مي خواستم بدانم چرا بعد از قيام ابو مسلم خراساني خلافت و حکومت به دست عباسيان افتاد و اصولا آنها چطوري توانستند خلافت را غصب کنند؟
مي خواستم بدانم چرا بعد از قيام ابو مسلم خراساني خلافت و حکومت به دست عباسيان افتاد و اصولا آنها چطوري توانستند خلافت را غصب کنند؟
پرسش
پاسخ
عبدالرحمان بن مسلم معروف به ابو مسلم خراساني يکي از بزرگترين سرداران عباسي در ابتداي خلافت آن ها و از ارکان اصلي قدرت يافتن آنها محسوب مي شود. که در سال 100 هجري در مرو يا اصفهان متولد شد. در جواني با ابراهيم امام (ابراهيم عباسي) رهبر مخالفين اموي که براي سقوط امويان و برپايي خلافتي جديد تلاش مي کرد ملاقات کرد و پس از نشان دادن مهارت، کارآيي و وفاداري خود از سوي ابراهيم، مأموريت يافت که به خراسان رفته و مردم را به طور علني به سوي ابراهيم و قيام عليه امويان دعوت کند.[1]
گزينش ابو مسلم، گام موفق و آغاز مرحله اي جديد از جان گرفتن دعوت عباسيان بود؛ زيرا اين فردِ وابسته (مولي) شايسته تر و مطمئن تر از يک عرب آزاد، کارها را در خراسان که داراي نفوذ روشن ايراني و نا آرامي هاي قبيله اي بود، به دست گرفت در نتيجه تلاش هاي سياسي و نظامي ابو مسلم کار عباسيان در خراسان استوار و اين مرد توانست بعد از جلب اعتماد سليمان بن کثير، به يکي از داعيان پر قدرت عباسيان در شرق تبديل شود.[2]
در سال 129 هجري پنجم ماه رمضان پيروان ابو مسلم پيرامون وي جمع شدند و قيام را علني کرده و پرچم هاي سياهي را به عنوان شعار برگزيدند و از اين لحاظ به سياه جامگان معروف شدند.[3]
وي توانست تمام مخالفان و حاکمان اموي را در شرق خلافت شکست داده و صحنه را براي خود خالي کند و براي خود لقب «امير آل محمد ـ صلي الله عليه و آله و سلم ـ » را برگزيند.[4]
حکومت مرکزي دمشق که از شکست هاي فرماندهان خود و نيز از تحولات شتاب زده در خراسان به وحشت افتاده بود پي در پي سپاهياني براي پيروزي بر نيروهاي ابو مسلم و عباسيان اعزام کرد اما در اين کار هم شکست خورده و شهرهاي تحت تسلط را يکي بعد از ديگري از دست دادند و نيروي خراسان به منطقه عراق رسيد که با استقرار انقلاب در اين سرزمين امکان علني شدن به تمام معناي دعوت عباسيان فراهم شد با اين که خليفه اموي، مروان حمار توانست ابراهيم امام رهبر انقلابيان را دستگير کرده و به قتل برساند اما برادر ابراهيم ابوالعباس به رهبري قيام برگزيده شد و به عنوان امير المؤمنين در سال 132 با او بيعت صورت گرفت.[5] با وجود اين که افرادي مثل ابوسلمه خلال «وزير آل محمد» سعي داشتند که يکي از افراد خاندان آل علي ـ عليه السلام ـ را به رهبري برگزينند ولي در نهايت به انتخاب ابوالعباس سفاح گردن نهادند. و در نهايت هم بعد از استوار شدن پايه هاي حکومت ابوالعباس اقدام به قتل ابو سلمه نمود.[6]
با وجود اين که ابو مسلم در به قدرت رسيدن عباسيان تلاش فراواني کرد ولي سرانجامي جز کشته شدن نصيبش نشد. ابو مسلم با توجه به نقشي که در تأسيس حکومت عباسيان داشت انتظار داشت اختياراتي هم داشته باشد و خلفاي عباسي به وعده هايي که داده بودند عمل کنند.
