آيا شيعيان در طول تاريخ يک وجب زمين را فتح کرده اند؟

  • نشان کردن
؟
متن کاربر

پرسش

آيا شيعيان در طول تاريخ يک وجب زمين را فتح کرده اند؟

پاسخ کارشناسی

پاسخ

قبل از پرداختن به پاسخ لازم است گفته شود که در زمان فتوحات، مسلمانان، به دو گروه بزرگ شيعه و سني تقسيم نمي شدند اگر چه دوستان علي در ميان مسلمانان، فراوان بودند و در فتوحات شرکت داشتند.

در کتب لغت لفظ شيعه به معناي پيرو و طرفدار آمده است امّا در اصطلاح، اين کلمه بر پيروان و دوستداران علي بن ابي طالب ـ عليه السلام ـ و اهل بيت عصمت و طهارت ـ عليهم السلام ـ اطلاق گرديده است.

چنان چه ابن خلدون مي نويسد: بايد دانست که شيعه در لغت به معني ياران و پيروان است و در عرف فقيهان و متکلمان خلف و سلف بر پيروان و اتباع علي و پسران او اطلاق مي شود.[1]

و اين اصطلاح حتي در زمان پيامبر اکرم ـ صلي الله عليه و آله و سلم ـ به عده اي از دوستداران علي ـ عليه السلام ـ نيز اطلاق مي شد.  یکی از دانشمندان شیعی مي نويسد: گروه نخستين شيعيان و هوا خواهان علي بن ابي طالب هستند، ايشان از زمان پيامبر اکرم ـ صلي الله عليه و آله و سلم ـ و پس از او به دوستي علي ـ عليه السلام ـ نامبردار بودند و از ديگران گسسته و به علي پيوسته و او را پيشوا و راهنماي خويش ساختند. مقداد بن  اسود، سلمان  فارسی، ابوذر غفاري ، عمار ياسر و ديگر دوستان علي ـ عليه السلام ـ از اين دسته اند. ايشان در تشيع و اسلام از پيشگامان بوده اند.[2]

با توجه به تعريف شيعه و قدمت تاريخي آن که همزمان با تاريخ اسلام است در دوره اوليه گسترش اسلام در زمان رسول خدا ـ صلي الله عليه و آله و سلم ـ نقش بسزائي ايفا نمودند. بعد از رحلت نبي مکرم اسلام حوادث و وقايعي رخ داد که رهبري جامعه اسلامي از مسير اصلي خود منحرف گشت و به جاي اين که علي ـ عليه السلام ـ و پيروان آن حضرت در متن گسترش اسلام و رشد جامعه اسلامي باشند، به حاشيه رانده شدند. ولي اين بدان معني نيست که شيعيان در گسترش اسلام نقشي نداشتند. چرا که شيعيان با تأسي از رهبر و مولاي خود و با اجازه او هر جا احساس مي کردند که حضورشان به نفع اسلام است حضور داشتند و به عبارت ديگر منافع اسلام را بر منافع شخصي و عقيدتي ترجيح مي دادند. تاريخ موارد متعددي از حضور شيعيان در فتوحات دوره خلفا گزارش مي دهد که حتي در برخي موارد شيعيان رهبري و فرماندهي سپاه اسلام را بر عهده داشتند. که در اين مختصر به مواردي اشاره مي شود.

1. حضور ياران امير مؤمنان در فتوحات دوره ابوبکر که به يقين با نظر موافق علي ـ عليه السلام ـ صورت مي گرفت. چنان چه در جنگ يرموک که بين سپاه اسلام و سپاه هرقل امپراطور روم شرقي روي داد، ابتدا خالد بن سعيد بن عاص که از ياران وفادار امام علي ـ عليه السلام ـ بود و مدت سه ماه با ابوبکر بيعت نکرده بود به فرماندهي منصوب شد و سپس با تحريک عمر از فرماندهي عزل گرديد.[3] و نيز حضور هاشم بن عتبه بن ابي وقاص مرقال، فضل بن عباس و مالک اشتر را مي توان نام برد.[4] که همراه ديگر مسلمانان مناطقي را در سرزمين شام فتح نمودند و علاوه بر اينها در ميان فوج عظيم سپاه اسلام بسياري دوستدار اهل بيت ـ عليهم السلام ـ و مسلمان واقعي حضور داشتند.

