آيا شيعه با زور شمشير در ايران پيشرفت کرده است؟
آيا شيعه با زور شمشير در ايران پيشرفت کرده است؟
پرسش
پاسخ
پيوند جامعه ايراني با تشيع از قرون نخستين اسلامي و به تدريج حاصل شد که در اين پيوند عواملي چند دخيل بوده و در رشد و گسترش تشيع در ميان ايرانيان نقش بسزائي داشتند.
1. موضع گيريهاي عدالت خواهانه علي ـ عليه السلام ـ در حمايت از مردم سرزمين هاي فتح شده(موالی) و توصيه به عاملانش در پرهيز از ظلم و ستم نسبت به ايشان به طور مکرر در سفارش هاي آن حضرت به کار گزارانش نقش بسته است.[1] حمايت علي ـ عليه السلام ـ از موالي و غير عرب، نه به عنوان موضعي موقت در جهت جذب عناصر ناراضي، بلکه ناشي از روحيه عدالت خواهانه ايشان بود. به گفته يعقوبي؛ علي ـ عليه السلام ـ مردم را در عطا برابر نهاد و کسي را برتري نداد و موالي را چنان عطا داد که عرب اصلي را عطا می داد.[2]
طبيعي است اين گونه موضع گيري هاي آن حضرت براي جماعتي که مدت ها تحقير شده و هستي و موجوديت خويش را در خطر مي ديدند تازگي داشت و از سوي ايشان با تحسين مواجه مي شد.
2. بعد از شهادت امام حسين ـ عليه السلام ـ در جريان قيام مختار، ارتباط و همسويي ايرانيان با تشيع به صورت نسبتا گسترده، در شرکت همه جانبه در قيام براي خونخواهي امام حسين ـ عليه السلام ـ نيز از جمله عوامل آشنائي ايرانيان با تشيع مي باشد. تعداد موالياني که در اين قيام با مختار بودند چنان چشم گير بود که برخي آن را قيام و جنبشي عليه اعراب به شمار آورده اند.[3]
3. سياست هاي خصمانه و خشن حکامي همچون، حجاج بن يوسف ثقفي، که در تاريخ به جنايت و قتل و خونريزي مشهور است ، موجب شد تا برخي شيعيان و سادات علوي به ايران روي آورند. سکونت و استقرار شيعيان قبيله اشعري در قم پس از شکست قيام ابن اشعث در کوفه گواهي بر اين مدعاست.[4] اين گونه مهاجرت هاي اجباري و گاهي به اختيار موجب رشد و گسترش تشيع در ايران گرديد.
روابط گسترده شيعيان قم با امامان معصوم ـ عليهم السلام ـ حکايت از اين دارد که از نيمه قرن دوم هجري اين شهر مهم ترين مرکز تشيع در نواحي شرقي بوده است. و اين که امام صادق مي فرمايد: قم سرزمين ما و شيعيان ماست.[5] نشان دهنده اهميت جايگاه اين شهر شيعه نشين از قرون نخستين اسلامي است.
4. احضار امام رضا(ع) از مدینه به خراسان توسط مأمون عباسی، سبب دیدار آن حضرت با مردمان ساکن در مسیر و اقامت دوساله وی در مرو شد و پس از شهادت نیز در آن مدفون شد. اقامت حضرت امام رضا ـ عليه السلام ـ در ایران و ورود ديگر اعضاي خاندان پيامبر اکرم ـ صلي الله عليه و آله و سلم ـ در ايران و شهرهاي مختلف آن سبب انتشار تشيع و گسترش آن شد.تماس شيعيان نواحي مختلف ايران با امام و نگارش نامه هايي به آن حضرت و طرح سؤال و گرفتن پاسخ يکي از شواهد اين امر است.[6] توجه به حفظ آثار بر جاي مانده از مسير امام در شهرها و مناطقي که به نحوي محل استقرار امام بوده، نشان از علاقه ويژه به عقيده شيعي در ميان مردم است. به عنوان نمونه مسجد امام رضا ـ عليه السلام ـ در اهواز، که يکي از قديمي ترين نقاطي است که در ايران به نام امام رضا ـ عليه السلام ـ وجود دارد.[7]
5. تشکيل سازماني بنام «سازمان وکالت» به خصوص در دوره امامان اخير و فرستادن نمايندگاني به نقاط مختلف جهان اسلام به ویژه ايران جهت ارتباط با شيعيان، يکي ديگر از عواملي بود که در نشر و گسترش تشيع در ايران، موثر بود. وجود وکلای ائمه در شهرهاي مختلف ايران و ارتباط نزديک شيعيان با آن ها و برقراري مجالس علمي و فرهنگي نيز در اين زمينه نقش بسزائي داشته است.