از طرف ديگر پيروان وي نسبت به او وفادار بودند و اوامرش را به کار مي بستند از آنجا که منصور برادر خليفه ابوالعباس با ابو مسلم مخالف بود و او را تهديد براي خلافت عباسيان مي دانست پس از به قدرت رسيدن تلاش کرد که از شر وي خلاص شود. لذا در برخورد با او شيوه خاصي را اتخاذ کرد. منصور ابتدا خواست تا ابو مسلم را از خراسان که منطقه تحت نفوذش بود دور کند. منصور با هدف بي احترامي به ابو مسلم در ديدار هايش با ابو مسلم او را تنها به حضور مي پذيرفت هم چنين دستور داد که ابو مسلم براي دفع عبدالله، که دعوي خلافت داشت، به نصيبين رود او در سال 137 موفق شد عبدالله را شکست دهد امّا از دادن حساب غنايم به پيک منصور امتناع ورزيد و راه بازگشت به خراسان را در پيش گرفت امّا از آنجا که منصور مي دانست اگر ابو مسلم دوباره به خراسان برگردد ديگر قادر نخواهد بود با او مقابله کند، لذا با ترفند و صلح، او را به قصر خويش فراخواند و در اواخر شعبان به قتلش رساند.[7]
بدين گونه منصور توانست از دست اين رقيب خطرناک که تا آن زمان با کارهاي سياسي و شخصيتش، خواب را بر او حرام کرده بود، رهايي يابد. هنگامي که برادر زاده اش عيسي بن موسي به قتل ابو مسلم اعتراض کرد، منصور به او گفت: به خدا سوگند! در همه روي زمين از او دشمن تر براي شما وجود ندارد، آيا در زندگاني او شما پادشاهي داشتيد.[8]
قدرت ابو مسلم تا حدي بود که جعفر بن حنظله بعد از کشته شدن او به منصور گفت: اي امير المؤمنين! خلافت تو از امروز آغاز مي شود،[9] اين امر دلالت بر اين دارد که قدرت و عظمت ابو مسلم تا حدي بود که حتي خليفه به راحتي نمي توانست حکومت کند.
بنابراين با وجود اين که ابو مسلم توسط رهبران اوليه دعوت عباسي گزينش شد ولي با سياست هاي خود و اقدامات نظامي اش توانست شرق اسلامي را تحت قدرت خود بياورد و از طرفي عباسيان با دادن وعده هايي به او از قدرت او براي رسيدن به خلافت استفاده کردند و در نهايت وقتي که قدرت او را در تضاد با منافع خويش ديدند وي را از سر راه برداشتند.
جمع بندی : عباسیان با توجه به مشکلات مشروعیتی فراوانی که برای امویان پیش آمده بو د شبکه گسترده دعوت زیرزمین علیه ایشان راه انداخته و توانستند نیروهای بسیاری را در سراسر قلمرو حکومت جمع آوری کنند. عبدالرحمان بن مسلم که از توانائیهای فوق العاده ای برخوردار بود نقش بسیار بزرگی در آماده سازی زمینه های به قدرت رسیدن بنی امیه داشت. وی با اقتدار توانست شرق جهان اسلام را به تسخیر درآورده و در گام آخر به سمت عراق پیش روی کند. ابوسلمه خلال داعی پرقدرت عراق که در امر تحویل حکومت به عباسیان تعلل می کرد به دست ابومسلم کشته شد و در سال 132ق سفاح اولین خلیفه عباسی بر مسند قدرت تکیه زد. عوامل متعددی در دستیابی عباسیان به حکومت دخیل بوده اند که مهمترین آنها را می توان در باور عمومی جامعه که حکومت حق کسی از اهل بیت پیامبر (ص) است جستجو کرد. عباسیان با طرح شعار مبهم« الرضا من آل محمد» نیروهای محب اهلبیت را جذب کرده و انسجام و اتحادی خاص در بین مخالفان به وجود آوردند. آنها پس از قدرت گیری به تطبیق اهل بیت به خاندان عباسی پرداخته و حکومت را حق غصب شده خود در دوره امویان دانستند. برخورد با افراد مقتدری چون ابومسلم و ابوسلمه خلال در همین راستا بود. به همین جهت می توان گفت با توجه به ذهنیت چنانچه ابومسلم کشته نمی شد هم توفیق حکومت پیدا نمی کرد و از پشتوانه ایدئولوژِیک مناسبی برای تصدی حکومت برخوردار نبود. و در میان افراد آن عصر تنها بنی هاشم بودند که می توانستند موقعیت عباسیان را به خطر اندازند که در دوره عباسیان به شدت کنترل می شدند.
