چند وقت قبل سوالاتي در مورد کتاب هاي آنگاه هدايت شدم و شب هاي پيشاور براي شما فرستادم مي خواستم ببينم آيا سوالات من رو دريافت کرديد يا نه؟ سوالي که بعد از مطالعه کتاب سيري در سيره ائمه اطهار نوشته شهيد مطهري براي من مطرح شده است: در مورد مسئله ولايتعهدي و انگيزه مامون آيا مطلبي که در اين کتاب ذکر شده است درسته منظورم نذر کردن مامون است آيا چنين مطلبي صحت دارد يا نه لطفا چند منبع اختصاصي همين مسئله ولايتعهدي معرفي کنيد.
چند وقت قبل سوالاتي در مورد کتاب هاي آنگاه هدايت شدم و شب هاي پيشاور براي شما فرستادم مي خواستم ببينم آيا سوالات من رو دريافت کرديد...
پرسش
پاسخ
بعد از مرگ هارون الرشيد عبدالله مأمون و محمد امين بر سر تصاحب قدرت و ثروت به جا مانده از هارون مدت ها با هم در نزاع و جنگ بودند تا اينکه در نهايت مأمون با درايت خود و فرماندهانش و نيز حمايت مردم خراسان بر سپاه امين پيروز شد و خلافت را با کشتن امين به دست آورد. از طرف ديگر در نقاط مختلف قلمرو اسلامي مخالفت هايي از سوي علويان و شيعيان عليه حکومت مرکزي صورت مي گرفت و قيام هايي به وجود مي آمد که خلافت مأمون را تهديد مي کرد. لذا مأمون در فکر چاره افتاد تا هم از قيام هاي علويان جلوگيري کند و هم بزرگ اين خاندان را تحت نظر داشته باشد. و بر اين اساس امام رضا ـ عليه السلام ـ را به مرو، مرکز حکومت خود، منتقل کرد. منابع تاريخي و روايي در اين مسئله که آيا مسئله ولايت عهدي را مأمون مطرح کرده است، يا اينکه از انديشه هاي فضل بن سهل وزير مأمون بود اختلاف نظر دارند . گروهی که اندیشه ولایتعهدی امام را مربوط به مأمون می دانند به این سخن وی استناد می کنند: «وقتي که با برادرم بودم در خود احساس عجز و ناتواني نمودم و با خود عهد کردم که اگر بر برادرم پيروز شوم، خلافت را به برترين آل ابي طالب واگذار کنم و من اکنون احدي را برتر از علي بن موسي الرضا نمي دانم».[1] ايننقل قول اگر هم درست باشد به احتمال جهت توجیه مخالفان خود و دیگر عباسیان بیان شده است. شهيد مطهري مي گويند: اين يک احتمال است که تعدادي از نويسندگان آن را پذيرفته اند و از طرف ديگر ديدگاهها درباره اهداف مأمون و انگيزه هاي وي آنقدر زياد است که بسيار مشکل مي نمايد که انسان از ديدگاه تاريخي و نقل هاي آن بتواند در مورد نیت مأمون از این کار به نتیجه قاطعی برسد.[2]
با توجه به جنبه های مختلف شخصیت مأمون و علاقه شدید وی به قدرت و حکومت که منجر به قتل برادرش نیز شد ساده انديشانه است که وليعهد کردن امام رضا ـ عليه السلام ـ را از جانب مأمون، وفاي به عهد و نذري بدانيم که مأمون هنگام جنگ با برادرش امين با خود کرده بود. اين مسئله قابل توجيه نخواهد بود که انسان با نذر و عهد و قسم برادر خود را به خاطر در دست گرفتن زمام خلافت بکشد و بلافاصله زمام خلافت را به ديگران بسپارد. با اينکه اين گزارش در منابع مذکور آمده است، ولي پذيرش آن سخت است. زيرا مأمون اگر واقعا قصد داشت به نذر خود عمل کند، لااقل قبل از حرکت امام از مدينه، قضيه را به امام مي گفت و حال آنکه در گزارش هاي تاريخي ما شاهديم که نه تنها امام را بدون اينکه اعلام کنند براي چه از مدينه خارج مي کنند و حتي مسيري را انتخاب مي کنند که حتي شيعيان کمتري از مسير امام مطلع شوند. لذا يکي از مسلمات تاريخ اين است که آوردن حضرت رضا ـ عليه السلام ـ از مدينه به مرو با مشورت امام و يا جلب نظر قبلي امام نبوده است. يک نفر هم ننوشته که قبلا در مدينه مکاتبه يا مذاکره اي با امام شده بود که شما را براي چه موضوعي مي خواهيم و بعد هم امام به خاطر همان دعوتي که از او شده بود و براي همين موضوع معين حرکت کرد و به مرو آمد.