2. اصحاب و پيروان علي ـ عليه السلام ـ در فتوحات دوران عمر، نقش به سزايي داشتند. عده اي از آنان، فرماندهي بخشي از سپاه را عهده دار بودند و در اين جهت تلاش ها و جان فشاني های بسياري از خود نشان دادند؛ تا آنجا که به جرأت مي توان گفت پيروزي سپاه اسلام در بسياري از مقاطع حساس مرهون کوشش ها و فرماندهي عالي اين افراد بود.

الف) سلمان فارسي، که جزء ارکان چهارگانه نخستين شيعيان است. در فتح مدائن که در سال 16 هجري روي داد در جايگاه سفير مسلمانان حضور داشت و با ايراد سخنان پرشور و حماسي، نقش به سزايي در بالا بردن روحيه مسلمانان و تشويق آنان به نبرد ايفا کرد.[5]

ب) حذيفة بن يمان که از طرفداران و ياران علي ـ عليه السلام ـ و به منافق شناسي معروف بود، در جنگ نهاوند از فرماندهان سپاه بود.[6]  پس از شهادت نعمان بن مقرن که وي نيز از شيعيان علي ـ عليه السلام ـ بود و فرماندهي کل سپاه اسلام را بر عهده داشت ، فرماندهي را به عهده گرفت.[7] هم چنين در فتح شوشتر، سمت فرماندهي پياده نظام سپاه ابو موسي اشعري را عهده دار بود و نيز شهرهاي همدان، ري و دينور به دست او فتح شد.[8]

ج) مقداد بن اسود کندي؛ در فتح مصر در رأس سواره نظام ها شرکت داشت هم چنين در فتح دياربکر به همراهي عمار ياسر حضور داشت.[9] که هر دو از پيروان علي ـ عليه السلام ـ بودند.

د) هاشم بن عتبه بن ابي و قاص مرقال، که از ياران وفادار امام علي ـ عليه السلام ـ بود و در جنگ صفين نيز به شهادت رسيد. وي در دوره خلافت عمر بن خطاب، در نبرد قادسيه، فرماندهي جناح چپ سپاه اسلام را عهده دار بود.  هاشم از سوي خليفه مأموريت يافت با سپاه دوازده هزار نفري به مقابله با سپاه يزدگرد به جلولاء اعزام شود.  وی در فتح بيت المقدس فرمانده پنج هزار سواره نظام بود.[10]

هـ: عمار بن ياسر، از شيعيان خاص امير مؤمنان، در فتح مصر، فرماندهي سواره نظام را بر عهده داشت.[11] و در فتح دياربکر نيز به اتفاق مقداد بن اسود شرکت داشت. و در فتح شوشتر فرماندهي دسته سواران بر عهده عمار بود.

و) مالک اشتر نخعي، در جنگ قادسيه حضوري فعال داشت و شهرهاي آمِد و ميافارفين به دست او فتح شد و در فتح عزار فرمانده هزار سواره نظام بود.[12]

ز) حجر بن عدي کندي، در نبرد جلولاء همراه دو هزار سوار خويش فرماندهي جناح راست را بر عهده داشت و هم چنين در جنگ قادسيه حضور فعالانه داشت.[13]

علاوه بر افرادي که نامشان ذکر شد تعداد ديگري از شيعيان و طرفداران علي بن ابي طالب ـ عليه السلام ـ در فتوحات دوره خلفاء حضور داشتند و گاهي هم فرماندهي بخشي از سپاه اسلام را بر عهده داشتند. امّا درباره حضور ياران حضرت بايد گفت: اولا اين حضور نمي تواند بدون اجازه و تمايل حضرت باشد چنان چه وقتي سلمان فارسي خواست از سوي عمر به حکومت مدائن گماشته شود. شرط پذيرش چنين مسئووليتي را اجازه آن حضرت قرار داد.[14]

ثانيا: با توجه به گستردگي کمي فتوحات و انتشار سريع آوازه اسلام در سرزمين هاي فتح شده حضور اصحاب برجسته علي ـ عليه السلام ـ مي توانست از جنبه به اصطلاح «تغلبي» فتوحات (فتح با شمشير) بکاهد و تا حدي آن را صبغه قلبي و ايماني (عرضه اسلام از طريق اقناع و هدايت خلق) بدهد.

