با چه کساني بايد دوستي کرد؟
با چه کساني بايد دوستي کرد؟
پرسش
پاسخ
در روايت شريفي پيامبر ـ صلي الله عليه و آله و سلم ـ فرمودند: «الْمَرْءُ علي دينِ خَليله، فَلْينْظُر أحَدُکُمْ مَنْ يخالِل؛ آدمي بر آيين دوست خود است پس هر يک از شما مواظب باشد با چه کسي دوستي مي کند».[1] با توجه به اين روايت زيبا، اهميت انتخاب دوست و هم نشيني که انسان را به صلاح و رستگاري برساند، بيش از پيش جلوه مي نمايد. در روايات نيز معصومين ـ عليهم السلام ـ چندين ويژگي را براي دوست ذکر نموده اند، که مي طلبد، انسان اين ويژگي ها را در انتخاب دوستان خود، مورد توجه قرار دهد. از جمله اين ويژگي ها عبارت اند از:
1. کساني که ارتباط با آنها، موجب مي شود ياد خداوند و رغبت به آخرت و دانش انسان افزوده گردد؛ در روايت شريفي پيامبر ـ صلي الله عليه و آله و سلم ـ فرمودند: «قَالَوا (الحَواريُّونَ لِعيسي ـ عليه السلام ـ ): يا روحَ الله، فَمَنْ نُجالِسُ اذاَ ؟ قَالَ مَنْ يُذَکرُکمُ اللهَ رُؤيَتُهُ وَ يَزيدُ فِي عِلْمِکمْ مَنْطِقُهُ وَ يَرغَبُکمْ فِي الاخِرَعَمَلُهُ؛ حواريون از حضرت عيسي ـ عليه السلام ـ سؤال کردند: اي روح خدا با که معاشرت کنيم؟ آن حضرت فرمود: با کساني که نگاه کردن به آنها شما را به ياد خدا بيندازد و سخن گفتن آنها دانش شما را بيفزايد و کردار آنها رغبت شما را به آخرت زيادتر کند».[2]
2. خردمندي؛ از جمله ويژگي هاي مهم يک دوست، خردمندي مي باشد. امام علي ـ عليه السلام ـ در اين رابطه مي فرمايند: بيشترين صلاح و درستي، در همنشيني با خردمندان و صاحبدلان است.[3]
از ويژگي هاي افراد خردمند، آگاهي و بينش عالي داشتن است. آگاهي و بينش، چراغ راه و جهت دهنده حرکت است و چه زيباست که دو همراه در مسير زندگي از پرتو فيض وجود يکديگر بهرمند شده و پا بپاي يکديگر گام بردارند و در اين مسير خود را از انحرافات مصون و وجودشان را از آفات بيمه سازند و اولين گام در اين فعاليت شناخت انحرافات و آفات و راه مقابله با آنها مي باشد و شخص جاهل و نادان از اين کار عاجز و تسليم انبوه انحرافات خواهد شد و از تشخيص راه از چاه ناتوان است. پر واضح است که چنين فردي نه تنها خود را به انحراف مي کشاند، بلکه همراهان خود را نيز مبتلا مي سازد. لذا براي مصونيت يافتن از انحرافها و پي بردن به آفات و انحرافات و شناخت راه حق، داشتن دوست آگاه و مطلع يک ضرورت بي ترديد است.
3. کسي که انسان را در رسيدن به آخرت کمک نمايد؛ در اين رابطه امام علي ـ عليه السلام ـ مي فرمايند: هر که تو را به سراي جاويدان فرا خواند و در راه کار کردن براي رسيدن به آن سرا ياريت رساند همو دوستي دلسوز است.[4]
4. کسي که انسان را در مبارزه با نفسش کمک نمايد؛ در روايت شريفي امام علي ـ عليه السلام ـ فرمودند: هر که همنشيني اش با تو به مبارزه با نفست کمکي نکند، آن هم نشيني وبال توست، اگر بداني.[5]
5. راستگو و درست کردار؛ امام علي ـ عليه السلام ـ فرمودند: «خَيرُ اِخوانِک مَن دَعاک اِلي صِدقِ المَقالِ بِصِدقِ مَقالِهِ وَ نَدَبَک اِلي اَفضَلِ العمالِ بِحُسنِ اَعمالِه؛ بهترين برادرانت (دوستانت)، کسي است که با راستگويي اش تو را به راستگويي دعوت کند و با اعمال نيک خود، تو را به بهترين اعمال برانگيزد».[6]
6. کسي که انسان را از ظلم و تجاوز باز دارد؛ امام علي ـ عليه السلام ـ در اين رابطه فرمودند: «اَلصَّديقُ مَن کانَ ناهيا عَنِ الظُّلمِ وَالعُدوانِ مُعينا عَلَي البِرِّ وَالحسانِ؛ دوست، کسي است که (انسان را) از ظلم و تجاوزگري باز دارد و بر انجام خوبي و نيکي ياري کند».[7]
7. کسي که بد زبان نيست؛ امام صادق ـ عليه السلام ـ فرمودند: «مَن غَضِبَ عَلَيک ثَلاثَ مَرّاتٍ وَلَم يَقُل فيک سوءا فَاتَّخِذهُ لِنَفسک خَليلاً؛ هر کس سه بار بر تو خشم گرفت ولي به تو بد نگفت، او را براي خود به دوستي انتخاب کن».[8]
8. کسي که ويژگي هاي اخلاقي برجسته اي دارد، که مي تواند بر انسان تاثيرگذار باشد؛ در اين رابطه امام صادق ـ عليه السلام ـ فرمودند: «اصْحَبْ مَنْ تَتَزَينُ بِهْ و لا تَصْحَب مَن يتََزَينُ بِکَ؛ با کسي يار شو که به او آراسته شوي، با کسي يار مشو که به تو آراسته شود».[9]
از جمله اين ويژگي ها مؤدب بودن به آداب اجتماعي و متخلق بودن به اخلاق نيک و پسنديده است. زيرا آدمي متأثر از همنشين و دوست خود است و شخص بيگانه با آداب اجتماعي، نه تنها به شما آسيب مي رساند و به واسطه رعايت نکردن آداب اجتماعي و اخلاق نيک حيثيت شما را تهديد و به آن آسيب مي رساند، بلکه به صورت غير مستقيم بي ادبي را به شما نيز مي آموزد و راه و رسم تخلف از اخلاق پسنديده و نيک را به شما ياد مي دهد و سد راه تخلق به اخلاق حسنه مي گردد.