معرفی منابع جهت مطالعه بیشتر:
1ـ دولت عباسيان، حجت الله چورکي.
2ـ زين الاخبار، گرديزي.
3ـ تاريخ اسلام، دکتر فياض.
[1]. مؤلف مجهول، اخبار دولة عباسي، بيروت، دارالطليعه، 1391ق، ص253 ـ 255.
[2]. طقوش، محمد سهيل، دولت عباسيان، ترجمه جودکي، حجت الله، قم، حوزه و دانشگاه، 1380ش، ص31.
[3]. ابن اعثم کوفي، الفتوح، بيروت، دارالکتب العلميه، 1986م، ج4، ص348.
[4]. طبرسي، محمد بن جرير، تاريخ طبري، مصر، دارالمعارف، 1960م، ج7، ص745.
[5]. ابن کثير، ابوالفداء اسماعيل، البداية و النهاية، بيروت، دارالمعارف، 1977م، ج10، ص52.
[6]. طقوش، همان، ص46.
[7]. برگرفته از دايرة المعارف تشيع.
[8]. ابن طباطباء محمد بن علي، الفخري، بيروت، دارصادر، 1966م، ص171.
[9]. طبري، همان، ج7، ص792.
اطلاعات مطلب
- تاریخ انتشار
- 3 امرداد 01
- بازدید
- ۱۴۷
مي خواستم بدانم چرا بعد از قيام ابو مسلم خراساني خلافت و حکومت به دست عباسيان افتاد و اصولا آنها چطوري توانستند خلافت را غصب کنند؟
- نشان کردن
پرسش
مي خواستم بدانم چرا بعد از قيام ابو مسلم خراساني خلافت و حکومت به دست عباسيان افتاد و اصولا آنها چطوري توانستند خلافت را غصب کنند؟
پاسخ
عبدالرحمان بن مسلم معروف به ابو مسلم خراساني يکي از بزرگترين سرداران عباسي در ابتداي خلافت آن ها و از ارکان اصلي قدرت يافتن آنها محسوب مي شود. که در سال 100 هجري در مرو يا اصفهان متولد شد. در جواني با ابراهيم امام (ابراهيم عباسي) رهبر مخالفين اموي که براي سقوط امويان و برپايي خلافتي جديد تلاش مي کرد ملاقات کرد و پس از نشان دادن مهارت، کارآيي و وفاداري خود از سوي ابراهيم، مأموريت يافت که به خراسان رفته و مردم را به طور علني به سوي ابراهيم و قيام عليه امويان دعوت کند.[1]
گزينش ابو مسلم، گام موفق و آغاز مرحله اي جديد از جان گرفتن دعوت عباسيان بود؛ زيرا اين فردِ وابسته (مولي) شايسته تر و مطمئن تر از يک عرب آزاد، کارها را در خراسان که داراي نفوذ روشن ايراني و نا آرامي هاي قبيله اي بود، به دست گرفت در نتيجه تلاش هاي سياسي و نظامي ابو مسلم کار عباسيان در خراسان استوار و اين مرد توانست بعد از جلب اعتماد سليمان بن کثير، به يکي از داعيان پر قدرت عباسيان در شرق تبديل شود.[2]
در سال 129 هجري پنجم ماه رمضان پيروان ابو مسلم پيرامون وي جمع شدند و قيام را علني کرده و پرچم هاي سياهي را به عنوان شعار برگزيدند و از اين لحاظ به سياه جامگان معروف شدند.[3]
وي توانست تمام مخالفان و حاکمان اموي را در شرق خلافت شکست داده و صحنه را براي خود خالي کند و براي خود لقب «امير آل محمد ـ صلي الله عليه و آله و سلم ـ » را برگزيند.[4]
