نقش دوست در اصلاح فرد و جامعه چيست؟ لطفاً چند منبع جهت تحقيق بيشتر معرفي نماييد؟
نقش دوست در اصلاح فرد و جامعه چيست؟ لطفاً چند منبع جهت تحقيق بيشتر معرفي نماييد؟
پرسش
پاسخ
در قرآن کريم و روايات ائمه اطهار که براي هدايت بشر مي باشند، بسته به اينکه يک موضوع به چه ميزان در سرنوشت آدمي و سعادت يا شقاوت او تأثير داشته باشد، به همان ميزان بر آن موضوع تأکيد شده است و اگر تحقيقي در آيات و روايات به عمل آيد روشن خواهد شد که درباره دوستي مطالب بسياري بيان شده است که حکايت از نقش بسيار حساس آن در سعادت يا شقاوت انسان دارد.
تا وقتي که دو نفر هيچ ارتباطي با يکديگر نداشته باشند، هيچ تأثير و تأثّري هم از يکديگر نمي پذيرند لکن وقتي که بين دو نفر ارتباط دوستي برقرار شد طبق يک مکانيزم پيچيده که به قسمتي از آن اشاره خواهد شد، تمام افکار و عقايد و ارزش ها و حساسيت ها و معلومات، بين آن دو تبادل مي شود، تا آنجا که هر دو هم شکل و يک رنگ مي کردند. و در جايي که اين تبادل صورت نپذيرد نشانگر ناخالصي در دوستي است چرا که دو دوست کارهاي يکديگر را در سطح عالي ارزيابي مي کنند و همين امر باعث عشق ورزي هر يک نسبت به ديگري مي شود و در نتيجه هر يک سعي مي کنند مشابه کاري که از ديگري سر مي زند، انجام دهد.
حضرت پيامبر مي فرمايد: «المرء علي دين خليله فلينظر احدکم من يخالل»[1] يعني انسان بر دين و آئين دوست خود مي باشد، پس هر يک از شما دقت کند، ببيند با چه کسي دوستي مي کند. پس دوستي باطن افراد را چنان به يکديگر پيوند مي دهد که گويي مجموعه دوستان يک روحند و تنها بدن هاي آنها جداست. پس آدمي بايد بنگرد که با چه کسي مي خواهد يکي شود و پيوند روحي پيدا نمايد با اولياء الهي که در نتيجه خود نيز از اولياء الله گردد يا با افراد منافق و فاسق که در زمره ظالمين قرار گيرد. قرآن کريم دوستي با غير مسلمان را روا نمي داند و مي فرمايد: «يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُواْ لاَ تَتَّخِذُواْ الْيَهُودَ وَالنَّصَارَى أَوْلِيَاء بَعْضُهُمْ أَوْلِيَاء بَعْضٍ وَمَن يَتَوَلَّهُم مِّنکمْ فَإِنَّهُ مِنْهُمْ إِنَّ اللّهَ لاَ يَهْدِي الْقَوْمَ الظَّالِمِينَ[2]»؛ اي کساني که ايمان آورده ايد اي يهود و نصاري را به عنوان دوست نگيريد، آنها بعضي دوست بعض ديگرند و هر کس از مؤمنين آنها را دوست بدارد در حقيقت از آنها خواهد بود».
آثار دوستي نه تنها در دنيا نمايان است بلکه در آخرت هم به خوبي ظاهر مي گردد. حضرت پيامبر ـ صلي الله عليه و آله و سلم ـ مي فرمايد: «المرء مع من احب» آدمي در قيامت با کسي است که او را دوست دارد. و جريان اين فرمايش رسول خدا از اين قرار است که روزي قبل از اقامه نماز يکي از اعراب باديه نشين خدمت رسول خدا رسيد و عرض کرد که يا رسول الله قيامت چه وقت برپا مي شود آن حضرت نماز را اقامه کردند و بعد از نماز فرمودند چه کسي از قيامت سؤال کرد، اعرابي برخاست و خود را معرفي کرد آن حضرت فرمود آيا چيزي براي آن روز آماده کرده اي؟ اعرابي عرض کرد: قسم به خدا عمل زيادي از نماز و روزه آماده نکردم الا اينکه خدا و رسولش را دوست دارم. آن حضرت فرمود: «المرء مع من احب».[3]
پس دامنه تأثير دوستي دنيا و آخرت هر فرد را پوشش داده و سرنوشت او را مشخص مي کند. دوستي لوازمي چون همنشيني و مجالست و مصاحب و همراهي دارد که در روايات به بعضي از همنشيني ها و مصاحبت ها توصيه شده و تأثيرات مثبت آن نيز بيان شده و از بعضي نهي شده و اثرات نامطلوب آن گوشزد شده که به پاره اي از آنها مي پردازيم.
تأثيرات دوستان خوب
1ـ ايجاد انگيزه براي اصلاح نفس
انسان وقتي با افراد صالح نشست و برخاست کند، ميل به انجام فرايش و دوري از محرمات و فعل خيرات در او افزايش مي يابد. امام زين العابدين ـ عليه السلام ـ در اين زمينه مي فرمايند: «مجالسة الصالحين داعية الي الصلاح؛ همنشيني با افراد صالح انگيزة اصلاح و خودسازي ايجاد مي کند».[4] حضرت پيامبر ـ عليه السلام ـ فرمودند حواريون به حضرت عيسي ـ عليه السلام ـ گفتند: يا روح الله من نجالس؛ با چه کسي همنشين شويم؟ ايشان فرمودند: «من يذکرکم الله رؤيته و يزيد في علمکم منطقه و يرغبکم في الآخرة عمله».[5]
کسي که ديدن او شما را به ياد خدا بيندازد و منطق و گفتار او بر علم شما بيفزايد و عمل او شما را بر انگيزد نسبت به انجام کارهايي که براي شما نفع اخروي داشته باشد در بعضي از افراد اگر ببينند که تعداد زيادي از همراهان او يک عمل را انجام مي دهند در او ايجاد انگيزه مي شود نسبت به انجام آن عمل. و حضرت علي ـ عليه السلام ـ در اين باره مي فرمايد: «عجبت لمن يرغب في التکثر من الاصحاب کيف لايصحب العلماء الازکياء و الاتقياء الذين يغنم فضائلهم و تهديه علومهم و تزينه صحبتهم.»[6] تعجب مي کنم از کسي که زيادي همراهان او را به عمل وا مي دارد چرا با علماي خردمند با تقوي همراه نمي شود که فضايل و خوبي آنها را غنيمت گيرد و علوم آنها او را تهذيب کند و همراهي آنها او را زينت بخشد.