علاوه بر نقش شيعيان در فتوحات دوره خلفاي نخستين، مي توان به فتوحات گروه ها و حکومت هاي شيعي از قبيل موحدون در شمال آفريقا، فتوحات دوره نادرشاه افشار و از همه مهم تر اين که شيعيان قبل از آن که با شمشير جايي و مکاني را فتح کنند سعي داشتند از طريق فرهنگي و ترويج عقايد خود به سرزمين ها نفوذ يابند. چنان چه نفوذ تشيع در سرزمين هند و چين، اندونزي، مالزي و.... از طريق علما و تجار شيعه صورت گرفت. از آنرو که پيامبر اکرم ـ صلي الله عليه و آله و سلم ـ نيز رفتار فرهنگي را مقدم بر رفتارهاي نظامي مي دانست، ائمه شيعه نيز همين سياست را سرلوحه کار خود داشته اند. لذا فتوحات در نظر شيعه به شکلي که در دوره خلفا انجام گرفته ايده آل نبود و اگر چه بسياري از شيعيان و پيروان اهل بيت ـ عليهم السلام ـ در همين فتوحات مؤثرترين وظيفه را انجام دادند.

معرفی منابع جهت مطالعه بیشتر:

1ـ فتوح در اسلام، صادق آينه وند.

2ـ تاريخ تشيع، محمد کاظم خواجويان.

3ـ تاريخ شيعه، محمد حسين مظفر.

4ـ تاريخ سياسي اسلام، رسول جعفريان.

 


[1]. ابن خلدون، عبدالرحمان، مقدمه ابن خلدون، تهران، انتشارات علمي و فرهنگي، 1375ش، ج1، ص376.

[2]. نوبختي، حسن بن موسي، فرق الشيعه، ترجمه محمد جواد مشکور، تهران، 1353ش، ص 35-33.

[3]. ابن سعد، محمد، طبقات الکبري، بيروت، دارالکتب العلميه، 1413ق، ج4، ص73.

[4]. طبري، محمد بن جرير، تاريخ  الأمم و الملوک، بيروت، موسسه اعلمي للمطبوعات، 1409ق، ج2، ص597.

[5]. همان، ج3، ص  124-121.

[6]. ذهبي،  محمد بن احمد، العبر، بيروت، دارالفکر، 1418ق، ج1، ص26.

[7]. دينوري، ابوحنیفه،  احمدبن داود، الاخبار الطوال، قاهره، دارالکتب العربيه، 1960م، ص136.

[8]. ابن اثير، عز الدين، اسد الغابة، بيروت، دارالفکر، 1409ق، ج1، ص468.

[9]. همان، ص117.

[10]. واقدي، ابو عبدالله، فتوح الشام، اسکندريه، دارابن خلدون، بي تا، ج1، ص297.

[11]. همان، ج2، ص73.

[12]. همان، ج3، ص361.

[13]. ابن اثير، اسد الغابه، همان، ج1. ص461.

[14]. طبرسي، احمدبن علی، الاحتجاج، بيروت، موسسه اعلمي للمطبوعات، 1410ق، ج1، ص133.

اطلاعات مطلب

تاریخ انتشار
29 تیر 01
بازدید
۷۰
گفت‌وگو

دیدگاه کاربران

حداقل ۵ کاراکتر؛ دیدگاه پس از بررسی نمایش داده می‌شود.

هنوز دیدگاهی برای این مطلب ثبت نشده است.