انتخاب مسير و مأمور کردن فردي مثل عيسي جلودي که با علويان به خصوص با حضرت رضا ـ عليه السلام ـ عداوت داشت و نيز امتناع امام از آمدن به مرو و در نهايت مجبور ساختن آن حضرت، همه اينها با نذر مأمون سازگاري ندارد. و اگر نذر مأمون صحت داشت و از روي اعتقاد بود مي توانست خلافت را در مدينه هم به امام واگذار کند و چه لزومي داشت که امام را به مرو بکشاند.
آنها که مي گويند مأمون با چنين نذري امام را به خراسان کشاند و ابتدا حسن نيت داشت، خيلي از علما چنين نظري را قبول نمي کنند و استناد مي کنند به کلام خود مأمون که در اعتراض عباسيان گفت: اين مرد از ما پوشيده بود و مردم را به سوي خود مي خواند. پس ما مي خواستيم او را وليعهد خود سازيم تا دعوت او براي ما باشد و به ملک و خلافت ما شناخته شود و شيفتگانش معتقد شوند که او را در ادعايي که مي کند از بيش و کم نصيبي نيست و اين امر (خلافت) براي ماست نه براي او.[3]
همان طور که قبلا اشاره شد مأمون نه بخاطر نذر اين اقدام را انجام داد و نه واقعا مي خواست ولايتعهدي را به امام واگذار کند بلکه وي ازاين عمل اهداف سياسي خاصي را دنبال مي کرد که به برخي از آنها اشاره مي شود.
1. پايان بخشيدن به انقلاب هاي مکرر علويان.
2. آرام ساختن خراسان، مرکز تشيع و انقلاب.
3. زير نظر گرفتن و محصور ساختن بزرگترين شخصيت و رهبر علويان.
4. از بين بردن تأثير برادرکشي يعني قتل امين.
5. مشروعيت بخشيدن به حاکميت خويش.
6. زير سئوال بردن شخصيت امام رضا ـ عليه السلام ـ .
معرفی منابع جهت مطالعه بیشتر:
1ـ ولايت عهدي امام رضا ـ عليه السلام ـ محمد مرتضوي.
2ـ ولايت عهدي امام رضا ـ عليه السلام ـ ايرانداخت فرخپور.
3ـ نگاهي به زندگي و ولايتعهدي امام رضا ـ عليه السلام ـ محمد علي اميني.
4ـ زندگاني سياسي امام رضا ـ عليه السلام ـ جعفر مرتضي عاملي.
[1]. ابوالفرج اصفهاني، مقاتل الطالبين، قم، دارالکتاب، بي تا، ص454؛ شيخ طوسي، فضل بن حسن، اعلام الوري باعلام الهدي، قم: آل البيت(ع)، 1417ق، ج2، ص73؛ شيخ صدوق، عيون اخبار الرضا(ع)، بيروت، موسسه اعلمي للمطبوعات، 1404ق، ج1، ص163؛ شيخ مفيد، الارشاد، دارالمفيد، بي تا، ج2، ص261.
[2]. مرتضي، مطهري، مجموعه آثار، تهران، صدرا، 1378ش، ج18، ص120 و 123.
[3]. مجلسي، محمد باقر، بحارالأنوار، بيروت، موسسه الوفاء، 1403ق، ج49، ص183.
اطلاعات مطلب
- تاریخ انتشار
- 3 امرداد 01
- بازدید
- ۶۴
چند وقت قبل سوالاتي در مورد کتاب هاي آنگاه هدايت شدم و شب هاي پيشاور براي شما فرستادم مي خواستم ببينم آيا سوالات من رو دريافت کرديد...