2ـ زنده شدن عقل و دل
جاهل و غافل به مردگان مي مانند چرا که جسم بي جان قدرت تمييز خير از شر و زشت از زيبا و خوب از بد را ندارد و در نظر او آهن گداخته و زر ناب يکسان است و مشک و عنبر معطر با مزبله متعفن در ديدگاه او تفاوتي ندارد و جاهل و غافل نيز به همين ترتيبند يعني قدرت تمييز ندارند و اين توانايي در سايه همنشيني و مصاحبت با عالمان وارسته براي جاهل حاصل مي گردد. در همين راستا است که لقمان حکيم به فرزندش مي فرمايد: «يابني جالس العلماء و زاحمهم برکبتيک فان الله عزوجل يحيي القلوب به نور الحکمة کما يحيي الارض بوابل السماء؛ فرزند دلبندم با علماء همنشيني کن و به آنها نزديک شود آنچنان که با زانوانت آنها را به زحمت اندازي چرا که خدا قلب ها را به نور حکمت زنده مي کند آنچنان که زمين را با قطرات آسمان زنده مي گرداند».[7] و حضرت علي ـ عليه السلام ـ مي فرمايد: «مجالسة الحکماء حياة العقول و شفاء النفوس؛ همنشيني با حکيمان باعث زنده شدن عقل ها و شفا جان ها است».[8]
3ـ تجليل و تکريم
تشويق هر عمل باعث تقويت آن عمل مي گردد. يعني وقتي عمل خوبي از فرد سر بزند و توسط دوستان آن عمل مورد تشويق قرار گيرد، آن عمل تقويت شده و زمينه تثبيت و تداوم آن فراهم مي گردد. دوستان نابهنجار بر عکس عمل مي کنند يعني کارهاي بد فرد را تشويق نموده و نسبت به کارهاي خوب فرد بي تفاوت بوده يا حتي آن را تقبيح مي کنند در نتيجه زمينه تقويت اعمال ناپسند و خاموشي اعمال پسنديده را فراهم مي سازند.
حضرت پيامبر ـ صلي الله عليه و آله و سلم ـ مي فرمايد: «جالس الابرار فانک ان فعلت خيراً حمدوک و ان اخطأت لم يعنفوک» با پاکان بنشين که اگر کار خوبي کردي تو را ستايش مي کنند و اگر خطائي از تو سر زد تو را تحقير و سرزنش کنند.[9] مشاهدات نشان مي دهد که بسياري از افراد مذهبي و نمازخوان بعد از دوست شدن با کساني که اهل نماز نبوده و افکار انحرافي داشته اند، نسبت به نماز و ديگر اعمال مذهبي سست شده بلکه از دشمنان اسلام گشته اند. و چه افرادي که اهل کشيدن سيگار هم نبوده اند ولي بواسطه دوستان معتاد به مواد مخدر روي آورده و از رانده شدگان جامعه شده اند. و اين نيست مگر به خاطر تشويق اعمال خلاف و تقبيح افعال صحيح توسط دوستان.
4ـ تعليم و تزکيه
وقتي که انسان با عالمان وارسته دوست شود، آنها راه هاي کمال را به انسان مي نمايانند و بسان مادري که قدم به قدم راه رفتن را به کودک مي آموزد، دست او را مي گيرند و پا به پا مي برند تا راه و رسم ترقي و کمال را به او بياموزند. و خطاهاي او را به طور غيرمستقيم گوشزد مي کنند در نتيجه علم فرد افزون گشته و بدي هاي او از بين مي رود و عقل او کامل مي گردد.
حضرت علي ـ عليه السلام ـ مي فرمايد: «جالس العلما يزدد علمک و يحسن ادبک و تزکو نفسک»[10] با علما همنشين باش تا علمت افزون شود و ادبت نيکو گردد و نفست تزکيه شود. و نيز فرمود: «جالس العلماء يکمل عقلک تشرف نفسک و ينتف عنک جهلک»[11] با عالمان همنشين شو تا عقل تو کامل گردد و نفست شرافت يابد و جهلت رخت بربندد. و نيز مي فرمايد «جالس اهل الورع و الحکمه و اکثر مناقشتهم فانک ان کنت جاهلا علموک و ان کنت عالما ازدادت علماً»[12] با افرادي که اهل پرهيزکاري و حکمت هستند همنشيني کن و بسيار خود را با آن درگير ساز که اگر جاهل باشي ترا مي آموزند و اگر عالم باشي علمت زياد مي گردد.
5ـ ايجاد روحيه شکرگزاري و بردباري
افراد تجمل گرا و متنعم مادي نگر هميشه از مشکلات مي نالند و تحمل کوچکترين سختي را ندارند و مدام به افرادي که از نظر مادي از آنها بالاترند و مي نگرند و همواره در حسرت چيزهايي که ندارند مي باشند و هيچ گاه به فکر شکرگزاري در برابر نعمت هايي که دارند نيستند. اگر انسان با چنين افرادي دوست شود خلق و خوي آنها را مي پذيرد و فرد متوقع و کفور مي گردد. ولي افراد فقير قدر نعمت را مي شناسند و شکرگزار منعم خويشند و هميشه دست نياز به سوي خداي بي نياز دراز مي کنند و دوستي با اين افراد باعث پديد آمدن اين روحيات در انسان مي گردد. به علاوه قدر نعمت هايي که خود دارد ولي آن فقير ندارد احساس کرده و بر شکرگزاري او افزوده مي شود. حضرت علي ـ عليه السلام ـ مي فرمايند: «جالس الفقراء تزدد شکراً»[13] با فقرا همنشين شو تا بر شکر تو افزوده شود.