6. از دلايل عمده نفوذ و گسترش تشيع در ايران، ورود سادات علوي به مناطق مختلف آن است. از آنجا که ايران به طور نسبي دور از دسترس حکومت هايي بود که مرکز آن ها در شام يا عراق قرار داشت؛ لذا سادات براي رهايي از فشار و خفقان موجود، به سرزمين هاي دور دست مهاجرت مي کردند. وجود امام زاده هاي متعدد در شهرهاي مختلف ايران شاهد اين مدعاست. به عنوان نمونه در مورد تفرش نوشته شده است: از وجود امام زاده هاي متعدد در اين منطقه و نزديکي آن به قم و ري، برداشت مي شود که مردم تفرش از صدر اسلام پيرو مذهب تشيع بوده اند.[8]
البته اين موضوع نسبت به شهرهاي ديگري نيز صدق مي کند از جمله: کاشان، شهرهاي شمالي ايران و... نويسنده ديگري مي نويسد: آيين حقه تشيع در همان قرن نخستين هجري به ري و به تبع آن به شهرهاي اطراف ري راه يافت. ظاهراً رواج آيين تشيع در ري و قصران به وسيله آن دسته از سادات و فرزندان علي ـ عليه السلام ـ صورت گرفت که در خلافت جابرانه امويان و عباسيان از جور و ستم ايشان به اين نواحي پناه آوردند.[9]
7. عامل ديگري که در انتشار و رشد تشيع در شهرهاي مختلف ايران مؤثر بود، شکل گيري حکومت هاي محلي شيعي بود. از قبيل، علويان طبرستان از (250 ـ 316ق) در طبرستان، مرعشيان در مازندران، مشعشيان در اهواز و جنوب ايران، سربداران در سبزوار و اطراف، و نيز روي کار آمدن آل بويه که گرايش به شيعه داشتند و آداب و رسوم شيعي مثل عيد غدير خم، عزاداري روز عاشورا و تاسوعاي حسيني را حتي در پايتخت خلافت عباسي علني کردند. و نيز در دوره سلطان محمد خدا بنده از حاکمان ايلخائي در ايران، رسميت يافتن مذهب شيعه از عوامل گسترش تشيع در ايران بود.[10] و از همه بيشتر و مؤثرتر، حکومت صفويه در ايران و در قرون اخير است که مذهب عمومي و رسمي اين کشور، تشيّع شد.
علاوه بر عوامل ذکر شده مي توان به چند عامل دیگر که در انتشار تشيع در ايران نقش داشته اشاره نمود. از جمله محبوبيت علويان، زهد شيعيان و مظلوميت علويان و شيعيان، نگرش ضد ستم شيعيان برخورد تحقيرآميز امويان با غير عرب و به جود آمدن جنبش هاي شعوبي و حضور عالماني همچون علامه حلي و ديگر علما و... .
بنابراين مي توان گفت که تشيع و مذهب شيعه موضوعي نبود که به يکبار و توسط يک حکومت و حاکمي در ايران قبولانده شود. بلکه امري است تدريجي که از زماني که اولين ايراني به تشيع گرايش يافته تا زماني که تشيع در ايران فراگير شد و اکثريت ايرانيان را شيعيان تشکيل دادند، حدود 10 قرن به طول انجاميده است. اتفاقاتي که طي اين مدت از تاريخ اسلام در ايران به وقوع پيوست که به برخي از آن ها اشاره شد باعث فراگيري تشيع در ايران شد.