9. بزرگوار؛ در روايت شريفي پيامبر ـ صلي الله عليه و آله و سلم ـ فرمودند: «اَسعَدُ الناسِ مَن خالَطَ کِرامَ الناسِ؛ خوشبخت ترين مردم کسي است که با مردمان بزرگوار بياميزد».[10]
10. کسي که ظاهر و باطنش يکي است و هر چه براي خود مي پسندد، براي شما هم بپسندد؛ در روايت شريفي امام صادق ـ عليه السلام ـ فرمودند: دوستي، مرزهايي دارد که هرکس همه يا برخي از آنها را داشته باشد، دوست است وگرنه او را اصلاً دوست مشمار: نخست اينکه ظاهر و باطنش با تو يکي باشد؛ دوم اينکه، آبروي تو را آبروي خودش بداند و عيب و بي آبرويي تو را، عيب و بي آبرويي خودش؛ سوم اينکه مقام و مال (برخورد) او را نسبت به تو عوض نکند؛ چهارم اينکه هر کمکي از دستش بر مي آيد از تو دريغ ننمايد و پنجم که در بردارنده همه اين خصلت هاست، اين است که در هنگام گرفتاري ها تو را تنها نگذارد.[11]
نکته: بيان اين نکته ضروري است که آنچه به عنوان ويژگيهاي دوست خوب بيان شد، مطلق و صد در صد نيست. چه اينکه انسانها کم و بيش داراي نواقصي نيز هستند، کما اينکه خود ما وقتي به کارنامه زندگي خود نگاهي مي افکنيم آن را بي نقص و عيب نمي بينيم. لذا اين موضوع بدين معناست که، يک دوست خوب بايد به طور نسبي اين خصوصيات را داشته باشد و جهت کلي زندگي او نيز به سمت و سوي اين ويژگيها و جنبه هاي مثبت باشد، نه اينکه همه اين خصوصيات را کامل و جامع داشته باشد، چرا که اين امر فقط از عهده معصومين ـ عليهم السلام ـ بر مي آيد و بس.
با چه کساني نبايد دوستي کرد؟
با توجه به نقش بسيار تاثير گذار دوستان بر يکديگر، در روايات معصومين ـ عليهم السلام ـ تاکيد بسيار زيادي بر ارتباط با افراد صالح و نيک رفتار شده است و از ارتباط و هم نشيني با برخي افراد، نهي شده است. از جمله افرادي که نهي از مصاحبت و دوستي با آنان شده است، عبارت اند از:
1. بدکار، احمق و دروغگو؛ امام صادق ـ عليه السلام ـ در روايت شريفي فرمودند: «لا يَنبَغي لِلمَرءِ المُسلِمِ أَن يُواخي الفاجِرَ وَلاَ الحمَقَ وَلاَ الکذَّابَ؛ سزاوار نيست که مسلمان با بدکار و احمق و دروغگو رفاقت کند».[12]
2. ربا خوار؛ پيامبر ـ صلي الله عليه و آله و سلم ـ در اين رابطه فرمودند: «يا عَلي... لاتُصادِق آکلَ الرِّبا فَإِنَّهُ يُبارِزُ اللّه لأَِنَّ اللّه تَعالي قالَ: (فَإِن لَم تَفعَلوا فَذَنوا بِحَربٍ مِنَ اللّه وَرَسولِهِ)؛ اي علي: با رباخوار رفاقت نکن، زيرا او با خداوند به مبارزه برخواسته، چون خداوند متعال مي فرمايد: (اگر دست از رباخواري برنداشتيد پس به خدا و رسولش اعلان جنگ دهيد)».[13]
3. بي ادب؛ امام علي ـ عليه السلام ـ در روايت شريفي فرمودند: «لا تَصفُو الخِلَّةُ مَعَ غَيرِ اَديبٍ؛ دوستي با شخص بي ادب، صميمانه نخواهد شد».[14]
4. شرور؛ امام جواد ـ عليه السلام ـ در اين رابطه فرمودند: «اِياکَ وَ مصاحِبَةَ الشِّريرِ، فَاِنَّهُ کالسَّيفِ المَسلولِ يحسِنُ مَنظَرَه وَ يقبَحُ اَثَره؛ از همراهي و رفاقت با آدم شرور بپرهيز، زيرا که او مانند شمشير برهنه است که ظاهرش نيکو و اثرش زشت است».[15]
5. خودبين و خودپسند؛ پيامبر ـ صلي الله عليه و آله و سلم ـ فرمودند: «لا خَيرَ لکَ في صُحبَةِ مَن لا يري لکَ مِثلَ الذي يري لِنفسِهِ؛ همنشيني با کسي که آنچه براي خودش مي بيند و مي پسندد براي تو نمي بيند، خيري براي تو در بر ندارد».[16]
6. فاسق، فاجر و کسيکه در ظاهر مرتکب گناه مي شود؛ در اين رابطه امام علي ـ عليه السلام ـ فرمودند: «إحْذَرْ مُصاحَبَةَ الفُسّاقِ و الفُجّارْ و المُجاهِدِينَ بِمَعاصِي اللهُ؛ از همنشيني با افراد فاسق، فاجر و متظاهر به معاصي خدا دوري کن».[17]
7. انسان حسود؛ امام علي ـ عليه السلام ـ مي فرمايند: «حَسَدُ الصَّديقِ مِنْ سُقْمِ المَوَدَّةِ؛ حسادت ورزيدن دوست، از ناسالم بودن دوستي است».[18]
روش های گزینش دوست خوب چیست؟
از آنجا که ارتباط با دوست، نقش زيادي در آينده دنيوي و معنوي انسان دارد، در روايات بسياري به چگونگي دوست يابي و راههاي تشخيص دوست خوب از بد اشاره شده است، که در اين جا چندين عنوان به همراه روايات مربوطه بيان مي شود.