اگر انسان با افراد صبور و متين همنشيني کند و سعي کند که شبيه آنان عمل کند، آرام آرام اين صفت پسنديده در آن ان نيز بوجود مي آيد. حضرت علي ـ عليه السلام ـ مي فرمايد: «جالس الحلماء تزدد حلماً»[14] با بردباران همنشيني کن تا بر حلم و بردباري تو افزوده شود. و نيز مي فرمايد: «ان لم تکن حليماً فتحلم فانه قلّ من تشبه بقوم الااوشک ان يکون منهم»[15] اگر بردبار نيستي خود را به بردباري بزن، به راستي که کم اتفاق مي افتد که شخص خود را به قومي شبيه سازد مگر اينکه اميد است از آنان گردد.
گِلـــي خوشبوي در حمام روزي رسيد از دست محبوبي به دستم
بــه او گفتم که مشکي يا عبيري کـــه از بوي دل آويز تو مستم
بــــگفتا مــن گِلي نـاچيز بودم و ليـکن مــــدتي با گل نشستم
کمـــال همنشين در من اثر کرد و گرنه من همان خاکم که هستم
تأثير دوستان بد
1ـ ضرر رساندن
حضرت علي ـ عليه السلام ـ در وصيت خود به امام حسن مجتبي ـ عليه السلام ـ مي فرمايد: «يا بني اياک و مصادقة الاحمق فانه يريد ان ينفعک فيضرک؛ فرزندم بر حذر باش از اينکه با احمق دوست شوي چرا که او مي خواهد به تو نفع برساند به تو زيان مي زند (چرا که او سود و زيان را تمييز نمي دهد)».[16]
امام صادق ـ عليه السلام ـ مي فرمايد: «اياک و صحبة الاحمق الکذاب فانه يريد نفعک فيضرک و يقرب منک البعيد، يبعد منک القريب ان ائتمنته خانک و ان ائتمنک اهانک و ان حدثک کذبک و ان حدثته کذّبک و انت منه بمنزلة السراب الذي يحسبه الظلمأن ماء حتي اذا جاءه لم يجده شيأ؛ بر حذر باش از همنشيني با نادان و دروغگو چرا که مي خواهد نفعي به تو برساند به تو ضرر مي زند و دور را به تو نزديک مي نماياند و نزديک را براي تو دور جلوه مي دهد، اگر امينش قرار دهي به تو خيانت کند و اگر ترا بر کاري امين قرار دهد به تو اهانت کند، اگر به تو سخني بگويد دروغ مي گويد و اگر سخني به او بگويي ترا دروغگو پندارد، نسبت تو به او نسبت تشنه اي است که سراب را آب پندارد و چون به آن نزديک شود آن را چيزي نمي يابد».[17]
بنابراين دوستان نادان انسان را همواره به زحمت مي اندازند که علي ـ عليه السلام ـ فرمود: «صحبة الاحمق عذاب الروح» و امام رضا ـ عليه السلام ـ فرمود: «صديق الجاهل في تعب» و حق و باطل را بر انسان مشتبه مي کنند.
2ـ اکتساب شر
همچنان که اگر آهن سردي را در مجاورت آتش سوزان قرار دهند گداخته و سوزان مي گردد و قطعه يخ در برابر نور خورشيد آب ميشود، انسان از صحبت اشرار متأثر گشته و به بدي رهنمون مي گردد. حضرت علي ـ عليه السلام ـ مي فرمايد: «صحبة الاشرار تکسب الشر کالريح اذا مرّت بالنتن حملت نتنأ؛ همنشيني با افراد شرور موجب کسب شر مي شود، همچنان که باد با گذشتن از مکان متعفن، مملو از بوي بد مي شود».[18]
پس فردي که اخلاق فاسد و صفات مذموم دارد و باطنش پر از تعفن گناه است سزاوار همنيشيني نيست و همنشيني با او موجب سرايت رذائل به انسان مي گردد.
همنشيني با افرادي که نقل مجلس شان عيب جويي از ديگران است و يا سخناني مي گويند که موجب هيجان شهوت است و به راحتي از گناهاني که مرتکب شده اند تعريف مي کنند و از پرده دري هاي خود نسبت به ناموس ديگران به عنوان يک افتخار ياد مي کنند و مرتکب جنايت، سرقت، اعتياد و... هستند، قطعاً مؤثر بوده خواه ناخواه افراد در دام اين آلودگي ها افتاده و از صراط مستقيم فاصله مي گيرند و وقتي به خود مي آيند که کارشان از کار گذشته، عزت آنها از بين رفته، آبرويشان لکه دار شده و دين و دنيا را از دست داده اند و اينها هستند که به جاي انگشت فرداي قيامت دست حسرت را به دندان مي گيرند: «و يوم يعض الظالم علي يديه و يقول يا ليتني اتخذت مع الرسول سبيلا يا ويلتا ليتني لم اتخذ فلاناً خليلا لقد اضلني عن الذکر بعد اذ جاءني و کان الشيطان للانسان خذولا؛ و روزي که ظلم دست حسرت به دندان گرفته گويد، اي کاش من «در دنيا» با رسول خدا دوستي و طاعت پيشه مي گرفتم. واي بر من اي کاش که فلان «مرد کافر و رفيق فاسق» را دوست نمي گرفتم که رفاقت او مرا از پيروي قرآن و رسول حق محروم ساخت و گمراه گردانيد. آري دوستي شيطان «جني و انسي» براي انسان مايه خذلان و گمراهي است».[19] (داد از رفيق بد)
3ـ از بين رفتن دين و ضعف يقين
در روايات از دوستي با افرادي که دنيا در نظرشان جلوه کرده و به همه چيز به چشم مادي مي نگرند منع شده است. امام صادق ـ عليه السلام ـ مي فرمايد: بر حذر باشيد از مجالست با پادشاهان و فرزندان دنيا (زده) که آن موجب از بين رفتن دينتان مي گردد، در پي آن نفاق دامنگير شما مي شود و آن مرضي است که چنان شما را بيمار کند که ديگر شفاء نداشته باشد و موجب قساوت و قلبتان شده و خشوع را از شما مي گيرد. حضرت علي ـ عليه السلام ـ مي فرمايد: «خلطة ابناء الدنيا تشين الدين و تضعف اليقين؛ مخلوط شدن با فرزندان دنيا (آنان که تمام هم و غمشان دنياست) موجب زشتي دين و ضعف يقين مي گردد».[20]
قرآن هم صريحاً از دوستي با دنيا زدگان بي دين منع مي فرمايد: «يا ايها الذين آمنوا لاتتخذوا الذين اتخذوا دينکم هزوا و لعبا من الذين اوتوا الکتاب من قبلکم و الکفار اولياء[21]»؛ «اي کساني که ايمان آورده ايد کساني را که دين شما را به مسخره و بازي مي گيرند از اهل کتاب و کفار به دوستي مي گيرند».