معرفی منابع جهت مطالعه بیشتر:
1ـ تاريخ انتشار تشيع در ايران، اصحابي دامغاني.
2ـ تاريخ شيعه، محمد حسين مظفر.
3ـ تاريخ تشيع، سيد احمد خضري.
4ـ تاريخ تشيع در ايران، رسول جعفريان.
[1]. يعقوبي، احمد بن ابی یعقوب، تاريخ يعقوبي، بيروت، دارصادر، 1960م، ج2، ص200.
[2]. همان، ج2، ص82.
[3]. ریچارد فراي، تاريخ ايران کمبريج، ترجمه حسن انوشة، تهران، امير کبير، 1363ش، ج4، ص37.
[4]. جعفري، حسين محمد، تشيع در مسير تاريخ، ترجمه سيد محمد تقي آيت اللهي، قم، دفتر نشر فرهنگ ا سلامي، 134ش، ص120.
[5]. قمي،شیخ عباس، سفينة البحار، ج2،ص 447.
[6]. جعفريان، رسول، حيات فکري و سياسي امامان شيعه، قم، انصاريان، 1424ق، ص460.
[7]. ابودلف، سفرنامه ابودلف در ايران، ترجمه ابوالفضل طباطبايي، تهران، زوار، 1354ش، ص89.
[8]. عرفان منش، جليل، جغرافياي تاريخي هجرت امام رضا (ع) از مدينه تا مرو، مشهد، بنياد پژوهش هاي اسلامي 1374ش، ، ص39.
[9]. کريمان، حسين، قصران، تهران، انجمن آثار ملي، بي تا، ج2، ص749.
[10]. جعفريان، رسول، تاريخ تشيع در ايران، قم، انصاريان، 1375ش، ج2 ، بيشتر صفحات.
اطلاعات مطلب
- تاریخ انتشار
- 29 تیر 01
- بازدید
- ۵۰
آيا شيعه با زور شمشير در ايران پيشرفت کرده است؟
- نشان کردن
پرسش
آيا شيعه با زور شمشير در ايران پيشرفت کرده است؟
پاسخ
پيوند جامعه ايراني با تشيع از قرون نخستين اسلامي و به تدريج حاصل شد که در اين پيوند عواملي چند دخيل بوده و در رشد و گسترش تشيع در ميان ايرانيان نقش بسزائي داشتند.
1. موضع گيريهاي عدالت خواهانه علي ـ عليه السلام ـ در حمايت از مردم سرزمين هاي فتح شده(موالی) و توصيه به عاملانش در پرهيز از ظلم و ستم نسبت به ايشان به طور مکرر در سفارش هاي آن حضرت به کار گزارانش نقش بسته است.[1] حمايت علي ـ عليه السلام ـ از موالي و غير عرب، نه به عنوان موضعي موقت در جهت جذب عناصر ناراضي، بلکه ناشي از روحيه عدالت خواهانه ايشان بود. به گفته يعقوبي؛ علي ـ عليه السلام ـ مردم را در عطا برابر نهاد و کسي را برتري نداد و موالي را چنان عطا داد که عرب اصلي را عطا می داد.[2]
طبيعي است اين گونه موضع گيري هاي آن حضرت براي جماعتي که مدت ها تحقير شده و هستي و موجوديت خويش را در خطر مي ديدند تازگي داشت و از سوي ايشان با تحسين مواجه مي شد.
2. بعد از شهادت امام حسين ـ عليه السلام ـ در جريان قيام مختار، ارتباط و همسويي ايرانيان با تشيع به صورت نسبتا گسترده، در شرکت همه جانبه در قيام براي خونخواهي امام حسين ـ عليه السلام ـ نيز از جمله عوامل آشنائي ايرانيان با تشيع مي باشد. تعداد موالياني که در اين قيام با مختار بودند چنان چشم گير بود که برخي آن را قيام و جنبشي عليه اعراب به شمار آورده اند.[3]
3. سياست هاي خصمانه و خشن حکامي همچون، حجاج بن يوسف ثقفي، که در تاريخ به جنايت و قتل و خونريزي مشهور است ، موجب شد تا برخي شيعيان و سادات علوي به ايران روي آورند. سکونت و استقرار شيعيان قبيله اشعري در قم پس از شکست قيام ابن اشعث در کوفه گواهي بر اين مدعاست.[4] اين گونه مهاجرت هاي اجباري و گاهي به اختيار موجب رشد و گسترش تشيع در ايران گرديد.
