در فلسفه تاريخ، تبيين، علييت، عينييت و ارزش مدار بودن به چه معناهستند؟

  • نشان کردن
؟
متن کاربر

پرسش

در فلسفه تاريخ، تبيين، علييت، عينييت و ارزش مدار بودن به چه معناهستند؟

پاسخ کارشناسی

پاسخ

1. تبيين در علم تاريخ

تبیین يعني قابل درک کردن و نوعي تفسير از گذشته.[1] به عبارتی تبیین يعني تفسير از گذشته به عالم فکري يا ذهني مورخ تعلق دارد که خود تبيين ممکن است ابزاري سودمند در شکل گيري شناخت ما نسبت به چيستي واقعي جهان باشد.[2]

به عبارت ديگر گذشته ی مورد پژوهش مورخ، گذشته ای مرده نيست بلکه گذشته اي است که به تعبيري در زمان حال زندگي مي کند. اعمال گذشته فاقد معنايند مگر آن که بتوان انديشه اي که در پشت آنها نهفته است درک کرد. بدين قرار، در تمام تاريخ، تاريخ فکر است».[3] يعني تاريخ، بازسازي انديشه اي در ذهن مورخ است که وي سرگرم مطالعه يا نگارش آن است. بناي مجدد گذشته در ذهن مورخ منوط به شواهدي تجربي است اما به خودي خود عمل تجربي نيست و نمي تواند صرفاً مشتمل بر بازگويي واقعيات باشد. بر عکس، نوسازي گذشته بر گزينش و تفسير واقعيات حکم فرماست. تاريخ نگاري بازآفريني ذهني تاريخ است و تنها با استفاده منطقي از اطلاعات موجود و قابليت هاي عقلي محقق مي توان پيکرهاي نزديک بر واقعيت ساخت.[4]

2. عليت در علم تاريخ

يعني مطالعه تاريخ، مطالعه علل است. مورخ در برخورد با پديده هاي تاريخي دائماً از خود مي پرسد: «چرا؟ و مادام که پاسخ نيافته است نمي تواند راحت و آرام باشد زيرا شخصيت ها و تحولات تاريخي از قوانين با اصول شخص ناشي از طبيعت اشياء پيروي نمي کند.[5] بلکه ناشي از عللي است که مورخ در پي شناختن آنهاست و اين وظيفه يافتن عليت در علم تاريخ است.

تاريخ، يعني تنظيم حوادث گذشته به ترتيب علت و معلول و مورخ فهرستي از علل را براي رخدادها ارائه مي دهد و آنها را به صورت منظم طبقه بندي مي کند تا رابطه آنها را نسبت به يکديگر مشخص سازد.[6]

اين قاعده که هر چيز علتي دارد، شرط لازم توانايي براي فهم وقايعي است که در تاريخ روي داده اند. اگر تصور شود که زندگي آدمي تابع علل نيست، زندگي روزانه ناممکن مي شود در تحليل رخدادهاي تاريخي بايد قدري به عقب بازگشت و ريشه هاي آن را جستجو و بازسازي کرد. اين ريشه يابي به هيچ وجه آسان نيست. زيرا مستلزم شناخت بسترها و مجموعه اي از رخدادهاي ديگر است که گاه رابطه اي کامل و گاه از رابطه اي جزئي ميان برخي از پديده هاي قبلي و بعدي حکايت دارد. يافتن اين حلقه ها نيازمند تمرکز، دقت و بهره گيري از علوم ديگر است.[7]

هر چند کاربرد عليت در تبيين، بسيار فراوان است، آنها دو مقوله بسيار متفاوت هستند و حوزه هاي هستي شناختي متفاوتي دارند. عليت در دنياي طبيعي يا «واقعي» نهفته است. ولي تبيين به عالم فکري يا ذهني تعلق دارد.[8]

3. عينيت در تاريخ

منظور از عينيت اين است که آراء، داوري ها و گزاره ها بايد کاملاً بر مبناي موضوع مورد بررسي، هر چه باشد، شکل گيرد. صدق يا کذب آنها بايد مستقل از افکار و احساسات افراد باشد.