پس کساني که دست دوستي به سوي دشمنان دين دراز کرده و واژه ها و اصطلاحات آنان را نشخوار مي کنند با کتاب الهي مخالفت نموده و عاقبت سويي در انتظار آنان است و از نظر قرآن در زمره کفار محسوب مي شوند چرا که «من يتولهم منکم فانه منهم[22]».
4ـ مرگ دل
قال رسول الله ـ صلي الله عليه و آله و سلم ـ : «ثلاث مجالستهم تميت القلب مجالسة الانزال و مجالسة الاغنياء و الحديث مع النساء؛ حضرت پيامبر فرمود: سه نفر هستند که همنشيني با آنها قلب را مي ميراند 1ـ همنشيني با افراد پست و فرو مايه. 2ـ همنشيني با اغنيا. 3ـ سخن گفتن با زنان».[23]
5ـ فراموشي ايمان و حضور شيطان
حضرت علي ـ عليه السلام ـ فرمود: «... مجالسة اهل الهوي منساة للايمان و محضرة الشيطان؛ همنشيني با اهل هوي (و هوس) موجب فراموشي ايمان و باعث حضور شيطان است. چرا که اهل هوي و هوس همواره با عمل و بيان انسان را از ياد خدا غافل کرده و به گناه مي خوانند و بدينسان زمينه حضور شيطان را فراهم مي سازند».[24]
صدها تأثير منفي ديگر در مجالست با گناهکاران و فساق و جهال وجود دارد که اطناب بيشتر از حوصله نوشتار ما خارج است. تمام دوستي هايي که ملاک آن خدا نيست، فرداي قيامت به دشمني مبدل مي گردد. امام صادق ـ عليه السلام ـ فرمود: «بنگر، به هر کسي که فايده اي به دين شما نمي رساند، اعتنا مکن و علاقه اي به هم صحبتي با او نداشته باشي چرا که همه چيز غير از خدا نابود مي گردد و عاقبت بدي دارد.» [25]
و در قرآن کريم آمده است که: «الاخلاء يومئذ بعضهم لبعض عدو الا المتقين[26]».
در آن روز دوستان همه با يکديگر دشمنند به جز پرهيزکاران (که دوستي آنان با هم در دنيا و آخرت پايدار است).
در رابطه بانقش دوست در اصلاح جامعه بايد به عرض برسانيم که هر فرد به نسبت شخصيت و استعداد و توانايي هايي که دارد، در جامعه مؤثر است و هر چه انسان از توانايي شخصيتي و استعداد بالايي برخوردار باشد بيشتر مي تواند در اصلاح جامعه نقش داشته باشند.
انسان با استعدادها و توانايي هاي مختلفي که دارند، بايد در اصلاح جامعه حرکت کنند و براي پاکي و صلاح جامعه خود قدمي بردارند.
معرفی منابع جهت مطالعه بیشتر:
1ـ آيين مهرورزي، محمدرضا کاشفي، مرکز انتشارات دفتر تبليغات اسلامي حوزه علميه قم.
2ـ آيين دوستي در اسلام، علي اکبر بابازاده، دفتر تحقيقات و انتشارات بدر.
[1] . مجلسي، محمدباقر، بحارالانوار، ج74، ص192.
[2] . مائده / 51.
[3] . بحارالانوار، همان، ج17، ص13؛ محمدي ري شهري، محمد، ميزان الحکمه، ج2، ص242.
[4] . بحارالانوار، همان، ج78، ص141.
[5] . همان، ج77، ص147.
[6] . آمدی، غرر الحکم، ص 461 .
[7] . بحارالانوار، همان، ج1، ص204.
[8] . غرر الحکم، ص 430.
[9] . تنبيه الخواطر، ص362.
[10] . غرر الحکم؛ ميزان الحکم، همان، ج2، ص61.
[11] . غرر الحکم.
[12] . همان.
[13] . همان.
[14] . همان.
[15] . نهج البلاغه، قصار الحکم، 207.
[16] . بحارالانوار، همان، ج74، ص198؛ نهج البلاغه.
[17] . بحارالانوار، همان، ج74، ص193.
[18] . غرر الحکم.
[19] . فرقان / 27ـ29.
[20] . غرر الحکم.
[21] . مائده / 57.
[22] . مائده / 51.
[23] . بحارالانوار، همان، ج77، ص46.
[24] . شرح نهج البلاغه، ج6، ص354.
[25] . بحارالانوار، همان، ج74، ص191، انظر کل من لايفيد منفعة في دينک فلا تعتدن به ولا ترغبن في صحبته فان کل ما سوي الله مضمحل وخيم عاقبته.
[26] . زخرف / 67.