1. با آزمايش کردن دوست: يکي از راههاي شناختن دوست خوب و مطلوب، آزمايش و امتحان نمودن او مي باشد. از جمله راههاي امتحان کردن دوست، در هنگام خشم، در هنگام نيازهاي مالي و در سفر مي باشد. زيرا که در اين سه موضوع است که مي توان دوستان واقعي را از غير واقعي شناخت و هم چنين مي توان بيشتر به روحيات و خلقيات مثبت و منفي آنها پي برد. در اين رابطه امام صادق ـ عليه السلام ـ در روايت شريفي فرمودند: «لا تُسَمِّ الرَّجُلَ صَديقاً سِمَه مَعْرِفَةٍ حتي تَختَبَرهُ بِثلاثٍ: تُغضِبُهُ فَتَنْظُرُ غَضَبَهُ يخرِجُهُ مِنَ الحَقِّ الي الباطِل، و عند الدينارِ والدِّرْهَمِ، و حتي تسافِرَ مَعَهُ؛ هيچ کس را دوست خود مخوان، مگر اينکه در سه چيز او را بيازمائي: او را به خشم آوري و ببيني آيا اين خشم، او را از حق به باطل مي کشاند، در درهم و دينار (نيازهاي اقتصادي)، در سفر کردن با او».[19]
هم چنين در روايت شريف ديگري امام صادق ـ عليه السلام ـ فرمودند: «مَن غَضِبَ عَلَيک ثَلاثَ مَرّاتٍ وَلَم يَقُل فيک سوءا فَاتَّخِذهُ لِنَفسک خَليلاً؛ هر کس سه بار بر تو خشم گرفت، ولي به تو بد نگفت، او را براي خود به دوستي انتخاب کن».[20]
2. به ارتباطتان با صداقت نظر بيانداز، اگر اين ارتباط موجب شده است که به سمت خداوند بيشتر کشش داشته باشي، پس اين ارتباط و دوستي صحيح است وگرنه اين ارتباط به صلاح شما نيست. امام علي ـ عليه السلام ـ در اين رابطه مي فرمايند: هر که همنشيني اش با تو به مبارزه با نفست کمکي نکند، آن همنشيني وبال توست، اگر بداني.[21]
3. به دوستانش نظر بيانداز: همانگونه که در بالا نيز مطرح شد، شيوه و منش آدمي بسيار تحت تاثير دوستان نزديک او مي باشد. لذا براي شناخت يک فرد و انتخاب او به عنوان يک دوست، لازم است که به دوستان نزديک او نظر انداخت، اگر آنها افراد سالم و مطلوبي مي باشند، پس او نيز شايسته دوستي است، ولي اگر دوستان او شايسته نيستند، او نيز شايسته مصاحبت و دوستي نمي باشد. حضرت علي ـ عليه السلام ـ در اين رابطه مي فرمايند: «مَنْ اِشْتَبَهَ عَلَيْکمْ أمرُهُ وَ لَمْ تَعْرِفُوا دِينَهُ فَانْظُرُوا إلي خُلطائِهِ فَإنْ کانُوا أهْلَ دينِ اللهِ فَهُوَ عَلي دينِ اللهِ وَ إنْ کانُوا عَلي غَيْرِ دينِ اللهِ فَلا حَظَّ لَهُ مِنْ دينِ الله؛ هرگاه وضع کسي براي شما نامعلوم بود و دين او را نشناختيد، به دوستانش نظر کنيد. پس اگر آنها اهل دين و آيين خدا باشند او نيز پيرو آيين خداست و اگر بر آيين خدا نباشند او نيز بهره اي از آيين حق ندارد».[22]
شاعر گرانقدر نيز در اين رابطه مي فرمايد:
تو اول بگو با کيان زيستي پس آنگه بگويم که تو کيستي
4. علاوه بر موارد بالا، بايستي به خانواده او نظر انداخت، چرا که تربيت يک فرد بيش از همه تحت تاثير خانواده و خصوصا والدين او مي باشد.
5. او را در انجام امور و فرائض الهي امتحان کن. در روايات شريف زيادي تاکيد شده است که با کسي ارتباط برقرار کنيد که به اوقات نماز (نماز اول وقت) اهميت مي دهد.
