چرا در کتب تاريخي ما، همه چيز مثبت نگاشته شده است.؟

  • نشان کردن
؟
متن کاربر

پرسش

چرا در کتب تاريخي ما، همه چيز مثبت نگاشته شده است.؟

پاسخ کارشناسی

پاسخ

تاريخ در لغت به معناي تعيين و شناساندن وقت است.[1] و در اصطلاح دانشي سرچشمه گرفته از حکمت و بيان گر سرگذشت ملّت ها، سيره پيامبران و سياست پادشاهان است.[2] و به معناي مطالعه و بررسي روزگاران گذشته مي باشد.[3] تاريخ به عنوان يکي از منابع معرفت انساني خود به دو بخش نقلي و علمي تقسيم مي شود.

1. تاريخ نقلي: علم به وقايع و حوادث سپري شده و آگاهي از اوضاع و احوال گذشتگان مي باشد. زندگي نامه، فتح نامه ها و سيره ها از اين مقوله است. علم تاريخ در اين معنا، به يک سلسله امور جزئي و فردي مربوط است و در واقع علم به بودن هاست چرا که به گذشته تعلق دارد.

2. تاريخ علمي: يعني مطالعه، بررسي و تحليل وقايع گذشته و استنباط قواعد و سنت هاي حاکم بر زندگي گذشتگان، در واقع محتواي تاريخ نقلي يعني حوادث و وقايع گذشته مبادي و مقدمات تاريخ علمي شمرده مي شود.[4]

براي پاسخ به اين سؤال که چرا در کتب تاريخي ما همه چيز مثبت نگاشته شده است بايد ابتدا به سؤالات زير پاسخ داده شود.

اوّل اين که مثبت و منفي نگاشتن تاريخ به چه معناست؟ و در هر کدام از دو بخش نقلي و علمي چگونه محقق مي شود؟

دوم اين که آيا اين نوع نگارش در تاريخ فقط مختص کتب تاريخي ما است يا در همه متون تاريخي وجود دارد؟

سوم اين که آيا وقايع تاريخي در سايه نوع نگارش تاريخ تا چه اندازه مي تواند پنهان يا متغير باقي بماند؟

مثبت نگاشتن تاريخ را مي توان به اين معنا گرفت که مورخان برخي اساسا جعل مي کنند و دروغ مي نويسند و هميشه وقايع را مطابق ميل خود به رشته تحرير در مي آورند. بعضي ديگر از تاريخ نويسان هر چند راستگو بوده و حاضر نيستند يک کلمه دروغ بنويسند، امّا وقايع را انتخاب مي کنند، غربال مي کنند يعني از وقائعي که اطلاع دارند آن را که با فکر و عقيده شان متناسب است، نقل مي کنند و آن را که با فکر و عقيد شان متناسب نبوده نقل نمي کنند و دروغي هم نگته اند.[5]

دشواري ارزيابي دقيق علل رفتارها و روابط علّي و معلولي آنها و تجربه ناپذيري آن (در تاريخ علمي) و هم چنين مشکل تأثير بسيار غرض ها و تعصّب ها و اهتمام خودکامگان و سياست مداران به تدوين تاريخ و سوء استفاده برخي دانشمندان از بي اطلاعي سلاطين و خلفا و جعل مطالب بي اساس و کينه توزي ها پنهان و آشکار گروه هاي مختلف و اختلافات ميان امت ها و انگيزه هاي غير حق طلبانه و فرقه اي و فاصله زماني بين حيات مورخ و پديده تاريخي (در تاريخ نقلي) اين بدبيني را دو چندان کرده است.[6]

مثبت نگاشتن تاريخ بدين معنا در همه کتب تاريخي قابل تطبيق است و امکان وقوع چنين تاريخ نگاري تنها مختص به متون تاريخي ما نمي باشد. اين سخن در مقام امکان است امّا اين که وجود چنين تاريخ نگاري در مقام وقوع نيز قابل اثبات است يا نه و اين که آيا متون تاريخي قابل اعتماد مي باشند يا نه و در نهايت چگونه يک کاوشگر مي تواند از لابلاي همين تواريخ موجود چهره حقيقت را مشاهده کند و به تحقيق پيرامون آن بپردازد، مسأله مهمّي است که در کتب فلسفه تاريخ بخشي را تحت عنوان ارزش تاريخ به طور مستقل به آن اختصاص داده اند.

در اين ورطه محققان و دانشمندان دو گروه شده اند، عده اي اساسا به کلي تاريخ را بي ارزش مي دانند و نظير مارکيست ها مي گويند به وجدان بشري هيچ اعتمادي نمي شود کرد و هر مورخي در هر شرايطي که قرار داشته باشد تاريخ را از ديد خودش مي نويسد و تحت تأثير تعصّبات و اغراض خودش قرار مي گيرد.[7]

بسياري از محققان ديگر در مقابل گروه نخست، نگاهي چنين بد بينانه به شناسنامه تمدن و متون تاريخي را واقع بينانه نمي دانند.[8] به دلايلي که به آنها اشاره مي کنيم.

ابتدا اين که تاريخ به عنوان مجموعه اي از معارف برخوردار از نظم و انسجام و روش و موضوع غير قابل ترديد مي باشد.