اطلاعات مطلب
- تاریخ انتشار
- 24 امرداد 01
- بازدید
- ۹۲
نقش دوست در اصلاح فرد و جامعه چيست؟ لطفاً چند منبع جهت تحقيق بيشتر معرفي نماييد؟
- نشان کردن
پرسش
نقش دوست در اصلاح فرد و جامعه چيست؟ لطفاً چند منبع جهت تحقيق بيشتر معرفي نماييد؟
پاسخ
در قرآن کريم و روايات ائمه اطهار که براي هدايت بشر مي باشند، بسته به اينکه يک موضوع به چه ميزان در سرنوشت آدمي و سعادت يا شقاوت او تأثير داشته باشد، به همان ميزان بر آن موضوع تأکيد شده است و اگر تحقيقي در آيات و روايات به عمل آيد روشن خواهد شد که درباره دوستي مطالب بسياري بيان شده است که حکايت از نقش بسيار حساس آن در سعادت يا شقاوت انسان دارد.
تا وقتي که دو نفر هيچ ارتباطي با يکديگر نداشته باشند، هيچ تأثير و تأثّري هم از يکديگر نمي پذيرند لکن وقتي که بين دو نفر ارتباط دوستي برقرار شد طبق يک مکانيزم پيچيده که به قسمتي از آن اشاره خواهد شد، تمام افکار و عقايد و ارزش ها و حساسيت ها و معلومات، بين آن دو تبادل مي شود، تا آنجا که هر دو هم شکل و يک رنگ مي کردند. و در جايي که اين تبادل صورت نپذيرد نشانگر ناخالصي در دوستي است چرا که دو دوست کارهاي يکديگر را در سطح عالي ارزيابي مي کنند و همين امر باعث عشق ورزي هر يک نسبت به ديگري مي شود و در نتيجه هر يک سعي مي کنند مشابه کاري که از ديگري سر مي زند، انجام دهد.
حضرت پيامبر مي فرمايد: «المرء علي دين خليله فلينظر احدکم من يخالل»[1] يعني انسان بر دين و آئين دوست خود مي باشد، پس هر يک از شما دقت کند، ببيند با چه کسي دوستي مي کند. پس دوستي باطن افراد را چنان به يکديگر پيوند مي دهد که گويي مجموعه دوستان يک روحند و تنها بدن هاي آنها جداست. پس آدمي بايد بنگرد که با چه کسي مي خواهد يکي شود و پيوند روحي پيدا نمايد با اولياء الهي که در نتيجه خود نيز از اولياء الله گردد يا با افراد منافق و فاسق که در زمره ظالمين قرار گيرد. قرآن کريم دوستي با غير مسلمان را روا نمي داند و مي فرمايد: «يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُواْ لاَ تَتَّخِذُواْ الْيَهُودَ وَالنَّصَارَى أَوْلِيَاء بَعْضُهُمْ أَوْلِيَاء بَعْضٍ وَمَن يَتَوَلَّهُم مِّنکمْ فَإِنَّهُ مِنْهُمْ إِنَّ اللّهَ لاَ يَهْدِي الْقَوْمَ الظَّالِمِينَ[2]»؛ اي کساني که ايمان آورده ايد اي يهود و نصاري را به عنوان دوست نگيريد، آنها بعضي دوست بعض ديگرند و هر کس از مؤمنين آنها را دوست بدارد در حقيقت از آنها خواهد بود».
آثار دوستي نه تنها در دنيا نمايان است بلکه در آخرت هم به خوبي ظاهر مي گردد. حضرت پيامبر ـ صلي الله عليه و آله و سلم ـ مي فرمايد: «المرء مع من احب» آدمي در قيامت با کسي است که او را دوست دارد. و جريان اين فرمايش رسول خدا از اين قرار است که روزي قبل از اقامه نماز يکي از اعراب باديه نشين خدمت رسول خدا رسيد و عرض کرد که يا رسول الله قيامت چه وقت برپا مي شود آن حضرت نماز را اقامه کردند و بعد از نماز فرمودند چه کسي از قيامت سؤال کرد، اعرابي برخاست و خود را معرفي کرد آن حضرت فرمود آيا چيزي براي آن روز آماده کرده اي؟ اعرابي عرض کرد: قسم به خدا عمل زيادي از نماز و روزه آماده نکردم الا اينکه خدا و رسولش را دوست دارم. آن حضرت فرمود: «المرء مع من احب».[3]
پس دامنه تأثير دوستي دنيا و آخرت هر فرد را پوشش داده و سرنوشت او را مشخص مي کند. دوستي لوازمي چون همنشيني و مجالست و مصاحب و همراهي دارد که در روايات به بعضي از همنشيني ها و مصاحبت ها توصيه شده و تأثيرات مثبت آن نيز بيان شده و از بعضي نهي شده و اثرات نامطلوب آن گوشزد شده که به پاره اي از آنها مي پردازيم.
تأثيرات دوستان خوب
1ـ ايجاد انگيزه براي اصلاح نفس
انسان وقتي با افراد صالح نشست و برخاست کند، ميل به انجام فرايش و دوري از محرمات و فعل خيرات در او افزايش مي يابد. امام زين العابدين ـ عليه السلام ـ در اين زمينه مي فرمايند: «مجالسة الصالحين داعية الي الصلاح؛ همنشيني با افراد صالح انگيزة اصلاح و خودسازي ايجاد مي کند».[4] حضرت پيامبر ـ عليه السلام ـ فرمودند حواريون به حضرت عيسي ـ عليه السلام ـ گفتند: يا روح الله من نجالس؛ با چه کسي همنشين شويم؟ ايشان فرمودند: «من يذکرکم الله رؤيته و يزيد في علمکم منطقه و يرغبکم في الآخرة عمله».[5]
کسي که ديدن او شما را به ياد خدا بيندازد و منطق و گفتار او بر علم شما بيفزايد و عمل او شما را بر انگيزد نسبت به انجام کارهايي که براي شما نفع اخروي داشته باشد در بعضي از افراد اگر ببينند که تعداد زيادي از همراهان او يک عمل را انجام مي دهند در او ايجاد انگيزه مي شود نسبت به انجام آن عمل. و حضرت علي ـ عليه السلام ـ در اين باره مي فرمايد: «عجبت لمن يرغب في التکثر من الاصحاب کيف لايصحب العلماء الازکياء و الاتقياء الذين يغنم فضائلهم و تهديه علومهم و تزينه صحبتهم.»[6] تعجب مي کنم از کسي که زيادي همراهان او را به عمل وا مي دارد چرا با علماي خردمند با تقوي همراه نمي شود که فضايل و خوبي آنها را غنيمت گيرد و علوم آنها او را تهذيب کند و همراهي آنها او را زينت بخشد.