سؤال4:چه چيز هاییموجب پايداري و تثبيت دوستي مي شود؟
براي پايداري در دوستي، معصومين ـ عليهم السلام ـ دستورات زيبايي را به پيروان خويش ارائه نموده اند، که چندين نمونه از اين دستورات به همراه روايات مربوطه خدمت شما ارائه مي گردد:
1. خوشرويي در هنگام ديدار و دلجويي در غيابشان؛ در روايت شريفي امام علي ـ عليه السلام ـ فرمودند: بهترين وسيله اي که مردم با آن دلهاي دوستان خود را به دست مي آورند و کينه ها را از دلهاي دشمنان مي زدايند، خوشرويي در هنگام ديدار با آنان است و دلجويي و جوياي احوال آنان شدن در غيابشان و گشاده رويي با آنان در حضورشان.[23]
2. خوش خلقي؛ شخصي از امام صادق ـ عليه السلام ـ سؤال نمود: حُسن خلق چيست؟ حضرت ـ عليه السلام ـ فرمود: «اين که نرم برخورد نمايي، پاکيزه سخن بگويي و با چهره نيکو و شاد با برادرت روبرو شوي».[24]
در روايت شريف ديگري پيامبر ـ صلي الله عليه و آله و سلم ـ فرمودند: «حُسنُ الخُلق يثبتُ المَوَدَّةَ؛ حسن خلق محبت و دوستي را تثبيت مي نمايد».[25]
امام علي ـ عليه السلام ـ نيز در اين رابطه فرمودند: «سُوءُ الخُلقِ يوحِشُ النَّفسَ و يرفَعُ الاُنسَ؛ سوء خلق باعث وحشت نفس و از بين بردن اُنس و الفت با ديگران مي شود».[26]
3. عصباني ننمودن دوست؛ امام علي ـ عليه السلام ـ در اين رابطه فرمودند: هر گاه مرد برادر خود را عصباني (يا خجالت زده) کند، او را از دست بدهد.[27]
4. بدگمان نبودن نسبت به دوست؛ امام علي ـ عليه السلام ـ در اين رابطه فرمودند: زنهار که بدگماني هرگز بر وجود تو چيره نشود؛ زيرا جايي براي دوستي تو با کسي باقي نمي گذارد.[28]
5. پرس و جوي زياد ننمودن از دوست؛ امام علي ـ عليه السلام ـ در اين رابطه فرمودند: هرکه از دوست خود پرس و جوي زياد (حساب کشي) کند، رشته دوستيش بگسلد.[29]
6. مناقشه نکردن با دوست؛ امام علي ـ عليه السلام ـ در اين رابطه فرمودند: هر که با برادران مناقشه کند، دوستانش کم مي شود.[30]
7. شوخي ننمودن، ستيزه نکردن و فخر فروشي نکردن به دوست؛ در اين رابطه امام صادق ـ عليه السلام ـ فرمودند: اگر مي خواهي که دوستي برادرت براي تو خالص بماند، هرگز با او شوخي مکن، با او ستيزه مکن، به او فخر مفروش و با وي خصومت مورز.[31]
8. فروتني نسبت به دوست؛ عدي بن حاتم مي گويد: « وارد مدينه شدم. پيامبر مرا شناخت، از جاي خود برخاست و دست مرا گرفته به خانه خود برد... ، من از فروتني وي غرق حيرت شدم و از اخلاق پسنديده و ملکات فاضله و از احترام فوق العاده اي که نسبت به تمام افراد قائل بود دريافتم که وي فردي عادي، و فرمانروايي معمولي نيست.[32]
علاوه بر اين ويژگي ها و رفتارهايي که منجر به پايداري و تثبيت دوستي مي شود، خصوصيات ديگري نيز وجود دارد که موجبات تحکيم دوستي را فراهم مي آورد. که بطور خلاصه به آنها اشاره مي نمايم:
ـ همدردي واقعي و عملي؛
ـ بخشش هاي مالي و عفو و گذشت و حتي بر زبان نياوردن آنها؛
ـ يکرنگي؛
ـ کم توقع بودن؛
ـ اظهار نمودن دوستي و محبت خود با زبان و عمل؛
ـ پرهيز از مجادله و بگومگوهاي بي ثمر و حتي برخي بگومگوهاي باثمري که موجب رنجش خاطر مي گردد؛
ـ پوشيدن اسرار او؛
ـ بردباري در برابر ناملايمات و لغزش هايي که از او صادر مي شود؛
ـ شاد کردن او و هديه دادن به او به مناسبت هاي مختلف به ويژه مناسبت هايي که براي او اهميت دارد؛
ـ دعا کردن در حق او؛
ـ پرهيز از ملامت و سرزنش علني و غيرعلني و حتي برخي انتقادهايي که موجب ناخرسندي او مي گردد؛
ـ وفاداري و خلف وعده ننمودن؛
ـ سخن چيني ننمودن در حق او؛
ـ خيانت ننمودن به او و اتهام نبستن به او؛
ـ عيب جويي ننمودن از او؛
ـ عفو و اغماض از خطاهاي او.
معرفی منابع جهت مطالعه بیشتر:
1ـ دوستي در قرآن و حديث، محمدي ري شهري، انتشارات دارالحديث.
2ـ آئين دوستي (دوست يابي)، ديل کارنگي، انتشارات پيمان.
3ـ دوستي و دوستان، سيد هادي مدرس، ترجمه حميدرضا شيخي و حميدرضا آژير، انتشارات آستان قدس رضوي.
[1]. بحارالانوار، ج71، ص19.
[2]. محمدي ري شهري، محمد، حکمت نامه جوان، ص114، ح154.
[3]. محمدي ري شهري، محمد، منتخب ميزان الحکمه، ص701، ح3486.
[4]. همان، ص701، ح3487.
[5]. همان، ص701، ح3491.
[6]. غررالحكم، ج3، ص434، ح5022.
[7]. همان، ج2، ص128، ح2078.
[8]. معدن الجواهر، ص34.
[9]. منتخب ميزان الحکمه، ج2، ص700، ح3489.
[10]. منتخب ميزان الحکمه، ج2، ص700، ح3485.
[11]. همان، ج2، ص703، ح3507.
[12]. کليني ،محمد بن يعقوب ، اصول كافي، ج2، ص640، ح3.
[13]. ميراث حديث شيعه، ج2، ص46، ح189.
[14]. بحارالأنوار، ج67، ص400، ح73.
[15]. مسند الامام الجواد، ص243.
[16]. منتخب ميزان الحکمه، ج2، ص700، ح3490.
[17]. همان، ج2، ص702، ح3492.
[18]. همان، ج2، ص702، ح3499.
[19]. همان، ج2، ص702، ح3488.
[20]. معدن الجواهر، ص34
[21]. منتخب ميزان الحکمه، ج2، ص701، ح3491.
[22]. بحارالانوار، ج74، ص197.
[23]. بحارالانوار، ج78، ص57.
[24]. بحارالانوار، ج71، ص398.
[25]. بحارالانوار، ج77، ص150.
[26]. ميزان الحکمه، ج3، ص153.
[27]. منتخب ميزان الحکمه، ج2، ص703، ح3498.
[28]. منتخب ميزان الحکمه، ج2، ص703، ح3500.
[29]. منتخب ميزان الحکمه، ج2، ص703، ح3501.
[30]. منتخب ميزان الحکمه، ج2، ص703، ح3502.
[31]. منتخب ميزان الحکمه، ج2، ص703، ح3503.
[32]. سبحاني، جعفر، فروغ ابديت، ج2، ص769.
