آموزش صحيح، آنها را به توانايي تبديل کنيم؛ اما نه به بهاي خط بطلان کشيدن بر روي تمايلات و يا حتي استعدادهاي ديگر.

خلاصه اينکه: کار ما با استعدادهايمان در چهار مرحله به سامان مي رسد: 1. کشف استعدادها؛ 2. استخراج آنها؛ 3. شکل دادن و در قالب مناسب ريختن؛ 4. جهت دادن. همانند معدني که کشف مي شود و سپس با روش هاي صحيح آماده استخراج مي گردد؛ و در مرحله بعد محصولاتش در قالب هاي مورد نياز به ديگران عرضه مي شود. همانگونه که از حديث شريف پيامبر اکرم(ص) در مي يابيم: «الناس معادن کمعدن الذهب و الفضّه»[5] مردم معدن هستند مثل معادن طلا و نقره. پس ما با شناسايي قوا و استعدادهاي خويش، بايد آن را بارور کنيم و جهت بدهيم اما بهترين جهت؛ چون اگر جهتي پايين تر انتخاب کنيم تنزل است و جهتي مساوي تنوع و جهت برتر تحرک و رشد است. اگر استعدادها با همه اختلافش هدف عالي نيابند و مرکز اين توانايي ها يعني نفس انسان تحت تأثير هواهاي نفس قرار گيرد، آن وقت استعدادها مدفون مي شوند، «و قد خاب من دسيها» ولي با هدايت آن به سوي خداوند و فرامين او، زمينه رويش آماده مي شود که فرمود: «قد افلح من زکيّها». انساني که اسلام معرفي مي کند، از نظر شخصيت، بالقوّه «ملهم به خير و شر» است و استعداد خوب و بد بودن به طور يکسان در نهادش نهفته شده است. «و نفسٍ و ما سوّيها فألهمها فُجورَها و تَقويها قَد اَفلَحَ مَن زکّيها وقد خابَ مَن دَسّيها[6]»؛ سوگند به نفس و سازنده و تنظيم کننده آن، که پس ازساختن، فجور (بدکاري ها) و «تقوا» (پرهيزکاري ها) را به آن الهام کرد. پس رستگارشد کسي که نفس را تزکيه کرد و نوميد و بي نصيب گرديد، کسي که آن را آلوده ساخت.

خواستن، توانستن است

«خواستن نه به معناي ميل داشتن، آرزو کردن و اميدوار بودن، بلکه به معناي عمل کردن است». مسلم است که فقط داشتن يک استعداد يا احتمال داشتن يک استعداد، به تنهايي نمي تواند باعث دستيابي به فعليت آن باشد، بلکه وقتي اين مهم حاصل مي شود که شخص آگاهانه و با برنامه دقيقي وارد عمل شود. يعني صرف داشتن يک استعداد هيچگاه کافي نبوده و نيست که کسي به کاميابي و ترقي برسد. ميدان عمل و کار است که عرصه بروز و ظهور استعدادهاست؛ پس شناخت و شکوفايي استعدادها بايد از مرحله حدس و احتمال وجود استعداد، وارد عرصه کار و عمل شود.

شهيد مطهري در اين باره مي فرمايد: «از همين جاست که يکي از خواص کار آشکار مي شود، يعني آزمودن خود. يکي از چيزهايي که انسان بايد قبل از هرچيز بيازمايد خودش است. انسان قبل از آزمايش خودش نمي داند چه استعدادهايي دارد؛ با آزمايش، استعدادهاي خود را کشف مي کند. تا انسان دست به کاري نزده، نمي تواند بفهمد که استعداد اين کار را دارد يا ندارد. انسان، با کار خود را کشف مي کند، و خود را کشف کردن، بهترين کشف است. اگر انسان دست به کاري زد و ديد استعدادش را ندارد، کار ديگري را انتخاب مي کند و بعد کار ديگر، تا بالاخره کار مورد علاقه و موافق با استعدادش را پيدا مي کند. وقتي که آن را کشف کرد، ذوق و عشق عجيبي پيدا مي کند و اهميت نمي دهد که درآمدش چقدر است. آن وقت است که شاهکارها به وجود مي آورد که شاهکار ساخته عشق است، نه پول و درآمد. با پول مي شود کار ايجاد کرد، ولي با پول نمي شود شاهکار ايجاد کرد. واقعاً بايد انسان به کارش عشق داشته باشد».[7]