2ـ زنده شدن عقل و دل
جاهل و غافل به مردگان مي مانند چرا که جسم بي جان قدرت تمييز خير از شر و زشت از زيبا و خوب از بد را ندارد و در نظر او آهن گداخته و زر ناب يکسان است و مشک و عنبر معطر با مزبله متعفن در ديدگاه او تفاوتي ندارد و جاهل و غافل نيز به همين ترتيبند يعني قدرت تمييز ندارند و اين توانايي در سايه همنشيني و مصاحبت با عالمان وارسته براي جاهل حاصل مي گردد. در همين راستا است که لقمان حکيم به فرزندش مي فرمايد: «يابني جالس العلماء و زاحمهم برکبتيک فان الله عزوجل يحيي القلوب به نور الحکمة کما يحيي الارض بوابل السماء؛ فرزند دلبندم با علماء همنشيني کن و به آنها نزديک شود آنچنان که با زانوانت آنها را به زحمت اندازي چرا که خدا قلب ها را به نور حکمت زنده مي کند آنچنان که زمين را با قطرات آسمان زنده مي گرداند».[7] و حضرت علي ـ عليه السلام ـ مي فرمايد: «مجالسة الحکماء حياة العقول و شفاء النفوس؛ همنشيني با حکيمان باعث زنده شدن عقل ها و شفا جان ها است».[8]
3ـ تجليل و تکريم
تشويق هر عمل باعث تقويت آن عمل مي گردد. يعني وقتي عمل خوبي از فرد سر بزند و توسط دوستان آن عمل مورد تشويق قرار گيرد، آن عمل تقويت شده و زمينه تثبيت و تداوم آن فراهم مي گردد. دوستان نابهنجار بر عکس عمل مي کنند يعني کارهاي بد فرد را تشويق نموده و نسبت به کارهاي خوب فرد بي تفاوت بوده يا حتي آن را تقبيح مي کنند در نتيجه زمينه تقويت اعمال ناپسند و خاموشي اعمال پسنديده را فراهم مي سازند.
حضرت پيامبر ـ صلي الله عليه و آله و سلم ـ مي فرمايد: «جالس الابرار فانک ان فعلت خيراً حمدوک و ان اخطأت لم يعنفوک» با پاکان بنشين که اگر کار خوبي کردي تو را ستايش مي کنند و اگر خطائي از تو سر زد تو را تحقير و سرزنش کنند.[9] مشاهدات نشان مي دهد که بسياري از افراد مذهبي و نمازخوان بعد از دوست شدن با کساني که اهل نماز نبوده و افکار انحرافي داشته اند، نسبت به نماز و ديگر اعمال مذهبي سست شده بلکه از دشمنان اسلام گشته اند. و چه افرادي که اهل کشيدن سيگار هم نبوده اند ولي بواسطه دوستان معتاد به مواد مخدر روي آورده و از رانده شدگان جامعه شده اند. و اين نيست مگر به خاطر تشويق اعمال خلاف و تقبيح افعال صحيح توسط دوستان.
4ـ تعليم و تزکيه
وقتي که انسان با عالمان وارسته دوست شود، آنها راه هاي کمال را به انسان مي نمايانند و بسان مادري که قدم به قدم راه رفتن را به کودک مي آموزد، دست او را مي گيرند و پا به پا مي برند تا راه و رسم ترقي و کمال را به او بياموزند. و خطاهاي او را به طور غيرمستقيم گوشزد مي کنند در نتيجه علم فرد افزون گشته و بدي هاي او از بين مي رود و عقل او کامل مي گردد.
حضرت علي ـ عليه السلام ـ مي فرمايد: «جالس العلما يزدد علمک و يحسن ادبک و تزکو نفسک»[10] با علما همنشين باش تا علمت افزون شود و ادبت نيکو گردد و نفست تزکيه شود. و نيز فرمود: «جالس العلماء يکمل عقلک تشرف نفسک و ينتف عنک جهلک»[11] با عالمان همنشين شو تا عقل تو کامل گردد و نفست شرافت يابد و جهلت رخت بربندد. و نيز مي فرمايد «جالس اهل الورع و الحکمه و اکثر مناقشتهم فانک ان کنت جاهلا علموک و ان کنت عالما ازدادت علماً»[12] با افرادي که اهل پرهيزکاري و حکمت هستند همنشيني کن و بسيار خود را با آن درگير ساز که اگر جاهل باشي ترا مي آموزند و اگر عالم باشي علمت زياد مي گردد.
5ـ ايجاد روحيه شکرگزاري و بردباري
افراد تجمل گرا و متنعم مادي نگر هميشه از مشکلات مي نالند و تحمل کوچکترين سختي را ندارند و مدام به افرادي که از نظر مادي از آنها بالاترند و مي نگرند و همواره در حسرت چيزهايي که ندارند مي باشند و هيچ گاه به فکر شکرگزاري در برابر نعمت هايي که دارند نيستند. اگر انسان با چنين افرادي دوست شود خلق و خوي آنها را مي پذيرد و فرد متوقع و کفور مي گردد. ولي افراد فقير قدر نعمت را مي شناسند و شکرگزار منعم خويشند و هميشه دست نياز به سوي خداي بي نياز دراز مي کنند و دوستي با اين افراد باعث پديد آمدن اين روحيات در انسان مي گردد. به علاوه قدر نعمت هايي که خود دارد ولي آن فقير ندارد احساس کرده و بر شکرگزاري او افزوده مي شود. حضرت علي ـ عليه السلام ـ مي فرمايند: «جالس الفقراء تزدد شکراً»[13] با فقرا همنشين شو تا بر شکر تو افزوده شود.