روابط گسترده شيعيان قم با امامان معصوم ـ عليهم السلام ـ حکايت از اين دارد که از نيمه قرن دوم هجري اين شهر مهم ترين مرکز تشيع در نواحي شرقي بوده است. و اين که امام صادق مي فرمايد: قم سرزمين ما و شيعيان ماست.[5] نشان دهنده اهميت جايگاه اين شهر شيعه نشين از قرون نخستين اسلامي است.
4. احضار امام رضا(ع) از مدینه به خراسان توسط مأمون عباسی، سبب دیدار آن حضرت با مردمان ساکن در مسیر و اقامت دوساله وی در مرو شد و پس از شهادت نیز در آن مدفون شد. اقامت حضرت امام رضا ـ عليه السلام ـ در ایران و ورود ديگر اعضاي خاندان پيامبر اکرم ـ صلي الله عليه و آله و سلم ـ در ايران و شهرهاي مختلف آن سبب انتشار تشيع و گسترش آن شد.تماس شيعيان نواحي مختلف ايران با امام و نگارش نامه هايي به آن حضرت و طرح سؤال و گرفتن پاسخ يکي از شواهد اين امر است.[6] توجه به حفظ آثار بر جاي مانده از مسير امام در شهرها و مناطقي که به نحوي محل استقرار امام بوده، نشان از علاقه ويژه به عقيده شيعي در ميان مردم است. به عنوان نمونه مسجد امام رضا ـ عليه السلام ـ در اهواز، که يکي از قديمي ترين نقاطي است که در ايران به نام امام رضا ـ عليه السلام ـ وجود دارد.[7]
5. تشکيل سازماني بنام «سازمان وکالت» به خصوص در دوره امامان اخير و فرستادن نمايندگاني به نقاط مختلف جهان اسلام به ویژه ايران جهت ارتباط با شيعيان، يکي ديگر از عواملي بود که در نشر و گسترش تشيع در ايران، موثر بود. وجود وکلای ائمه در شهرهاي مختلف ايران و ارتباط نزديک شيعيان با آن ها و برقراري مجالس علمي و فرهنگي نيز در اين زمينه نقش بسزائي داشته است.
6. از دلايل عمده نفوذ و گسترش تشيع در ايران، ورود سادات علوي به مناطق مختلف آن است. از آنجا که ايران به طور نسبي دور از دسترس حکومت هايي بود که مرکز آن ها در شام يا عراق قرار داشت؛ لذا سادات براي رهايي از فشار و خفقان موجود، به سرزمين هاي دور دست مهاجرت مي کردند. وجود امام زاده هاي متعدد در شهرهاي مختلف ايران شاهد اين مدعاست. به عنوان نمونه در مورد تفرش نوشته شده است: از وجود امام زاده هاي متعدد در اين منطقه و نزديکي آن به قم و ري، برداشت مي شود که مردم تفرش از صدر اسلام پيرو مذهب تشيع بوده اند.[8]
البته اين موضوع نسبت به شهرهاي ديگري نيز صدق مي کند از جمله: کاشان، شهرهاي شمالي ايران و... نويسنده ديگري مي نويسد: آيين حقه تشيع در همان قرن نخستين هجري به ري و به تبع آن به شهرهاي اطراف ري راه يافت. ظاهراً رواج آيين تشيع در ري و قصران به وسيله آن دسته از سادات و فرزندان علي ـ عليه السلام ـ صورت گرفت که در خلافت جابرانه امويان و عباسيان از جور و ستم ايشان به اين نواحي پناه آوردند.[9]
7. عامل ديگري که در انتشار و رشد تشيع در شهرهاي مختلف ايران مؤثر بود، شکل گيري حکومت هاي محلي شيعي بود. از قبيل، علويان طبرستان از (250 ـ 316ق) در طبرستان، مرعشيان در مازندران، مشعشيان در اهواز و جنوب ايران، سربداران در سبزوار و اطراف، و نيز روي کار آمدن آل بويه که گرايش به شيعه داشتند و آداب و رسوم شيعي مثل عيد غدير خم، عزاداري روز عاشورا و تاسوعاي حسيني را حتي در پايتخت خلافت عباسي علني کردند. و نيز در دوره سلطان محمد خدا بنده از حاکمان ايلخائي در ايران، رسميت يافتن مذهب شيعه از عوامل گسترش تشيع در ايران بود.[10] و از همه بيشتر و مؤثرتر، حکومت صفويه در ايران و در قرون اخير است که مذهب عمومي و رسمي اين کشور، تشيّع شد.