مقوله عشق و ايجاد انگيزه زندگي

گستره مقوله عشق بسيار وسيع است؛ تا آنجا که حتي شروع عشق، از جانب خداوند در آفرينش مخلوقات و سامان دهي و اداره نظام خلقت دانسته شده است. عشق در يک نوع خاص خلاصه نمي شود و انواع گوناگوني دارد. والاترين انواع عشق، عشق به خداست. در ديدگاه انسان خداپرست، خدا به منزله برترين ارزش و مطلوب ترين منبع خير است. عشق به خدا، عشق نيازمند است به بي نياز. عشقِ فاني است به باقي؛ عشق محدود است به لايتناهي. عشق مخلوق است به خالق. يکي ديگر از انواع عشق، عشق برادرانه است و اساسي ترين عشقي است که زمينه همه عشق هاي ديگر را در بر مي گيرد. منظور از عشق برادرانه، همان احساس مسئوليت، دلسوزي، احترام و شناختن همه انسان ها و آرزوي بهتر بودن زندگي ديگران است. عشق به ناتوانان، عشق به فقرا و بيگانگان شروع عشق برادرانه است، عشق به کساني که هيچگونه نفعي به ما نمي رسانند. عشق مادرانه، نوع ديگري از عشق است. عشق مادرانه، عشق به زندگي را القاء مي کند. عشق مادرانه به سبب ماهيتي که دارد مبتني بر نابرابري است؛ و به خاطر همين خاصيت فداکارانه، عشق مادرانه مقدس ترين پيوندهاي عاطفي ناميده مي شود. عشق به خود، نيز يکي از انواع عشق است.

مهرورزي زمينه تجلي رحمت حق و مهر خداوندي به انسان است. مهر ورزيدن به خود و ديگران، فرمان سعادت بخش خداوند و همه پيامبران است. پس نگاه محدود به عشق و خلاصه کردن آن فقط در يک نوع عشق، نادرست است و موجب محروم کردن خود از بقيه انواع عشق مي باشد. اول اينکه خداوند فرصت هاي مختلف ديگري بر سر راه بنده قرار مي دهد، که اکنون از ديد خود شخص مخفي است و ثانيا به فرض عدم موفقيت در يک زمينه، نمي توان تمام زمينه هاي ديگري را که مي توان در آنها تجربيات خوبي کسب کرد (که آن تجربيات موفق خود باعث داشتن حس رضايت و خشنودي و آرامش خاطر است) ناديده گرفت؛ و با بي توجهي به آنها موجبات محروميت خود را فراهم کرد.

آشنايي با مفهوم سعادت

سعادت و نيکبختي نامي آشناست که هر کس (و نيز نسبت به وضعيت هاي مختلف عمرش) تعاريف متفاوتي از آن داشته است. ممکن است برخي آن را رسيدن به کام ها و آرزوها بدانند؛ و دسته اي آن را دستيابي به منزلت اجتماعي و حرمت و شرف بشمارند؛ و يا عده اي آن را برابر حصول رضايت دروني و آرامش خاطر محسوب کنند؛ و نيز در نزد انديشمندان يافتن حقايق هستي و راز و رمزهاي آن دانسته شود.

براي سعادت تعريف هاي گوناگوني انجام گرفته است، اما هنوز به تعريف واحدي نرسيده است. استاد شهيد مطهري مي گويد: «سعادت استيفاي همه جانبه حظوظ و بهره ها و لذت ها و برکناري از رنج ها و دردها است».[8] راجع به سعادت و لذت نيز مي فرمايد: «آن لذت، سعادت شمرده مي شود که مانع لذت بزرگ تر و يا موجب رنج بزرگ تري نباشد».[9]

گويند ارسطو عوامل سعادت را سه دسته دانسته است: «روحي، بدني، خارجي. عوامل روحي عبارت است از: حکمت، عدالت، شجاعت. عوامل بدني عبارت است از: سلامت، قوّت، زيبايي. عوامل خارجي عبارت است از: ثروت، مقام، فاميل. بديهي است که عوامل سعادت را نمي توان منحصر به اينها دانست. در هر يک از اين سه قسمت عوامل ديگري هم هست که بايد به حساب بيايد. تأثير بعضي از آنها در سعادت بشر، از برخي عوامل نه گانه نامبرده بالاتر است، مثلاً: در ناحيه روح: ايمان، تربيت خوب، هنر و صنعت، عواطف رقيق، سلامت رواني، اراده نيرومند، عقل قوي (بنا بر اينکه حکمت را به علم تفسير کنيم). در ناحيه بدن: کار و عمل، فعاليت هاي اخلاقي، ورزش. در ناحيه امور خارجي: دوست صميمي، همسر شايسته، فرزند، جمال طبيعت، امنيت، آزادي، محيط مساعد براي پيشرفت. در اين ميان برخي عوامل است که مشترک ميان روح و بدن است مانند عبادت، و برخي مشترک است ميان روح و بدن و خارج، مانند: کتاب».[10]

