آیا درست است که علماي شيعه نسبت به علمای اهل سنت، كمتر به تاريخ پرداخته‌اند.؟ در صورت صحت، دلیل آن چه بوده است.؟

  • نشان کردن
؟
متن کاربر

پرسش

آیا درست است که علماي شيعه نسبت به علمای  اهل سنت، كمتر به تاريخ پرداخته‌اند.؟ در صورت صحت، دلیل آن چه بوده است.؟

پاسخ کارشناسی

پاسخ

تاريخ ‌نگاري از جمله دانش‌هايي است كه به موازات رشد و گسترش اسلام و با فاصله گرفتن از عصر نبوّت، از جانب مسلمين مورد توجّه قرار گرفته است و در اين ميان شيعيان نيز هم چون ساير گروه‌هاي اسلامي در مکاتب تاريخ نگاري بالاخصّ در مکتب تاريخ نگاري عراق فعاليت فراواني داشتند و آثاري از خود برجاي گذاشته‌اند. البته آثار تاریخ نگاری شیعه، به عللی که ذکر خواهد شد، کمتر از اهل سنت بوده است.

از همان قرون اولیه، دانشمنداني از شيعيان امامي در نگارش تاريخ اسلام، موضوعات گوناگوني از سيرة نبوي و تاریخ خلفا، تاريخ تحوّلات سرزمين‌هاي اسلامي را مورد توجه قرار داده اند.

در قرون نخستين اسلامي تك نگاري‌هاي تاريخي در ميان گروه‌هاي مختلف از مسلمين رواج داشت. البته در ميان اهل سنّت طبري، دست به ابتكار جالبي زد. او بخش عظيم رساله‌هاي كوچك و بزرگ را در يك‌جا گردآوري كرده است و حتي از برخي رساله‌هاي شيعه از قبيل مقتل ابي مخنف و ديگران  نیز استفاده کرد.  به این نکته باید توجه داشت که احتمالا بخش مهمي از رساله‌هاي تاريخي شيعه، از ميان رفته است. با پایان یافتن دولت شیعی آل بویه و آتش زدن کتاب خانه های شیعیان در بغداد و ری، بسیاری از آثار شیعیان از بین رفته است.  اما علی رغم این شرایط، باز هم شاهد آثار فراوانی از شیعیان هستیم. کتاب هایی نظير وقعة صفين، نصر بن مزاحم و الغارات، ثقفي كوفي، الفتوح ابن اعثم کوفی، تاریخ یعقوبی، تاریخ مسعودی،الارشاد شیخ مفید،مقتل ابومخنف و دیگر آثار فراوان این نویسنده، کتاب عبیدالله بن ابی رافع، کتاب های ابان عثمان،مقتل اصبغ بن نباته و ...از قرون اوليه اسلامي به دست ما رسيده و اين نشان‌دهنده توجه علماي شيعه به تاريخ نگاري بوده است.

در دورة ائمه ـ عليهم السّلام ـ بالاخص امام باقر ـ و امام صادق ـ عليهما السّلام ـ، تعليم مغازي و سيره رسول الله ـ صلّي الله عليه و آله ـ در دستور كار آن حضرات بوده است.[1]

و در ميان اخبار ائمه(ع)، اخبار سيره فراوان بوده و به عنوان نمونه ابن اسحاق اخباري از امام باقر ـ عليه السّلام ـ در سيرة خود نقل كرده است و هم چنين كتابي به نام مبعث النبي و اخباره از عبدالله بن ميمون القداح وجود دارد كه روايات خود را از امام باقر ـ عليه السّلام ـ و امام صادق ـ عليه السّلام ـ نقل مي‌كند.[2] و اينها شواهد خوبي مي‌تواند بر توجه ائمه و شيعيان به اخبار و سيره و تاريخ باشد.

غير از سيره پيامبر، تاريخ اسلام هم مورد توجه علماي شيعه در قرون اوليه اسلامي بوده به طوري كه اصبغ بن نباته از قدماي مؤلفين شيعه كتابي در مقتل امام حسين ـ عليه السّلام ـ داشته است.[3] و هم چنين احمد بن عبيدالله ثقفي نيز آثاري از خود بجاي گذاشته كه در زمينه‌هاي مختلف تاريخي است.[4]