اطلاعات مطلب
- تاریخ انتشار
- 24 امرداد 01
- بازدید
- ۱۳۱
با چه کساني بايد دوستي کرد؟
- نشان کردن
پرسش
با چه کساني بايد دوستي کرد؟
پاسخ
در روايت شريفي پيامبر ـ صلي الله عليه و آله و سلم ـ فرمودند: «الْمَرْءُ علي دينِ خَليله، فَلْينْظُر أحَدُکُمْ مَنْ يخالِل؛ آدمي بر آيين دوست خود است پس هر يک از شما مواظب باشد با چه کسي دوستي مي کند».[1] با توجه به اين روايت زيبا، اهميت انتخاب دوست و هم نشيني که انسان را به صلاح و رستگاري برساند، بيش از پيش جلوه مي نمايد. در روايات نيز معصومين ـ عليهم السلام ـ چندين ويژگي را براي دوست ذکر نموده اند، که مي طلبد، انسان اين ويژگي ها را در انتخاب دوستان خود، مورد توجه قرار دهد. از جمله اين ويژگي ها عبارت اند از:
1. کساني که ارتباط با آنها، موجب مي شود ياد خداوند و رغبت به آخرت و دانش انسان افزوده گردد؛ در روايت شريفي پيامبر ـ صلي الله عليه و آله و سلم ـ فرمودند: «قَالَوا (الحَواريُّونَ لِعيسي ـ عليه السلام ـ ): يا روحَ الله، فَمَنْ نُجالِسُ اذاَ ؟ قَالَ مَنْ يُذَکرُکمُ اللهَ رُؤيَتُهُ وَ يَزيدُ فِي عِلْمِکمْ مَنْطِقُهُ وَ يَرغَبُکمْ فِي الاخِرَعَمَلُهُ؛ حواريون از حضرت عيسي ـ عليه السلام ـ سؤال کردند: اي روح خدا با که معاشرت کنيم؟ آن حضرت فرمود: با کساني که نگاه کردن به آنها شما را به ياد خدا بيندازد و سخن گفتن آنها دانش شما را بيفزايد و کردار آنها رغبت شما را به آخرت زيادتر کند».[2]
2. خردمندي؛ از جمله ويژگي هاي مهم يک دوست، خردمندي مي باشد. امام علي ـ عليه السلام ـ در اين رابطه مي فرمايند: بيشترين صلاح و درستي، در همنشيني با خردمندان و صاحبدلان است.[3]
از ويژگي هاي افراد خردمند، آگاهي و بينش عالي داشتن است. آگاهي و بينش، چراغ راه و جهت دهنده حرکت است و چه زيباست که دو همراه در مسير زندگي از پرتو فيض وجود يکديگر بهرمند شده و پا بپاي يکديگر گام بردارند و در اين مسير خود را از انحرافات مصون و وجودشان را از آفات بيمه سازند و اولين گام در اين فعاليت شناخت انحرافات و آفات و راه مقابله با آنها مي باشد و شخص جاهل و نادان از اين کار عاجز و تسليم انبوه انحرافات خواهد شد و از تشخيص راه از چاه ناتوان است. پر واضح است که چنين فردي نه تنها خود را به انحراف مي کشاند، بلکه همراهان خود را نيز مبتلا مي سازد. لذا براي مصونيت يافتن از انحرافها و پي بردن به آفات و انحرافات و شناخت راه حق، داشتن دوست آگاه و مطلع يک ضرورت بي ترديد است.
3. کسي که انسان را در رسيدن به آخرت کمک نمايد؛ در اين رابطه امام علي ـ عليه السلام ـ مي فرمايند: هر که تو را به سراي جاويدان فرا خواند و در راه کار کردن براي رسيدن به آن سرا ياريت رساند همو دوستي دلسوز است.[4]
4. کسي که انسان را در مبارزه با نفسش کمک نمايد؛ در روايت شريفي امام علي ـ عليه السلام ـ فرمودند: هر که همنشيني اش با تو به مبارزه با نفست کمکي نکند، آن هم نشيني وبال توست، اگر بداني.[5]
5. راستگو و درست کردار؛ امام علي ـ عليه السلام ـ فرمودند: «خَيرُ اِخوانِک مَن دَعاک اِلي صِدقِ المَقالِ بِصِدقِ مَقالِهِ وَ نَدَبَک اِلي اَفضَلِ العمالِ بِحُسنِ اَعمالِه؛ بهترين برادرانت (دوستانت)، کسي است که با راستگويي اش تو را به راستگويي دعوت کند و با اعمال نيک خود، تو را به بهترين اعمال برانگيزد».[6]
6. کسي که انسان را از ظلم و تجاوز باز دارد؛ امام علي ـ عليه السلام ـ در اين رابطه فرمودند: «اَلصَّديقُ مَن کانَ ناهيا عَنِ الظُّلمِ وَالعُدوانِ مُعينا عَلَي البِرِّ وَالحسانِ؛ دوست، کسي است که (انسان را) از ظلم و تجاوزگري باز دارد و بر انجام خوبي و نيکي ياري کند».[7]
7. کسي که بد زبان نيست؛ امام صادق ـ عليه السلام ـ فرمودند: «مَن غَضِبَ عَلَيک ثَلاثَ مَرّاتٍ وَلَم يَقُل فيک سوءا فَاتَّخِذهُ لِنَفسک خَليلاً؛ هر کس سه بار بر تو خشم گرفت ولي به تو بد نگفت، او را براي خود به دوستي انتخاب کن».[8]
8. کسي که ويژگي هاي اخلاقي برجسته اي دارد، که مي تواند بر انسان تاثيرگذار باشد؛ در اين رابطه امام صادق ـ عليه السلام ـ فرمودند: «اصْحَبْ مَنْ تَتَزَينُ بِهْ و لا تَصْحَب مَن يتََزَينُ بِکَ؛ با کسي يار شو که به او آراسته شوي، با کسي يار مشو که به تو آراسته شود».[9]
از جمله اين ويژگي ها مؤدب بودن به آداب اجتماعي و متخلق بودن به اخلاق نيک و پسنديده است. زيرا آدمي متأثر از همنشين و دوست خود است و شخص بيگانه با آداب اجتماعي، نه تنها به شما آسيب مي رساند و به واسطه رعايت نکردن آداب اجتماعي و اخلاق نيک حيثيت شما را تهديد و به آن آسيب مي رساند، بلکه به صورت غير مستقيم بي ادبي را به شما نيز مي آموزد و راه و رسم تخلف از اخلاق پسنديده و نيک را به شما ياد مي دهد و سد راه تخلق به اخلاق حسنه مي گردد.