- نشان کردن
پرسش
چند وقت قبل سوالاتي در مورد کتاب هاي آنگاه هدايت شدم و شب هاي پيشاور براي شما فرستادم مي خواستم ببينم آيا سوالات من رو دريافت کرديد يا نه؟ سوالي که بعد از مطالعه کتاب سيري در سيره ائمه اطهار نوشته شهيد مطهري براي من مطرح شده است: در مورد مسئله ولايتعهدي و انگيزه مامون آيا مطلبي که در اين کتاب ذکر شده است درسته منظورم نذر کردن مامون است آيا چنين مطلبي صحت دارد يا نه لطفا چند منبع اختصاصي همين مسئله ولايتعهدي معرفي کنيد.
پاسخ
بعد از مرگ هارون الرشيد عبدالله مأمون و محمد امين بر سر تصاحب قدرت و ثروت به جا مانده از هارون مدت ها با هم در نزاع و جنگ بودند تا اينکه در نهايت مأمون با درايت خود و فرماندهانش و نيز حمايت مردم خراسان بر سپاه امين پيروز شد و خلافت را با کشتن امين به دست آورد. از طرف ديگر در نقاط مختلف قلمرو اسلامي مخالفت هايي از سوي علويان و شيعيان عليه حکومت مرکزي صورت مي گرفت و قيام هايي به وجود مي آمد که خلافت مأمون را تهديد مي کرد. لذا مأمون در فکر چاره افتاد تا هم از قيام هاي علويان جلوگيري کند و هم بزرگ اين خاندان را تحت نظر داشته باشد. و بر اين اساس امام رضا ـ عليه السلام ـ را به مرو، مرکز حکومت خود، منتقل کرد. منابع تاريخي و روايي در اين مسئله که آيا مسئله ولايت عهدي را مأمون مطرح کرده است، يا اينکه از انديشه هاي فضل بن سهل وزير مأمون بود اختلاف نظر دارند . گروهی که اندیشه ولایتعهدی امام را مربوط به مأمون می دانند به این سخن وی استناد می کنند: «وقتي که با برادرم بودم در خود احساس عجز و ناتواني نمودم و با خود عهد کردم که اگر بر برادرم پيروز شوم، خلافت را به برترين آل ابي طالب واگذار کنم و من اکنون احدي را برتر از علي بن موسي الرضا نمي دانم».[1] ايننقل قول اگر هم درست باشد به احتمال جهت توجیه مخالفان خود و دیگر عباسیان بیان شده است. شهيد مطهري مي گويند: اين يک احتمال است که تعدادي از نويسندگان آن را پذيرفته اند و از طرف ديگر ديدگاهها درباره اهداف مأمون و انگيزه هاي وي آنقدر زياد است که بسيار مشکل مي نمايد که انسان از ديدگاه تاريخي و نقل هاي آن بتواند در مورد نیت مأمون از این کار به نتیجه قاطعی برسد.[2]
با توجه به جنبه های مختلف شخصیت مأمون و علاقه شدید وی به قدرت و حکومت که منجر به قتل برادرش نیز شد ساده انديشانه است که وليعهد کردن امام رضا ـ عليه السلام ـ را از جانب مأمون، وفاي به عهد و نذري بدانيم که مأمون هنگام جنگ با برادرش امين با خود کرده بود. اين مسئله قابل توجيه نخواهد بود که انسان با نذر و عهد و قسم برادر خود را به خاطر در دست گرفتن زمام خلافت بکشد و بلافاصله زمام خلافت را به ديگران بسپارد. با اينکه اين گزارش در منابع مذکور آمده است، ولي پذيرش آن سخت است. زيرا مأمون اگر واقعا قصد داشت به نذر خود عمل کند، لااقل قبل از حرکت امام از مدينه، قضيه را به امام مي گفت و حال آنکه در گزارش هاي تاريخي ما شاهديم که نه تنها امام را بدون اينکه اعلام کنند براي چه از مدينه خارج مي کنند و حتي مسيري را انتخاب مي کنند که حتي شيعيان کمتري از مسير امام مطلع شوند. لذا يکي از مسلمات تاريخ اين است که آوردن حضرت رضا ـ عليه السلام ـ از مدينه به مرو با مشورت امام و يا جلب نظر قبلي امام نبوده است. يک نفر هم ننوشته که قبلا در مدينه مکاتبه يا مذاکره اي با امام شده بود که شما را براي چه موضوعي مي خواهيم و بعد هم امام به خاطر همان دعوتي که از او شده بود و براي همين موضوع معين حرکت کرد و به مرو آمد.