حکومت مرکزي دمشق که از شکست هاي فرماندهان خود و نيز از تحولات شتاب زده در خراسان به وحشت افتاده بود پي در پي سپاهياني براي پيروزي بر نيروهاي ابو مسلم و عباسيان اعزام کرد اما در اين کار هم شکست خورده و شهرهاي تحت تسلط را يکي بعد از ديگري از دست دادند و نيروي خراسان به منطقه عراق رسيد که با استقرار انقلاب در اين سرزمين امکان علني شدن به تمام معناي دعوت عباسيان فراهم شد با اين که خليفه اموي، مروان حمار توانست ابراهيم امام رهبر انقلابيان را دستگير کرده و به قتل برساند اما برادر ابراهيم ابوالعباس به رهبري قيام برگزيده شد و به عنوان امير المؤمنين در سال 132 با او بيعت صورت گرفت.[5] با وجود اين که افرادي مثل ابوسلمه خلال «وزير آل محمد» سعي داشتند که يکي از افراد خاندان آل علي ـ عليه السلام ـ را به رهبري برگزينند ولي در نهايت به انتخاب ابوالعباس سفاح گردن نهادند. و در نهايت هم بعد از استوار شدن پايه هاي حکومت ابوالعباس اقدام به قتل ابو سلمه نمود.[6]
با وجود اين که ابو مسلم در به قدرت رسيدن عباسيان تلاش فراواني کرد ولي سرانجامي جز کشته شدن نصيبش نشد. ابو مسلم با توجه به نقشي که در تأسيس حکومت عباسيان داشت انتظار داشت اختياراتي هم داشته باشد و خلفاي عباسي به وعده هايي که داده بودند عمل کنند.
از طرف ديگر پيروان وي نسبت به او وفادار بودند و اوامرش را به کار مي بستند از آنجا که منصور برادر خليفه ابوالعباس با ابو مسلم مخالف بود و او را تهديد براي خلافت عباسيان مي دانست پس از به قدرت رسيدن تلاش کرد که از شر وي خلاص شود. لذا در برخورد با او شيوه خاصي را اتخاذ کرد. منصور ابتدا خواست تا ابو مسلم را از خراسان که منطقه تحت نفوذش بود دور کند. منصور با هدف بي احترامي به ابو مسلم در ديدار هايش با ابو مسلم او را تنها به حضور مي پذيرفت هم چنين دستور داد که ابو مسلم براي دفع عبدالله، که دعوي خلافت داشت، به نصيبين رود او در سال 137 موفق شد عبدالله را شکست دهد امّا از دادن حساب غنايم به پيک منصور امتناع ورزيد و راه بازگشت به خراسان را در پيش گرفت امّا از آنجا که منصور مي دانست اگر ابو مسلم دوباره به خراسان برگردد ديگر قادر نخواهد بود با او مقابله کند، لذا با ترفند و صلح، او را به قصر خويش فراخواند و در اواخر شعبان به قتلش رساند.[7]
بدين گونه منصور توانست از دست اين رقيب خطرناک که تا آن زمان با کارهاي سياسي و شخصيتش، خواب را بر او حرام کرده بود، رهايي يابد. هنگامي که برادر زاده اش عيسي بن موسي به قتل ابو مسلم اعتراض کرد، منصور به او گفت: به خدا سوگند! در همه روي زمين از او دشمن تر براي شما وجود ندارد، آيا در زندگاني او شما پادشاهي داشتيد.[8]
قدرت ابو مسلم تا حدي بود که جعفر بن حنظله بعد از کشته شدن او به منصور گفت: اي امير المؤمنين! خلافت تو از امروز آغاز مي شود،[9] اين امر دلالت بر اين دارد که قدرت و عظمت ابو مسلم تا حدي بود که حتي خليفه به راحتي نمي توانست حکومت کند.