9. بزرگوار؛ در روايت شريفي پيامبر ـ صلي الله عليه و آله و سلم ـ فرمودند: «اَسعَدُ الناسِ مَن خالَطَ کِرامَ الناسِ؛ خوشبخت ترين مردم کسي است که با مردمان بزرگوار بياميزد».[10]
10. کسي که ظاهر و باطنش يکي است و هر چه براي خود مي پسندد، براي شما هم بپسندد؛ در روايت شريفي امام صادق ـ عليه السلام ـ فرمودند: دوستي، مرزهايي دارد که هرکس همه يا برخي از آنها را داشته باشد، دوست است وگرنه او را اصلاً دوست مشمار: نخست اينکه ظاهر و باطنش با تو يکي باشد؛ دوم اينکه، آبروي تو را آبروي خودش بداند و عيب و بي آبرويي تو را، عيب و بي آبرويي خودش؛ سوم اينکه مقام و مال (برخورد) او را نسبت به تو عوض نکند؛ چهارم اينکه هر کمکي از دستش بر مي آيد از تو دريغ ننمايد و پنجم که در بردارنده همه اين خصلت هاست، اين است که در هنگام گرفتاري ها تو را تنها نگذارد.[11]
نکته: بيان اين نکته ضروري است که آنچه به عنوان ويژگيهاي دوست خوب بيان شد، مطلق و صد در صد نيست. چه اينکه انسانها کم و بيش داراي نواقصي نيز هستند، کما اينکه خود ما وقتي به کارنامه زندگي خود نگاهي مي افکنيم آن را بي نقص و عيب نمي بينيم. لذا اين موضوع بدين معناست که، يک دوست خوب بايد به طور نسبي اين خصوصيات را داشته باشد و جهت کلي زندگي او نيز به سمت و سوي اين ويژگيها و جنبه هاي مثبت باشد، نه اينکه همه اين خصوصيات را کامل و جامع داشته باشد، چرا که اين امر فقط از عهده معصومين ـ عليهم السلام ـ بر مي آيد و بس.
با چه کساني نبايد دوستي کرد؟
با توجه به نقش بسيار تاثير گذار دوستان بر يکديگر، در روايات معصومين ـ عليهم السلام ـ تاکيد بسيار زيادي بر ارتباط با افراد صالح و نيک رفتار شده است و از ارتباط و هم نشيني با برخي افراد، نهي شده است. از جمله افرادي که نهي از مصاحبت و دوستي با آنان شده است، عبارت اند از:
1. بدکار، احمق و دروغگو؛ امام صادق ـ عليه السلام ـ در روايت شريفي فرمودند: «لا يَنبَغي لِلمَرءِ المُسلِمِ أَن يُواخي الفاجِرَ وَلاَ الحمَقَ وَلاَ الکذَّابَ؛ سزاوار نيست که مسلمان با بدکار و احمق و دروغگو رفاقت کند».[12]
2. ربا خوار؛ پيامبر ـ صلي الله عليه و آله و سلم ـ در اين رابطه فرمودند: «يا عَلي... لاتُصادِق آکلَ الرِّبا فَإِنَّهُ يُبارِزُ اللّه لأَِنَّ اللّه تَعالي قالَ: (فَإِن لَم تَفعَلوا فَذَنوا بِحَربٍ مِنَ اللّه وَرَسولِهِ)؛ اي علي: با رباخوار رفاقت نکن، زيرا او با خداوند به مبارزه برخواسته، چون خداوند متعال مي فرمايد: (اگر دست از رباخواري برنداشتيد پس به خدا و رسولش اعلان جنگ دهيد)».[13]
3. بي ادب؛ امام علي ـ عليه السلام ـ در روايت شريفي فرمودند: «لا تَصفُو الخِلَّةُ مَعَ غَيرِ اَديبٍ؛ دوستي با شخص بي ادب، صميمانه نخواهد شد».[14]
4. شرور؛ امام جواد ـ عليه السلام ـ در اين رابطه فرمودند: «اِياکَ وَ مصاحِبَةَ الشِّريرِ، فَاِنَّهُ کالسَّيفِ المَسلولِ يحسِنُ مَنظَرَه وَ يقبَحُ اَثَره؛ از همراهي و رفاقت با آدم شرور بپرهيز، زيرا که او مانند شمشير برهنه است که ظاهرش نيکو و اثرش زشت است».[15]
5. خودبين و خودپسند؛ پيامبر ـ صلي الله عليه و آله و سلم ـ فرمودند: «لا خَيرَ لکَ في صُحبَةِ مَن لا يري لکَ مِثلَ الذي يري لِنفسِهِ؛ همنشيني با کسي که آنچه براي خودش مي بيند و مي پسندد براي تو نمي بيند، خيري براي تو در بر ندارد».[16]
6. فاسق، فاجر و کسيکه در ظاهر مرتکب گناه مي شود؛ در اين رابطه امام علي ـ عليه السلام ـ فرمودند: «إحْذَرْ مُصاحَبَةَ الفُسّاقِ و الفُجّارْ و المُجاهِدِينَ بِمَعاصِي اللهُ؛ از همنشيني با افراد فاسق، فاجر و متظاهر به معاصي خدا دوري کن».[17]
7. انسان حسود؛ امام علي ـ عليه السلام ـ مي فرمايند: «حَسَدُ الصَّديقِ مِنْ سُقْمِ المَوَدَّةِ؛ حسادت ورزيدن دوست، از ناسالم بودن دوستي است».[18]
روش های گزینش دوست خوب چیست؟
از آنجا که ارتباط با دوست، نقش زيادي در آينده دنيوي و معنوي انسان دارد، در روايات بسياري به چگونگي دوست يابي و راههاي تشخيص دوست خوب از بد اشاره شده است، که در اين جا چندين عنوان به همراه روايات مربوطه بيان مي شود.