انتخاب مسير و مأمور کردن فردي مثل عيسي جلودي که با علويان به خصوص با حضرت رضا ـ عليه السلام ـ عداوت داشت و نيز امتناع امام از آمدن به مرو و در نهايت مجبور ساختن آن حضرت، همه اينها با نذر مأمون سازگاري ندارد. و اگر نذر مأمون صحت داشت و از روي اعتقاد بود مي توانست خلافت را در مدينه هم به امام واگذار کند و چه لزومي داشت که امام را به مرو بکشاند.
آنها که مي گويند مأمون با چنين نذري امام را به خراسان کشاند و ابتدا حسن نيت داشت، خيلي از علما چنين نظري را قبول نمي کنند و استناد مي کنند به کلام خود مأمون که در اعتراض عباسيان گفت: اين مرد از ما پوشيده بود و مردم را به سوي خود مي خواند. پس ما مي خواستيم او را وليعهد خود سازيم تا دعوت او براي ما باشد و به ملک و خلافت ما شناخته شود و شيفتگانش معتقد شوند که او را در ادعايي که مي کند از بيش و کم نصيبي نيست و اين امر (خلافت) براي ماست نه براي او.[3]
همان طور که قبلا اشاره شد مأمون نه بخاطر نذر اين اقدام را انجام داد و نه واقعا مي خواست ولايتعهدي را به امام واگذار کند بلکه وي ازاين عمل اهداف سياسي خاصي را دنبال مي کرد که به برخي از آنها اشاره مي شود.
1. پايان بخشيدن به انقلاب هاي مکرر علويان.
2. آرام ساختن خراسان، مرکز تشيع و انقلاب.
3. زير نظر گرفتن و محصور ساختن بزرگترين شخصيت و رهبر علويان.
4. از بين بردن تأثير برادرکشي يعني قتل امين.
5. مشروعيت بخشيدن به حاکميت خويش.
6. زير سئوال بردن شخصيت امام رضا ـ عليه السلام ـ .
معرفی منابع جهت مطالعه بیشتر:
1ـ ولايت عهدي امام رضا ـ عليه السلام ـ محمد مرتضوي.
2ـ ولايت عهدي امام رضا ـ عليه السلام ـ ايرانداخت فرخپور.
3ـ نگاهي به زندگي و ولايتعهدي امام رضا ـ عليه السلام ـ محمد علي اميني.
4ـ زندگاني سياسي امام رضا ـ عليه السلام ـ جعفر مرتضي عاملي.
[1]. ابوالفرج اصفهاني، مقاتل الطالبين، قم، دارالکتاب، بي تا، ص454؛ شيخ طوسي، فضل بن حسن، اعلام الوري باعلام الهدي، قم: آل البيت(ع)، 1417ق، ج2، ص73؛ شيخ صدوق، عيون اخبار الرضا(ع)، بيروت، موسسه اعلمي للمطبوعات، 1404ق، ج1، ص163؛ شيخ مفيد، الارشاد، دارالمفيد، بي تا، ج2، ص261.
[2]. مرتضي، مطهري، مجموعه آثار، تهران، صدرا، 1378ش، ج18، ص120 و 123.
[3]. مجلسي، محمد باقر، بحارالأنوار، بيروت، موسسه الوفاء، 1403ق، ج49، ص183.
اطلاعات مطلب
- تاریخ انتشار
- 3 امرداد 01
- بازدید
- ۶۴
دیدگاه کاربران
هنوز دیدگاهی برای این مطلب ثبت نشده است.