بنابراين با وجود اين که ابو مسلم توسط رهبران اوليه دعوت عباسي گزينش شد ولي با سياست هاي خود و اقدامات نظامي اش توانست شرق اسلامي را تحت قدرت خود بياورد و از طرفي عباسيان با دادن وعده هايي به او از قدرت او براي رسيدن به خلافت استفاده کردند و در نهايت وقتي که قدرت او را در تضاد با منافع خويش ديدند وي را از سر راه برداشتند.
جمع بندی : عباسیان با توجه به مشکلات مشروعیتی فراوانی که برای امویان پیش آمده بو د شبکه گسترده دعوت زیرزمین علیه ایشان راه انداخته و توانستند نیروهای بسیاری را در سراسر قلمرو حکومت جمع آوری کنند. عبدالرحمان بن مسلم که از توانائیهای فوق العاده ای برخوردار بود نقش بسیار بزرگی در آماده سازی زمینه های به قدرت رسیدن بنی امیه داشت. وی با اقتدار توانست شرق جهان اسلام را به تسخیر درآورده و در گام آخر به سمت عراق پیش روی کند. ابوسلمه خلال داعی پرقدرت عراق که در امر تحویل حکومت به عباسیان تعلل می کرد به دست ابومسلم کشته شد و در سال 132ق سفاح اولین خلیفه عباسی بر مسند قدرت تکیه زد. عوامل متعددی در دستیابی عباسیان به حکومت دخیل بوده اند که مهمترین آنها را می توان در باور عمومی جامعه که حکومت حق کسی از اهل بیت پیامبر (ص) است جستجو کرد. عباسیان با طرح شعار مبهم« الرضا من آل محمد» نیروهای محب اهلبیت را جذب کرده و انسجام و اتحادی خاص در بین مخالفان به وجود آوردند. آنها پس از قدرت گیری به تطبیق اهل بیت به خاندان عباسی پرداخته و حکومت را حق غصب شده خود در دوره امویان دانستند. برخورد با افراد مقتدری چون ابومسلم و ابوسلمه خلال در همین راستا بود. به همین جهت می توان گفت با توجه به ذهنیت چنانچه ابومسلم کشته نمی شد هم توفیق حکومت پیدا نمی کرد و از پشتوانه ایدئولوژِیک مناسبی برای تصدی حکومت برخوردار نبود. و در میان افراد آن عصر تنها بنی هاشم بودند که می توانستند موقعیت عباسیان را به خطر اندازند که در دوره عباسیان به شدت کنترل می شدند.
معرفی منابع جهت مطالعه بیشتر:
1ـ دولت عباسيان، حجت الله چورکي.
2ـ زين الاخبار، گرديزي.
3ـ تاريخ اسلام، دکتر فياض.
[1]. مؤلف مجهول، اخبار دولة عباسي، بيروت، دارالطليعه، 1391ق، ص253 ـ 255.
[2]. طقوش، محمد سهيل، دولت عباسيان، ترجمه جودکي، حجت الله، قم، حوزه و دانشگاه، 1380ش، ص31.
[3]. ابن اعثم کوفي، الفتوح، بيروت، دارالکتب العلميه، 1986م، ج4، ص348.
[4]. طبرسي، محمد بن جرير، تاريخ طبري، مصر، دارالمعارف، 1960م، ج7، ص745.
[5]. ابن کثير، ابوالفداء اسماعيل، البداية و النهاية، بيروت، دارالمعارف، 1977م، ج10، ص52.
[6]. طقوش، همان، ص46.
[7]. برگرفته از دايرة المعارف تشيع.
[8]. ابن طباطباء محمد بن علي، الفخري، بيروت، دارصادر، 1966م، ص171.
[9]. طبري، همان، ج7، ص792.
اطلاعات مطلب
- تاریخ انتشار
- 3 امرداد 01
- بازدید
- ۱۴۷
دیدگاه کاربران
هنوز دیدگاهی برای این مطلب ثبت نشده است.