عينيت عبارت است از شناخت يا بيان چيستي جهان، کاملاً به صورتي جدا از ذهنيت فرد شناسنده.

پيتر نوويک، پژوهش گر امريکايي، عينيت در تاريخ را چنين تعريف مي کند: اعتقاد به واقعيت گذشته، و به حقيقت چونان مطابقت با آن واقعيت، جدايي و تمايز دقيق و روشن ميان شناسنده و موضوع شناخت، ميان واقعيت و ارزش و مهم تر از همه ميان تاريخ و پندار. واقعيت هاي تاريخي مقدم و مستقل از تفسير است.

حقيقت واحد است، نه وابسته به چشم انداز و زاويه نگاه. هر الگويي در تاريخ وجود داشته باشد، حادث نمايان است ساخته نمي شود.[9]

معناي «عينيت» در تاريخ، مثل کسي است که صرفاً خبر مي آورد و از آن جا که ما هم با اصل خبر کار داريم، با اين خبرنگار، اين رسانه، هيچ کاري نداريم به عبارت ديگر يعني توضيح و تبيين رويدادهاي عيني است و اين کار را به روش عيني يعني فارغ از ارزش ها و پيش داوري ها انجام مي دهد.[10]

4. ارزش مدار بودن در تاريخ

يعني اين که تاريخ به عنوان يک علم يا نوعي از پژوهش، مستلزم بيان احکام ارزشي است. يعني اين که مورخ نمي تواند ملاک هاي شخصي خود را حذف کند. به عبارت ديگر اين که واقعيت هاي جزئي تاريخ، به خلاف علوم طبيعي، في نفسه ارزشي هستند، به گونه اي که اساساً صرف استناد به اصول کلي روش علمي اين نتيجه گيري را مجاز نمي سازد که احکام ارزشي هيچ نوع نقش بنياديني در کار مورخ بازي نمي کند.

اين که گزينش و شناخت علل، مستلزم اعمال قضاوت اخلاقي از جانب مورخان است يعني اين که شيوه هايي است که از طريق آنها احکام ارزشي در کار و پژوهش مورخ وارد مي گردد و در تاريخ مدخليت دارند، زيرا صبغه ذهني مورخ و مسائلي که تحت تأثير آن مورد پرسش قرار مي گيرند، مستلزم آن است که اين پرسش ها به عمل آيد.[11]

معرفی منابع جهت مطالعه بیشتر:

1ـ درآمدي بر روش پژوهش در تاريخ، عليرضا ملائي تواني.

2ـ مجموعه مقالات از دايرة المعارف فلسفه، پژوهشگاه فرهنگ علوم انساني.

 


[1]. استنفورد، مايکل، درآمدي بر فلسفه و تاريخ، ترجمه احمدي، احمد گل، تهران، نشر ني، 1382ش، چاپ دوم، ص179.

[2]. همان، ص205.

[3]. ملائي تواني، عليرضا، درآمدي بر روش پژوهش در تاريخ، تهران، نشر ني، چاپ اول، 1386ش، ص54.

[4]. همان، ص167.

[5]. درآمدي بر روش پژوهش در تاريخ، همان، ص145.

[6]. همان، ص205.

[7]. همان. ص145.

[8]. همان.

[9]. احمدي، بابک، رساله تاريخ ـ جستاري در هرمنوتيک تاريخ، تهران، نشر مرکز، چاپ اول، 1387ش، ص99.

[10]. درآمدي بر روش پژوهش در تاريخ، همان، ص97ـ100.

[11]. به سرپرستي پل ادواردز، فلسفه تاريخ (مجموعه مقالات از دائرة المعارف فلسفه)، ترجمه سالکي، بهزاد، پژوهشگاه فرهنگ علوم انساني، مطالعات فرهنگي، چاپ اول، 1375ش، ص52.

اطلاعات مطلب

تاریخ انتشار
1 امرداد 01
بازدید
۵۶
گفت‌وگو

دیدگاه کاربران

حداقل ۵ کاراکتر؛ دیدگاه پس از بررسی نمایش داده می‌شود.

هنوز دیدگاهی برای این مطلب ثبت نشده است.