ثانيا: بسياري از مورخان آنچنان پايبند به وجدان خود هستند که عاري از اغراض و تعصبات و منافع خود وقايع را آن چنان که هست مي نويسند و نمي شود همه افراد بشر را به سود جويي و دروغ پردازي در ثبت و نقل و تحليل وقايع متهم ساخت.[9]

مطلب ديگر اين که ماهيت بعضي از وقايع به گونه اي است که اساسا امکان تحريف و دروغ در آنها راه ندارد و بسياري از قضايا و وقايع به شکلي صورت مي گيرد که غير قابل کتمان است حتي براي کسي که از گفتن آن واقعيت متضرر شود. لذا بسياري از قضايا يا وقايع تاريخي را دو طرف متخاصم نوشته اند. چرا که در سطح عموم واقع شده و به صورت متواتر نقل شده است، مسائلي مشترک در کتب تاريخي فرقه هاي مختلف وجود دارد و اغراض نتوانسته است در حذف آنها يا تغيير آنها دخالت کند. اين مطلب خود جوابي نقضي به سؤال مطرح شده مي باشد به اين معنا که گاه در متون تاريخي به مطالبي برخورد مي شود که نه تنها تأمين کنند منافع و اغراض نيست بلکه به آنها ضرر مي رساند.

از سوي ديگر مسأله اغراض و تعصبات براي عموم بشر حکم يک امر عرضي را دارد يعني اغراض مثل پرده هايي است که جلوي حقيقت را مي گيرد و در نهايت کنار مي رود يعني اين طور نيست که يک حقيقت تاريخي را براي هميشه بتوان کتمان و مخفي کرد، که به هيچ شکلي آشکار نشود. فطرت بشر به شکلي است که حقيقت را بالاخره آشکار مي کند. يعني اين امر عرضي و تحميلي بر وجدان بشر براي يک مدت موقت پايدار مي ماند و در نهايت حقيقت روشن مي شود و به عبارتي ديگر نمي شود براي هميشه در تاريخ مثبت نگاري کرد و با توجه به تعصبات و اغراض به نگارش تاريخ پرداخت چرا که اين گونه تاريخ نگاري دوام نخواهد داشت، اين خود يک قاعده مهم است که مي توان با آن راز ماندگاري متون تاريخي را مورد سنجش و آزمايش قرار داد.[10]

افزون بر اين مطالب، يک محقق مي تواند با توجه به شاخص هايي که براي مطالعه تاريخي وجود دارد، درستي و نادرستي بسياري از نقل ها و تحليل ها را در يابد و يک رشته حقايق نابي را استنباط کند و جريان هاي تاريخي را آن گونه که بوده است بنگارد و تحليل کند.

تاريخ نگاري در اسلام نيز با جستجو، گردآوري و نقل اخبار و رواياتي درباره رويدادهاي خاص آغاز شد و در ادامه از روش خبريابي و پژوهشي ممتازي برخوردار شد و مورخ مسلمان مي کوشيد تا اخبار را با نقد و ارزيابي و تحقيق صلاحيت راويان آن بپذيرد به طوري که بعدها علم رجال و فن جرح و تعديل در شمار ابزارهاي اصلي علم تاريخ قرار گرفت. اين گونه ابزارها مانع از بسياري تحريف ها در تاريخ و تاريخ نگاري مغرضانه مي گردد. در آخر چنين بايد گفت که هر چند وجود چنين تاريخ نگاري در متون تاريخي امري بعيد و دور از امکان نمي باشد امّا اين مقدار بدبيني به مورخان در تاريخ نگاري صحيح نيست و نبايد در بي اعتمادي به متون تاريخي و بي اعتمادي به وجدان بشر در اين عرصه مبالغه شود.

 


[1]. ر.ک: ابن فارس، معجم مقاييس اللّغة، واژه تاريخ.

[2]. مقدمه ابن خلدون، ص4 ـ 9.

[3]. هنري لوکاس، تاريخ تمدن، ترجمه آذرنگ، عبدالحسين، ص17.

[4]. مطهري، مرتضي، جامعه و تاريخ، ص351 ـ 352؛ مجموعه آثار، انتشارات صدرا، ج2، ص367 ـ 368.

[5]. مطهري، مرتضي، فلسفه تاريخ، انتشارات صدرا، ج1، ص11 و ص1124.

[6]. نصيري (رضي)، محمد، تاريخ تحليلي اسلام، دفتر نشر معارف، ص12.

[7]. فلسفه تاريخ، همان، ج1، ص123 و 124.

[8]. ر.ک: مطهري، مرتضي، الاعلان بالتوبيخ لمن ذمّ اهل التاريخ، سخاوي و حق و باطل به ضميمه احياي تفکر اسلامي، ص31 به بعد.

[9]. تاريخ تحليلي اسلام، همان، ص10 تا 15.

[10]. مطهري، مرتضي، فلسفه تاريخ، ج1، ص125 تا 131؛ مطهري، مرتضي، فلسفه تاريخ در مجموعه آثار، ج1، ص375 ـ 377.

اطلاعات مطلب

تاریخ انتشار
1 امرداد 01
بازدید
۵۱
گفت‌وگو

دیدگاه کاربران

حداقل ۵ کاراکتر؛ دیدگاه پس از بررسی نمایش داده می‌شود.

هنوز دیدگاهی برای این مطلب ثبت نشده است.