و نيز شهيد مطهري در نقد اين تقسيم بندي مي گويد: «تعيين عوامل خوشبختي، بدين گونه که ارسطو گفته است، نه جامع است و نه مانع؛ زيرا عوامل ديگري نيز مي توان براي سعادت شمرد که در تقسيم ارسطو نيست، مانند همسر شايسته. همچنين براي خوشبخت بودن، انسان نمي تواند به آنچه ارسطو گفته است، بسنده کند».[11]

اين نکته ناگفته نماند که در عين اينکه ما درباره ارزش و ميزان دخالت عامل هاي نامبرده بحث مي کنيم از پيوستگي و ارتباط آنها با يکديگر نبايد غفلت کنيم؛ يعني چنين نيست که بتوان هر دسته اي را مجزّا از دسته اي ديگر تأمين کرد. هر يک از جنبه هاي سه گانه روحي و بدني و خارجي، پيوستگي کامل نسبت به يکديگر دارند. همه نسبت به هم، هم علتند و هم معلول؛ يعني وجود هر دسته اي در فراهم شدن دسته ديگر مؤثر است، و نبود هر دسته در به دست نيامدن دسته ديگر اثر مي بخشد.[12]

نکته اساسي ديگري در تفسير سعادت و خوشبختي دخيل است و آن فراگيري و همه جانبه بودن مفهوم خوشبختي است. «سعادت عبارت است از لذت همه جانبه و ميل همه جانبه به همه کمالات به طوري که حداکثر کمالات و حظوظ فکري و طبيعي استيفا گردد».[13]

هدف از بيان اين مطالب آن بود که بدانيم بود يا نبود يک عامل در زندگي، به تنهايي نبايد معيار قضاوت راجع به خوشبختي براي ما باشد. زندگي انسان جنبه ها و زواياي گوناگوني دارد، که اگر بر فرض در يک جنبه هم کاميابي حاصل نشد، دليل بي نشاطي و بي انگيزگي، و غفلت از ديگر جنبه ها و کاميابي در آنها نبايد شود. موفقيت در هر کدام از جنبه هاي زندگي مي تواند عاملي براي سعادت و خوشحالي ما باشد. تذکر نکته اي هم خالي از فايده نيست و آن اينکه: اگر در جستجوي خوشبختي هستيم نخست بايد از خودمان شروع کنيم. ابتدا بايد باورهاي منفي را از ذهن بيرون بريزيم، چرا که راز خوشبختي در داشتن ذهنيت مثبت است. اگر با ديدي روشن و مثبت به يک حادثه نگريسته شود، نکات مثبت و آموزنده اي در آن مي توان يافت که تسکين بخش و آرامش دهنده انسان هاست. تا زماني که اسير و زنداني افکار منفي خود باشيم، هرگز شادابي و نشاط واقعي نمي تواند در درونمان نمود و رشد کند. مي بايست با برنامه ريزي ذهني، دست از منفي بافي برداشته و درون را از مشکلات و نگراني ها و اضطراب ها خالي کرد، تا شادي و نشاط وارد زندگي مان گردد.[14]

عوامل ايجاد نشاط روحي در جوانان

شادي و نشاط از ضروريات زندگي آدميست که بدون آن ايجاد استرس و عصبانيت مزمن، گرفتگي دائمي، بداخلاقي و کاهش شوق نسبت به زندگي کرده و موجب افسردگي و ناراحتي مي شود. لذا با توجه به نقش مهم تفريحات سالم و لذت هاي حلال در رشد و ارتقاء کمي و کيفي زندگي، توصيه شده است که علاوه بر عبادت و کار، به لذت ها و تفريحات سالم هم در زندگي روزمرّه شان توجه ويژه داشته باشند.

امام علي ـ عليه السلام ـ مي فرمايد: «مؤمن شبانه روزخود رابه سه قسمت تقسيم مي کند: قسمتي را صرف مناجات با پروردگارش مي نمايد. قسمت ديگري را در طريق اصلاح معاش و تأمين هزينه زندگي اش به کارمي گيرد و قسمت سوم را براي بهره گيري از لذت هاي حلال و دلپسند مي پردازد و براي شخص عاقل درست نيست که حرکتش جز در يکي از اين سه جهت باشد: براي اصلاح امور زندگي و يا در راه آخرت و يا در لذت غير حرام...».[15]

براي بهبود حالت گم کردن هدف و بي انگيزگي چند نکته را در نظر بگيريد: موفقيت بدون تلاش و جديت حاصل نمي شود. شرايطي خارج از حوزه اختيار آدمي هم تا حدودي در موفقيت دخالت دارد. نهراسيدن از شکست ها، درس آموزي از آنها (شناسايي عوامل ناکامي) سکوي پرش قرار دادن شان براي نيل به اهداف آتي نيز از مسائل مهم است. اگر کسي راه هاي منطقي رسيدن به هدف را با جديت بپيمايد، حتي اگرشکست هم بخورد، شکست هايش هم موفقيت نسبي است. واقع بيني و اجتناب از افراط و تفريط در ارزيابي و شناخت امکانات و محدوديت هاي زندگي؛ و در نتيجه همخواني اهداف و برنامه ريزي ها با امکانات و محدوديت ها از ديگر امور شايان توجه است.