نجاشي در رجال خود تعداد زيادي از مؤلفين (مورّخين) شيعه را ذكر كرده كه در قرون اوليه اسلامي آثاري در زمينه سيره پيامبر ـ صلّي الله عليه و آله ـ مقاتل ائمه، از جمله مقاتل علي ـ عليه السّلام ـ و امام حسين ـ عليه السّلام ـ از خود به يادگار گذاشته‌اند و به عنوان نمونه مي‌توان به آثار جابر بن يزيد جعفي اشاره كرد: كتاب الجمل، كتاب صفين، كتاب النهروان، كتاب مقتل امير المؤمنين ـ عليه السّلام ـ و كتاب مقتل الحسين ـ عليه السّلام ـ .[5]

از برجسته‌ترين چهره‌هاي تاريخ نگار دورة ائمه ـ عليهم السّلام ـ ابان بن عثمان احمر بَجَلي است كه در زمينة اخبار انبياء و سيرة رسول خدا ـ صلّي الله عليه و آله ـ كتابي داشته كه قسمتي از آن مفقود شده و از قسمت باقي مانده آن علماي بعدي استفاده كرده و از آن نقل مطلب نموده‌اند.[6]

البته در مواردی هم شیعیان، مطالب تاريخي را با مطالب ديگر از قبيل كلام، حديث و عقايد به طور تلفيقي آورده‌اند و لذا تصور مي‌شود كه دانشمندان شیعه به تاريخ توجه كمي داشتند. از اين‌گونه كتاب‌ها نيز مي‌توان به عنوان نمونه به دلائل الائمه از محمد بن مسعود عيّاشي عالم شيعه مذهب اواخر قرن سوم و اوائل قرن چهارم هجري اشاره كرد.[7]

كتاب سليم بن قيس هلالي در دفاع از عقايد شيعه است و در قالب حديث،  حاویمطالب تاريخي نيز مي‌باشد كه در قرن اول هجري تأليف شده است. اصول كافي از كليني هر چند كه كتاب حديثي است ولي بخش مهمي از تاريخ ائمه(ع) را هم شامل مي‌شود. هم چنین بصائر الدّرجات، تالیف محمد بن حسن صفار و عيون اخبار الرضا از شيخ صدوق، برجسته‌ترين آثار تاریخی شیعه  مي‌باشند.

بخشي از اطلاعات تاريخي شيعه همراه با كتب رجالي است و از آنجا كه دانش رجال يكي از شعب مهم تاريخ است و مورد توجه علماي شيعه بوده و آثاري هم در اين زمينه همراه با زندگي ائمه(ع) و اصحاب و راويان نگاشته شده است. مهم‌ترين آثار در اين زمينه، رجال كشي و نجاشي، الفهرست و ديگر كتب رجالي شیعه هستند.[8]

 به این نکته هم باید توجه داشت که در  حدود شش قرن، خلافت اسلامی در دست اهل سنت بوده است.  مورخان هم اغلب درباري بودند به احوال حكام و خلفا توجه مي‌كردند و از جانب آنها تقويت مي‌شدند. در حالي در اين مدت غير از مدت كوتاهي كه آل بويه حكومت را در بغداد بر عهد گرفتند، در سایر ادوار، شیعیان در مضیقه و تنگنا بوده اند. بنابراین نمي‌توان گفت كه قصور و تقصير از جانب علماي شيعه بوده چرا كه علی رغم شرایط بسیار بد سیاسی- اجتماعی، شاهد آثار فراوانی از شیعیان در زمینه تاریخ هستیم.

 


[1] . ابوالفداء، ابن كثير، البداية و النهاية، ج 3، بيروت، دار الكتب العلميه، چاپ اول، 1407، ص 242.

[2] . نجاشي، رجال نجاشي. تصحيح آيت الله زنجاني، قم، مؤسسة النشر اسلامي، (بي تا) ص 213.

[3] . علامه مامقاني، تنقيح المقال، ج 1، چاپ سنگي، ص 150.

[4] . ابن النديم، الفهرست، تصحيح تجدد. تهران، انتشارات مروي، چاپ اول (بي تا) ص 166.

[5] . نجاشي، پيشين، ص 129.

[6] . ابن النديم، پيشين، ص 19 ـ 18.

[7] . ابن النديم، پيشين، ص 245.

[8] . آقا بزرگ تهراني، الذريعه، ج 3، بيروت، دار الاضواء، چاپ اول، 1403، ص 219.

اطلاعات مطلب

تاریخ انتشار
1 امرداد 01
بازدید
۷۸
گفت‌وگو

دیدگاه کاربران

حداقل ۵ کاراکتر؛ دیدگاه پس از بررسی نمایش داده می‌شود.

هنوز دیدگاهی برای این مطلب ثبت نشده است.