علاوه بر عوامل ذکر شده مي توان به چند عامل دیگر که در انتشار تشيع در ايران نقش داشته اشاره نمود. از جمله محبوبيت علويان، زهد شيعيان و مظلوميت علويان و شيعيان، نگرش ضد ستم شيعيان برخورد تحقيرآميز امويان با غير عرب و به جود آمدن جنبش هاي شعوبي و حضور عالماني همچون علامه حلي و ديگر علما و... .
بنابراين مي توان گفت که تشيع و مذهب شيعه موضوعي نبود که به يکبار و توسط يک حکومت و حاکمي در ايران قبولانده شود. بلکه امري است تدريجي که از زماني که اولين ايراني به تشيع گرايش يافته تا زماني که تشيع در ايران فراگير شد و اکثريت ايرانيان را شيعيان تشکيل دادند، حدود 10 قرن به طول انجاميده است. اتفاقاتي که طي اين مدت از تاريخ اسلام در ايران به وقوع پيوست که به برخي از آن ها اشاره شد باعث فراگيري تشيع در ايران شد.
معرفی منابع جهت مطالعه بیشتر:
1ـ تاريخ انتشار تشيع در ايران، اصحابي دامغاني.
2ـ تاريخ شيعه، محمد حسين مظفر.
3ـ تاريخ تشيع، سيد احمد خضري.
4ـ تاريخ تشيع در ايران، رسول جعفريان.
[1]. يعقوبي، احمد بن ابی یعقوب، تاريخ يعقوبي، بيروت، دارصادر، 1960م، ج2، ص200.
[2]. همان، ج2، ص82.
[3]. ریچارد فراي، تاريخ ايران کمبريج، ترجمه حسن انوشة، تهران، امير کبير، 1363ش، ج4، ص37.
[4]. جعفري، حسين محمد، تشيع در مسير تاريخ، ترجمه سيد محمد تقي آيت اللهي، قم، دفتر نشر فرهنگ ا سلامي، 134ش، ص120.
[5]. قمي،شیخ عباس، سفينة البحار، ج2،ص 447.
[6]. جعفريان، رسول، حيات فکري و سياسي امامان شيعه، قم، انصاريان، 1424ق، ص460.
[7]. ابودلف، سفرنامه ابودلف در ايران، ترجمه ابوالفضل طباطبايي، تهران، زوار، 1354ش، ص89.
[8]. عرفان منش، جليل، جغرافياي تاريخي هجرت امام رضا (ع) از مدينه تا مرو، مشهد، بنياد پژوهش هاي اسلامي 1374ش، ، ص39.
[9]. کريمان، حسين، قصران، تهران، انجمن آثار ملي، بي تا، ج2، ص749.
[10]. جعفريان، رسول، تاريخ تشيع در ايران، قم، انصاريان، 1375ش، ج2 ، بيشتر صفحات.
اطلاعات مطلب
- تاریخ انتشار
- 29 تیر 01
- بازدید
- ۵۰
دیدگاه کاربران
هنوز دیدگاهی برای این مطلب ثبت نشده است.