تعيين هدف يا اهداف هم از ضروريات است؛ چون موجب افزايش انگيزه و تلاش، فراهم ساختن معيار ارزيابي خود و کارها و تعيين و نشان دادن جايگاه فرد است. بيش از همه توکل به پروردگار و اهتمام به امور معنوي ضرورت دارد؛ زيرا همه خوبي ها در دست خداوند است و ياد او انسان را از اميد و آرامش سرشار مي سازد. نماز و قرائت قرآن و زيارت ائمه ـ عليهم السلام ـ اين اميد را متعادل، واقع گرا، و زنده مي دارد. ورزش (خصوصاً دسته جمعي) را در برنامه خود بگنجانيد. تفريح (با خانواده و دوستان) را در برنامه خود بگنجانيد. به کارهاي هنري و خياطي بپردازيد و از اوقات فراغت خود به نحو احسن استفاده نماييد.

مطالعه در احوال فرزانگان تاريخ و انسان هايي که با شنا در گرداب ناکامي ها خود را به ساحل پيروزي و موفقيت رسانده اند نيز بسيار مفيد است. بايد دانست که چه بسا در برخي از ناکامي ها خيرات بسياري نهفته و انسان از آنها غافل است و بر عکس ممکن است آنچه ظاهراً مطلوب است، در باطن غير مفيد يا مضر باشد. «عسي ان تکرهوا شيئا و هو خير لکم و عسي ان تحبوا شيئا و هو شرلکم[16]» مدّ نظر داشتن داشته ها و نعمت، ديدن نيمه پرليوان هم از راهکارهايي است که هم روحيه مثبت و انرژي فرد را بالا مي برد، و هم موجب شکرگزاري، و در نتيجه افزايش نعمت ها مي شود. اميدواريم که زندگي خوبي را تجربه نماييد. در انتها نوشته خود را به حديثي نوراني مي نماييم.

معرفی منابع جهت مطالعه بیشتر:

1ـ فلسفه و هدف زندگي، محمد تقي جعفري.

2ـ زندگي ايده آل و ايده آل زندگي، محمد تقي جعفري.

3ـ انسان از ديدگاه اسلام، عبدالله نصري.

4ـ فلسفه و هدف زندگي، زين العابدين قرباني.

5ـ هدف زندگي، شهيد مطهري.

6ـ انسان و ايمان، شهيد مطهري.

7ـ رمز پيروزي مردان بزرگ، آيت الله سبحاني.

8ـ تکنولوژي و مهندسي فکر، دکتر محمد علي حقيقي.

 


[1]. مجلسي، محمد باقر، بحارالانوار، ج3، ص281.

[2]. مطهري، مرتضي، مجموعه مقالات، ص87.

[3]. مطهری، مرتضی، مجموعه آثار، فلسفه تاريخ (1ـ4)، اختلاف استعدادها، ج15، ص782،.

[4]. حقيقي، علي رنجبر، شخصيت شناسي تطبيقي، مجله معرفت، شماره 81؛ .

[5]. بحار الأنوار ، ج58، باب 42 حقيقة النفس و الروح و أحوالهما، ص65،.

[6]. شمس / 8ـ11.

[7]. مطهري، مرتضي، مجموعه آثار، كار و فكر منطقي، ج22، ص793.

[8]. همان، ج7، سعادت و رضايت، ص61.

[9]. همان، ج7، سعادت و لذت، ص55.

[10]. همان، ج7، عوامل سعادت، ص65ـ68.

[11]. مقالات فلسفي، ج2، ص80.

[12]. مطهري، مرتضی، مجموعه آثار شهيد، پيوستگي و ارتباط عامل ها، ج7،ص70ـ71.

[13]. صالحي، نادعلي، خوشبختي چيست و خوشبخت کيست؟، ص71.

[14]. فريور، عمادالدين، باورهايتان را تغيير دهيد تا خوشبختي را در آغوش بگيرد، موفقيت، شماره 60، ص42.

[15]. نهج البلاغه، حکمت 390.

[16]. بقره / 216.

اطلاعات مطلب

تاریخ انتشار
23 امرداد 01
بازدید
۱۱۶
گفت‌وگو

دیدگاه کاربران

حداقل ۵ کاراکتر؛ دیدگاه پس از بررسی نمایش داده می‌شود.

هنوز دیدگاهی برای این مطلب ثبت نشده است.