1. با آزمايش کردن دوست: يکي از راههاي شناختن دوست خوب و مطلوب، آزمايش و امتحان نمودن او مي باشد. از جمله راههاي امتحان کردن دوست، در هنگام خشم، در هنگام نيازهاي مالي و در سفر مي باشد. زيرا که در اين سه موضوع است که مي توان دوستان واقعي را از غير واقعي شناخت و هم چنين مي توان بيشتر به روحيات و خلقيات مثبت و منفي آنها پي برد. در اين رابطه امام صادق ـ عليه السلام ـ در روايت شريفي فرمودند: «لا تُسَمِّ الرَّجُلَ صَديقاً سِمَه مَعْرِفَةٍ حتي تَختَبَرهُ بِثلاثٍ: تُغضِبُهُ فَتَنْظُرُ غَضَبَهُ يخرِجُهُ مِنَ الحَقِّ الي الباطِل، و عند الدينارِ والدِّرْهَمِ، و حتي تسافِرَ مَعَهُ؛ هيچ کس را دوست خود مخوان، مگر اينکه در سه چيز او را بيازمائي: او را به خشم آوري و ببيني آيا اين خشم، او را از حق به باطل مي کشاند، در درهم و دينار (نيازهاي اقتصادي)، در سفر کردن با او».[19]
هم چنين در روايت شريف ديگري امام صادق ـ عليه السلام ـ فرمودند: «مَن غَضِبَ عَلَيک ثَلاثَ مَرّاتٍ وَلَم يَقُل فيک سوءا فَاتَّخِذهُ لِنَفسک خَليلاً؛ هر کس سه بار بر تو خشم گرفت، ولي به تو بد نگفت، او را براي خود به دوستي انتخاب کن».[20]
2. به ارتباطتان با صداقت نظر بيانداز، اگر اين ارتباط موجب شده است که به سمت خداوند بيشتر کشش داشته باشي، پس اين ارتباط و دوستي صحيح است وگرنه اين ارتباط به صلاح شما نيست. امام علي ـ عليه السلام ـ در اين رابطه مي فرمايند: هر که همنشيني اش با تو به مبارزه با نفست کمکي نکند، آن همنشيني وبال توست، اگر بداني.[21]
3. به دوستانش نظر بيانداز: همانگونه که در بالا نيز مطرح شد، شيوه و منش آدمي بسيار تحت تاثير دوستان نزديک او مي باشد. لذا براي شناخت يک فرد و انتخاب او به عنوان يک دوست، لازم است که به دوستان نزديک او نظر انداخت، اگر آنها افراد سالم و مطلوبي مي باشند، پس او نيز شايسته دوستي است، ولي اگر دوستان او شايسته نيستند، او نيز شايسته مصاحبت و دوستي نمي باشد. حضرت علي ـ عليه السلام ـ در اين رابطه مي فرمايند: «مَنْ اِشْتَبَهَ عَلَيْکمْ أمرُهُ وَ لَمْ تَعْرِفُوا دِينَهُ فَانْظُرُوا إلي خُلطائِهِ فَإنْ کانُوا أهْلَ دينِ اللهِ فَهُوَ عَلي دينِ اللهِ وَ إنْ کانُوا عَلي غَيْرِ دينِ اللهِ فَلا حَظَّ لَهُ مِنْ دينِ الله؛ هرگاه وضع کسي براي شما نامعلوم بود و دين او را نشناختيد، به دوستانش نظر کنيد. پس اگر آنها اهل دين و آيين خدا باشند او نيز پيرو آيين خداست و اگر بر آيين خدا نباشند او نيز بهره اي از آيين حق ندارد».[22]
شاعر گرانقدر نيز در اين رابطه مي فرمايد:
تو اول بگو با کيان زيستي پس آنگه بگويم که تو کيستي
4. علاوه بر موارد بالا، بايستي به خانواده او نظر انداخت، چرا که تربيت يک فرد بيش از همه تحت تاثير خانواده و خصوصا والدين او مي باشد.
5. او را در انجام امور و فرائض الهي امتحان کن. در روايات شريف زيادي تاکيد شده است که با کسي ارتباط برقرار کنيد که به اوقات نماز (نماز اول وقت) اهميت مي دهد.