اگر انسان با افراد صبور و متين همنشيني کند و سعي کند که شبيه آنان عمل کند، آرام آرام اين صفت پسنديده در آن ان نيز بوجود مي آيد. حضرت علي ـ عليه السلام ـ مي فرمايد: «جالس الحلماء تزدد حلماً»[14] با بردباران همنشيني کن تا بر حلم و بردباري تو افزوده شود. و نيز مي فرمايد: «ان لم تکن حليماً فتحلم فانه قلّ من تشبه بقوم الااوشک ان يکون منهم»[15] اگر بردبار نيستي خود را به بردباري بزن، به راستي که کم اتفاق مي افتد که شخص خود را به قومي شبيه سازد مگر اينکه اميد است از آنان گردد.
گِلـــي خوشبوي در حمام روزي رسيد از دست محبوبي به دستم
بــه او گفتم که مشکي يا عبيري کـــه از بوي دل آويز تو مستم
بــــگفتا مــن گِلي نـاچيز بودم و ليـکن مــــدتي با گل نشستم
کمـــال همنشين در من اثر کرد و گرنه من همان خاکم که هستم
تأثير دوستان بد
1ـ ضرر رساندن
حضرت علي ـ عليه السلام ـ در وصيت خود به امام حسن مجتبي ـ عليه السلام ـ مي فرمايد: «يا بني اياک و مصادقة الاحمق فانه يريد ان ينفعک فيضرک؛ فرزندم بر حذر باش از اينکه با احمق دوست شوي چرا که او مي خواهد به تو نفع برساند به تو زيان مي زند (چرا که او سود و زيان را تمييز نمي دهد)».[16]
امام صادق ـ عليه السلام ـ مي فرمايد: «اياک و صحبة الاحمق الکذاب فانه يريد نفعک فيضرک و يقرب منک البعيد، يبعد منک القريب ان ائتمنته خانک و ان ائتمنک اهانک و ان حدثک کذبک و ان حدثته کذّبک و انت منه بمنزلة السراب الذي يحسبه الظلمأن ماء حتي اذا جاءه لم يجده شيأ؛ بر حذر باش از همنشيني با نادان و دروغگو چرا که مي خواهد نفعي به تو برساند به تو ضرر مي زند و دور را به تو نزديک مي نماياند و نزديک را براي تو دور جلوه مي دهد، اگر امينش قرار دهي به تو خيانت کند و اگر ترا بر کاري امين قرار دهد به تو اهانت کند، اگر به تو سخني بگويد دروغ مي گويد و اگر سخني به او بگويي ترا دروغگو پندارد، نسبت تو به او نسبت تشنه اي است که سراب را آب پندارد و چون به آن نزديک شود آن را چيزي نمي يابد».[17]
بنابراين دوستان نادان انسان را همواره به زحمت مي اندازند که علي ـ عليه السلام ـ فرمود: «صحبة الاحمق عذاب الروح» و امام رضا ـ عليه السلام ـ فرمود: «صديق الجاهل في تعب» و حق و باطل را بر انسان مشتبه مي کنند.
2ـ اکتساب شر
همچنان که اگر آهن سردي را در مجاورت آتش سوزان قرار دهند گداخته و سوزان مي گردد و قطعه يخ در برابر نور خورشيد آب ميشود، انسان از صحبت اشرار متأثر گشته و به بدي رهنمون مي گردد. حضرت علي ـ عليه السلام ـ مي فرمايد: «صحبة الاشرار تکسب الشر کالريح اذا مرّت بالنتن حملت نتنأ؛ همنشيني با افراد شرور موجب کسب شر مي شود، همچنان که باد با گذشتن از مکان متعفن، مملو از بوي بد مي شود».[18]
پس فردي که اخلاق فاسد و صفات مذموم دارد و باطنش پر از تعفن گناه است سزاوار همنيشيني نيست و همنشيني با او موجب سرايت رذائل به انسان مي گردد.
همنشيني با افرادي که نقل مجلس شان عيب جويي از ديگران است و يا سخناني مي گويند که موجب هيجان شهوت است و به راحتي از گناهاني که مرتکب شده اند تعريف مي کنند و از پرده دري هاي خود نسبت به ناموس ديگران به عنوان يک افتخار ياد مي کنند و مرتکب جنايت، سرقت، اعتياد و... هستند، قطعاً مؤثر بوده خواه ناخواه افراد در دام اين آلودگي ها افتاده و از صراط مستقيم فاصله مي گيرند و وقتي به خود مي آيند که کارشان از کار گذشته، عزت آنها از بين رفته، آبرويشان لکه دار شده و دين و دنيا را از دست داده اند و اينها هستند که به جاي انگشت فرداي قيامت دست حسرت را به دندان مي گيرند: «و يوم يعض الظالم علي يديه و يقول يا ليتني اتخذت مع الرسول سبيلا يا ويلتا ليتني لم اتخذ فلاناً خليلا لقد اضلني عن الذکر بعد اذ جاءني و کان الشيطان للانسان خذولا؛ و روزي که ظلم دست حسرت به دندان گرفته گويد، اي کاش من «در دنيا» با رسول خدا دوستي و طاعت پيشه مي گرفتم. واي بر من اي کاش که فلان «مرد کافر و رفيق فاسق» را دوست نمي گرفتم که رفاقت او مرا از پيروي قرآن و رسول حق محروم ساخت و گمراه گردانيد. آري دوستي شيطان «جني و انسي» براي انسان مايه خذلان و گمراهي است».[19] (داد از رفيق بد)
3ـ از بين رفتن دين و ضعف يقين
در روايات از دوستي با افرادي که دنيا در نظرشان جلوه کرده و به همه چيز به چشم مادي مي نگرند منع شده است. امام صادق ـ عليه السلام ـ مي فرمايد: بر حذر باشيد از مجالست با پادشاهان و فرزندان دنيا (زده) که آن موجب از بين رفتن دينتان مي گردد، در پي آن نفاق دامنگير شما مي شود و آن مرضي است که چنان شما را بيمار کند که ديگر شفاء نداشته باشد و موجب قساوت و قلبتان شده و خشوع را از شما مي گيرد. حضرت علي ـ عليه السلام ـ مي فرمايد: «خلطة ابناء الدنيا تشين الدين و تضعف اليقين؛ مخلوط شدن با فرزندان دنيا (آنان که تمام هم و غمشان دنياست) موجب زشتي دين و ضعف يقين مي گردد».[20]
قرآن هم صريحاً از دوستي با دنيا زدگان بي دين منع مي فرمايد: «يا ايها الذين آمنوا لاتتخذوا الذين اتخذوا دينکم هزوا و لعبا من الذين اوتوا الکتاب من قبلکم و الکفار اولياء[21]»؛ «اي کساني که ايمان آورده ايد کساني را که دين شما را به مسخره و بازي مي گيرند از اهل کتاب و کفار به دوستي مي گيرند».