سؤال4:چه چيز هاییموجب پايداري و تثبيت دوستي مي شود؟
براي پايداري در دوستي، معصومين ـ عليهم السلام ـ دستورات زيبايي را به پيروان خويش ارائه نموده اند، که چندين نمونه از اين دستورات به همراه روايات مربوطه خدمت شما ارائه مي گردد:
1. خوشرويي در هنگام ديدار و دلجويي در غيابشان؛ در روايت شريفي امام علي ـ عليه السلام ـ فرمودند: بهترين وسيله اي که مردم با آن دلهاي دوستان خود را به دست مي آورند و کينه ها را از دلهاي دشمنان مي زدايند، خوشرويي در هنگام ديدار با آنان است و دلجويي و جوياي احوال آنان شدن در غيابشان و گشاده رويي با آنان در حضورشان.[23]
2. خوش خلقي؛ شخصي از امام صادق ـ عليه السلام ـ سؤال نمود: حُسن خلق چيست؟ حضرت ـ عليه السلام ـ فرمود: «اين که نرم برخورد نمايي، پاکيزه سخن بگويي و با چهره نيکو و شاد با برادرت روبرو شوي».[24]
در روايت شريف ديگري پيامبر ـ صلي الله عليه و آله و سلم ـ فرمودند: «حُسنُ الخُلق يثبتُ المَوَدَّةَ؛ حسن خلق محبت و دوستي را تثبيت مي نمايد».[25]
امام علي ـ عليه السلام ـ نيز در اين رابطه فرمودند: «سُوءُ الخُلقِ يوحِشُ النَّفسَ و يرفَعُ الاُنسَ؛ سوء خلق باعث وحشت نفس و از بين بردن اُنس و الفت با ديگران مي شود».[26]
3. عصباني ننمودن دوست؛ امام علي ـ عليه السلام ـ در اين رابطه فرمودند: هر گاه مرد برادر خود را عصباني (يا خجالت زده) کند، او را از دست بدهد.[27]
4. بدگمان نبودن نسبت به دوست؛ امام علي ـ عليه السلام ـ در اين رابطه فرمودند: زنهار که بدگماني هرگز بر وجود تو چيره نشود؛ زيرا جايي براي دوستي تو با کسي باقي نمي گذارد.[28]
5. پرس و جوي زياد ننمودن از دوست؛ امام علي ـ عليه السلام ـ در اين رابطه فرمودند: هرکه از دوست خود پرس و جوي زياد (حساب کشي) کند، رشته دوستيش بگسلد.[29]
6. مناقشه نکردن با دوست؛ امام علي ـ عليه السلام ـ در اين رابطه فرمودند: هر که با برادران مناقشه کند، دوستانش کم مي شود.[30]
7. شوخي ننمودن، ستيزه نکردن و فخر فروشي نکردن به دوست؛ در اين رابطه امام صادق ـ عليه السلام ـ فرمودند: اگر مي خواهي که دوستي برادرت براي تو خالص بماند، هرگز با او شوخي مکن، با او ستيزه مکن، به او فخر مفروش و با وي خصومت مورز.[31]
8. فروتني نسبت به دوست؛ عدي بن حاتم مي گويد: « وارد مدينه شدم. پيامبر مرا شناخت، از جاي خود برخاست و دست مرا گرفته به خانه خود برد... ، من از فروتني وي غرق حيرت شدم و از اخلاق پسنديده و ملکات فاضله و از احترام فوق العاده اي که نسبت به تمام افراد قائل بود دريافتم که وي فردي عادي، و فرمانروايي معمولي نيست.[32]
علاوه بر اين ويژگي ها و رفتارهايي که منجر به پايداري و تثبيت دوستي مي شود، خصوصيات ديگري نيز وجود دارد که موجبات تحکيم دوستي را فراهم مي آورد. که بطور خلاصه به آنها اشاره مي نمايم:
ـ همدردي واقعي و عملي؛
ـ بخشش هاي مالي و عفو و گذشت و حتي بر زبان نياوردن آنها؛
ـ يکرنگي؛
ـ کم توقع بودن؛
ـ اظهار نمودن دوستي و محبت خود با زبان و عمل؛
ـ پرهيز از مجادله و بگومگوهاي بي ثمر و حتي برخي بگومگوهاي باثمري که موجب رنجش خاطر مي گردد؛
ـ پوشيدن اسرار او؛
ـ بردباري در برابر ناملايمات و لغزش هايي که از او صادر مي شود؛
ـ شاد کردن او و هديه دادن به او به مناسبت هاي مختلف به ويژه مناسبت هايي که براي او اهميت دارد؛
ـ دعا کردن در حق او؛
ـ پرهيز از ملامت و سرزنش علني و غيرعلني و حتي برخي انتقادهايي که موجب ناخرسندي او مي گردد؛
ـ وفاداري و خلف وعده ننمودن؛
ـ سخن چيني ننمودن در حق او؛
ـ خيانت ننمودن به او و اتهام نبستن به او؛
ـ عيب جويي ننمودن از او؛
ـ عفو و اغماض از خطاهاي او.
معرفی منابع جهت مطالعه بیشتر:
1ـ دوستي در قرآن و حديث، محمدي ري شهري، انتشارات دارالحديث.
2ـ آئين دوستي (دوست يابي)، ديل کارنگي، انتشارات پيمان.
3ـ دوستي و دوستان، سيد هادي مدرس، ترجمه حميدرضا شيخي و حميدرضا آژير، انتشارات آستان قدس رضوي.
[1]. بحارالانوار، ج71، ص19.
[2]. محمدي ري شهري، محمد، حکمت نامه جوان، ص114، ح154.
[3]. محمدي ري شهري، محمد، منتخب ميزان الحکمه، ص701، ح3486.
[4]. همان، ص701، ح3487.
[5]. همان، ص701، ح3491.
[6]. غررالحكم، ج3، ص434، ح5022.
[7]. همان، ج2، ص128، ح2078.
[8]. معدن الجواهر، ص34.
[9]. منتخب ميزان الحکمه، ج2، ص700، ح3489.
[10]. منتخب ميزان الحکمه، ج2، ص700، ح3485.
[11]. همان، ج2، ص703، ح3507.
[12]. کليني ،محمد بن يعقوب ، اصول كافي، ج2، ص640، ح3.
[13]. ميراث حديث شيعه، ج2، ص46، ح189.
[14]. بحارالأنوار، ج67، ص400، ح73.
[15]. مسند الامام الجواد، ص243.
[16]. منتخب ميزان الحکمه، ج2، ص700، ح3490.
[17]. همان، ج2، ص702، ح3492.
[18]. همان، ج2، ص702، ح3499.
[19]. همان، ج2، ص702، ح3488.
[20]. معدن الجواهر، ص34
[21]. منتخب ميزان الحکمه، ج2، ص701، ح3491.
[22]. بحارالانوار، ج74، ص197.
[23]. بحارالانوار، ج78، ص57.
[24]. بحارالانوار، ج71، ص398.
[25]. بحارالانوار، ج77، ص150.
[26]. ميزان الحکمه، ج3، ص153.
[27]. منتخب ميزان الحکمه، ج2، ص703، ح3498.
[28]. منتخب ميزان الحکمه، ج2، ص703، ح3500.
[29]. منتخب ميزان الحکمه، ج2، ص703، ح3501.
[30]. منتخب ميزان الحکمه، ج2، ص703، ح3502.
[31]. منتخب ميزان الحکمه، ج2، ص703، ح3503.
[32]. سبحاني، جعفر، فروغ ابديت، ج2، ص769.
اطلاعات مطلب
- تاریخ انتشار
- 24 امرداد 01
- بازدید
- ۱۳۱
دیدگاه کاربران
هنوز دیدگاهی برای این مطلب ثبت نشده است.