پس کساني که دست دوستي به سوي دشمنان دين دراز کرده و واژه ها و اصطلاحات آنان را نشخوار مي کنند با کتاب الهي مخالفت نموده و عاقبت سويي در انتظار آنان است و از نظر قرآن در زمره کفار محسوب مي شوند چرا که «من يتولهم منکم فانه منهم[22]».
4ـ مرگ دل
قال رسول الله ـ صلي الله عليه و آله و سلم ـ : «ثلاث مجالستهم تميت القلب مجالسة الانزال و مجالسة الاغنياء و الحديث مع النساء؛ حضرت پيامبر فرمود: سه نفر هستند که همنشيني با آنها قلب را مي ميراند 1ـ همنشيني با افراد پست و فرو مايه. 2ـ همنشيني با اغنيا. 3ـ سخن گفتن با زنان».[23]
5ـ فراموشي ايمان و حضور شيطان
حضرت علي ـ عليه السلام ـ فرمود: «... مجالسة اهل الهوي منساة للايمان و محضرة الشيطان؛ همنشيني با اهل هوي (و هوس) موجب فراموشي ايمان و باعث حضور شيطان است. چرا که اهل هوي و هوس همواره با عمل و بيان انسان را از ياد خدا غافل کرده و به گناه مي خوانند و بدينسان زمينه حضور شيطان را فراهم مي سازند».[24]
صدها تأثير منفي ديگر در مجالست با گناهکاران و فساق و جهال وجود دارد که اطناب بيشتر از حوصله نوشتار ما خارج است. تمام دوستي هايي که ملاک آن خدا نيست، فرداي قيامت به دشمني مبدل مي گردد. امام صادق ـ عليه السلام ـ فرمود: «بنگر، به هر کسي که فايده اي به دين شما نمي رساند، اعتنا مکن و علاقه اي به هم صحبتي با او نداشته باشي چرا که همه چيز غير از خدا نابود مي گردد و عاقبت بدي دارد.» [25]
و در قرآن کريم آمده است که: «الاخلاء يومئذ بعضهم لبعض عدو الا المتقين[26]».
در آن روز دوستان همه با يکديگر دشمنند به جز پرهيزکاران (که دوستي آنان با هم در دنيا و آخرت پايدار است).
در رابطه بانقش دوست در اصلاح جامعه بايد به عرض برسانيم که هر فرد به نسبت شخصيت و استعداد و توانايي هايي که دارد، در جامعه مؤثر است و هر چه انسان از توانايي شخصيتي و استعداد بالايي برخوردار باشد بيشتر مي تواند در اصلاح جامعه نقش داشته باشند.
انسان با استعدادها و توانايي هاي مختلفي که دارند، بايد در اصلاح جامعه حرکت کنند و براي پاکي و صلاح جامعه خود قدمي بردارند.
معرفی منابع جهت مطالعه بیشتر:
1ـ آيين مهرورزي، محمدرضا کاشفي، مرکز انتشارات دفتر تبليغات اسلامي حوزه علميه قم.
2ـ آيين دوستي در اسلام، علي اکبر بابازاده، دفتر تحقيقات و انتشارات بدر.
[1] . مجلسي، محمدباقر، بحارالانوار، ج74، ص192.
[2] . مائده / 51.
[3] . بحارالانوار، همان، ج17، ص13؛ محمدي ري شهري، محمد، ميزان الحکمه، ج2، ص242.
[4] . بحارالانوار، همان، ج78، ص141.
[5] . همان، ج77، ص147.
[6] . آمدی، غرر الحکم، ص 461 .
[7] . بحارالانوار، همان، ج1، ص204.
[8] . غرر الحکم، ص 430.
[9] . تنبيه الخواطر، ص362.
[10] . غرر الحکم؛ ميزان الحکم، همان، ج2، ص61.
[11] . غرر الحکم.
[12] . همان.
[13] . همان.
[14] . همان.
[15] . نهج البلاغه، قصار الحکم، 207.
[16] . بحارالانوار، همان، ج74، ص198؛ نهج البلاغه.
[17] . بحارالانوار، همان، ج74، ص193.
[18] . غرر الحکم.
[19] . فرقان / 27ـ29.
[20] . غرر الحکم.
[21] . مائده / 57.
[22] . مائده / 51.
[23] . بحارالانوار، همان، ج77، ص46.
[24] . شرح نهج البلاغه، ج6، ص354.
[25] . بحارالانوار، همان، ج74، ص191، انظر کل من لايفيد منفعة في دينک فلا تعتدن به ولا ترغبن في صحبته فان کل ما سوي الله مضمحل وخيم عاقبته.
[26] . زخرف / 67.
اطلاعات مطلب
- تاریخ انتشار
- 24 امرداد 01
- بازدید
- ۹۲
دیدگاه کاربران
هنوز دیدگاهی برای این مطلب ثبت نشده است.